Adhyaya 94
Śāṃtanu’s Ideal Rule; Devavrata’s Return; The Satyavatī Marriage Condition and Bhīṣma’s Vow (आदि पर्व, अध्याय ९४)
Upa-parva: Śāṃtanu–Satyavatī–Bhīṣma-pratijñā Episode (Ādi-parva)
Vaiśaṃpāyana characterizes Śāṃtanu as a paradigmatic king marked by self-control, generosity, forbearance, and truthfulness, under whom social order is portrayed as regulated and harmonious. The narrative then shifts to Devavrata’s emergence: Gaṅgā returns the eighth son, trained in Vedas, śāstras, and divine weaponry, after which Śāṃtanu installs him as heir apparent. Subsequently, Śāṃtanu encounters Satyavatī, a ferryman’s daughter, and seeks marriage; her father (Dāśarāja) stipulates that Satyavatī’s son must inherit the throne. Śāṃtanu refuses, returns sorrowful, and confides to Devavrata his anxiety about lineage continuity and the vulnerability of a single heir. Devavrata approaches Dāśarāja and first concedes succession to Satyavatī’s future son; when concerns remain about Devavrata’s potential descendants, he makes a public vow of lifelong brahmacarya and renunciation of progeny. The assembly acclaims the severity of the vow, naming him “Bhīṣma,” and Śāṃtanu grants him the boon of choosing the time of his death (icchā-mṛtyu), formalizing the vow’s exceptional status within the epic’s moral economy.
Chapter Arc: स्वर्गलोक में राजा ययाति का तेजस्वी प्राकट्य—परन्तु उनके भीतर एक असाधारण संकल्प: ‘प्रतिग्रह’ (पराया दान/उपहार) स्वीकार न करना, चाहे वह स्वर्ग-लोकों का ही क्यों न हो। → वसुमान् ययाति को अपने अर्जित स्वर्ग-लोक देने का प्रस्ताव करता है—‘मेरे लोक तुम्हारे हों; तृण के समान मूल्य देकर भी इन्हें ले लो।’ ययाति का मन धर्म-संकट में पड़ता है: क्या परोपकार के नाम पर पराया पुण्य लेना उचित है? इसी बीच शिबि के अद्वितीय राजधर्म—दान, तप, सत्य, क्षमा, लज्जा, श्री—का स्मरण कराया जाता है, जिससे ययाति का आदर्श और कठोर हो उठता है। → ययाति का निर्णायक वचन—सत्य और धर्म के आधार पर प्रतिग्रह-अस्वीकार: ‘सत्य से ही द्यौ और पृथ्वी टिके हैं; मेरा वचन व्यर्थ नहीं—सत्पुरुष सत्य का ही पूजन करते हैं।’ वे अष्टक, प्रतर्दन, वसुमान्, उषदर्शि आदि से भी सत्य-प्रतिज्ञा में स्थिर रहने की घोषणा करते हैं और स्वर्ग-प्राप्ति का मार्ग ईर्ष्या-रहित सत्य-निवेदन में बताते हैं। → ययाति अपने कर्मों की महिमा से पृथ्वी को व्याप्त कर, प्रतिग्रह त्यागकर, अपने ही पुण्यबल से स्वर्गगमन करते हैं; उनके वंशज/दौहित्र (अष्टक आदि) सत्य और निष्कपटता के द्वारा उन्हें ‘तार’ देते हैं—ययाति की कीर्ति और धर्म-प्रतिष्ठा स्थापित होती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल २१ श्लोक हैं) त्रिनवतितमो<ध्याय: राजा ययातिका वसुमान् और शिबिके प्रतिग्रहको अस्वीकार करना तथा अष्टक आदि चारों राजाओंके साथ स्वर्गमें जाना वसुमानुवाच पृच्छामि त्वां वसुमानौषदद्रि- यद्यस्ति लोको दिवि मे नरेन्द्र | यद्यन्तरिक्षे प्रथितो महात्मन् क्षेत्रज्ञ त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये
