Shloka 16
Śama-prāptiḥ — Gautamī–Lubdhaka–Pannaga–Mṛtyu–Kāla-saṃvāda
Restraint through the Analysis of Karma and Time
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । संवादं मृत्युगौतम्यो: काललुब्धकपन्नगै:,इस विषयमें विद्वान् पुरुष गौतमी ब्राह्मणी, व्याध, सर्प, मृत्यु और कालके संवादरूप इस प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं
atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam | saṁvādaṁ mṛtyu-gautamyoḥ kāla-lubdhaka-pannagaiḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഈ വിഷയത്തിലും പണ്ഡിതർ ഒരു പുരാതന ഇതിഹാസം ഉദാഹരണമായി ഉദ്ധരിക്കുന്നു—ഗൗതമിയും മൃത്യുവും തമ്മിലുള്ള സംവാദം; അതിൽ കാലവും ലുബ്ധകനായ വ്യാധനും സർപ്പവും ഉൾപ്പെടുന്നു. ഈ പരമ്പരാഗത കഥ ഇവിടെ ദൃഷ്ടാന്തമായി പറയപ്പെടുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma signals a dharma-style method of instruction: ethical questions are clarified through an authoritative ancient exemplum (itihāsa). By invoking a dialogue that includes Death and Time, the passage frames the coming lesson around mortality, causality, and the limits of human control—guiding the listener toward discernment, acceptance, and right understanding of responsibility.
Bhishma introduces an old story used by learned people as an illustration. He announces that the topic will be explained through a dialogue involving Gautamī, along with personified Death and Time, and also a hunter and a serpent—setting up a multi-voiced debate about how a tragic event occurs and how one should interpret blame, fate, and dharma.