Shloka 46
Śama-prāptiḥ — Gautamī–Lubdhaka–Pannaga–Mṛtyu–Kāla-saṃvāda
Restraint through the Analysis of Karma and Time
यद्य॒हं कारणत्वेन मतो लुब्धक तत्त्वतः । अन्य: प्रयोगे स्यादत्र किल्बिषी जन्तुनाशने,सर्पने कहा--व्याध! प्रयोजक (प्रेरक) कर्ता रहे या न रहे, प्रयोज्य कर्ताके बिना क्रिया नहीं होती; इसलिये यहाँ यद्यपि हमलोग (मैं और मृत्यु) समानरूपसे हेतु हैं; तो भी प्रयोजक होनेके कारण मृत्युपर ही विशेषरूपसे यह अपराध लगाया जा सकता है। यदि तुम मुझे इस बालककी मृत्युका वस्तुतः कारण मानते हो तो यह तुम्हारी भूल है। वास्तवमें विचार करनेपर प्रेरणा करनेके कारण दूसरा ही (मृत्यु ही) अपराधी सिद्ध होगा; क्योंकि वही प्राणियोंके विनाशमें अपराधी है
yady ahaṃ kāraṇatvena mato lubdhaka tattvataḥ | anyaḥ prayoge syād atra kilbiṣī jantunāśane ||
സർപ്പം പറഞ്ഞു—“ഹേ വേട്ടക്കാരാ! നീ എന്നെയാണു യഥാർത്ഥ കാരണം എന്നു കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, ശരിയായി വിചാരിക്ക: ഈ ജീവഹത്യയിൽ കുറ്റക്കാരൻ മറ്റൊരാളാണ്—പ്രവൃത്തിയെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നവൻ. പ്രേരിതനാകുന്ന കർത്താവില്ലാതെ ക്രിയ ഒരിക്കലും നടക്കില്ല; അതിനാൽ കാരണമായി ഞങ്ങൾ ഇരുവരും സമമാണെങ്കിലും, കുറ്റം പ്രത്യേകിച്ച് പ്രേരകനിലേക്കാണ്. ഈ ബാലന്റെ മരണത്തിന് യഥാർത്ഥ കാരണം ഞാൻ തന്നെയെന്ന് കരുതുന്നത് നിന്റെ മോഹം; പ്രേരകൻ മരണമാണ്, അവൻ തന്നെയാണ് ജീവിനാശകൻ.”
सर्प उवाच
Educational Q&A
The verse probes moral responsibility by distinguishing between a mere instrumental cause and the instigating cause: guilt is argued to lie more heavily with the one who impels or ordains the act (here identified with Death), rather than with a secondary instrument.
In a dispute over a child’s death, the serpent addresses the hunter and denies being the true culprit, arguing that the deeper cause is the instigator—Death—who brings about the destruction of living beings.