വസുമാൻ പറഞ്ഞു—നരേന്ദ്രാ! ഞാൻ ഔഷദദ്രിയുടെ പുത്രനായ വസുമാനാണ്; നിങ്ങളോടു ചോദിക്കുന്നു. സ്വർഗത്തിൽ എനിക്കായി പ്രശസ്തമായ ഒരു ലോകമുണ്ടെങ്കിൽ, അല്ലെങ്കിൽ അന്തരിക്ഷത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായതുണ്ടെങ്കിൽ, ദയവായി അറിയിക്കൂ. മഹാത്മാവേ! പരലോകധർമ്മത്തെ അറിയുന്നവനായി, ആ ധർമ്മത്തിന്റെ ‘ക്ഷേത്രജ്ഞ’നായി ഞാൻ നിങ്ങളെ കരുതുന്നു।
Verse 2
ययातिरुवाच यदन्तरिक्षं पृथिवी दिशश्व यत्तेजसा तपते भानुमांश्व । लोकास्तावन्न्तो दिवि संस्थिता वै ते नान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति
യയാതി പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഭൂമി, അന്തരിക്ഷം, ദിക്കുകൾ എത്രത്തോളം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നുവോ, സൂര്യൻ തന്റെ തേജസ്സാൽ എത്രത്തോളം തപിപ്പിക്കുകയും പ്രകാശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവോ, അത്രത്തോളം ലോകങ്ങൾ നിനക്കായി സ്വർഗത്തിൽ സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നു. അവയ്ക്ക് അന്തമില്ല; അവ ചിരസ്ഥായിയായി നിലകൊണ്ട് നിന്റെ വരവിനെ കാത്തിരിക്കുന്നു।
Verse 3
वसुमानुवाच तांस््ते ददानि मा प्रपत प्रपात॑ ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु | क्रीणीष्वैतांस्तृणकेनापि राजन् प्रतिग्रहस्ते यदि धीमन् प्रदुष्ट:
വസുമാൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ആ ലോകങ്ങൾ ഞാൻ നിനക്കു തരുന്നു; നീ പതനത്തിലേക്കു വീഴരുത്. എനിക്കുള്ള പുണ്യലോകങ്ങൾ എല്ലാം നിശ്ചയമായും നിനക്കേ ആകട്ടെ. ഹേ ധീമാനേ! ദാനം സ്വീകരിക്കുന്നത് ദോഷകരമെന്നു തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ, ഒരു പുല്ലിനെ വിലയായി കണക്കാക്കി എന്നിൽ നിന്ന് ഈ ലോകങ്ങൾ വാങ്ങുക.
Verse 4
ययातिरु्वाच न भिथ्याहं विक्रयं वै स्मरामि वृथा गृहीतं शिशुकाच्छडकमान: । कुर्या न चैवाकृतपूर्वमन्यै- विधित्समान: किमु तत्र साधु
യയാതി പറഞ്ഞു—ഞാൻ ഒരിക്കലും വ്യാജമായ വാങ്ങൽ-വിൽപ്പന നടത്തിയതായി എനിക്ക് ഓർമ്മയില്ല; വഞ്ചനകൊണ്ട്—ഒരു കുഞ്ഞിൽ നിന്നുപോലും—വ്യർത്ഥമായി എന്തെങ്കിലും എടുത്തതായും ഓർമ്മയില്ല. മുൻകാല മഹാപുരുഷന്മാർ ചെയ്തിട്ടില്ലാത്ത പ്രവൃത്തി ഞാൻ ചെയ്യുകയുമില്ല; കാരണം ഞാൻ സത്കർമ്മം ആഗ്രഹിക്കുന്നു—അപ്പോൾ അതിൽ നന്മ എന്തുണ്ട്?
Verse 5
वसुमानुवाच तांस्त्वं लोकान् प्रतिपद्यस्व राजन् मया दत्तान् यदि नेष्ट: क्रयस्ते । अहं न तान् वै प्रतिगन्ता नरेन्द्र सर्वे लोकास्तव ते वै भवन्तु
വസുമാൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ‘വാങ്ങാൻ’ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഞാൻ നൽകിയ ആ ലോകങ്ങൾ സ്വീകരിക്കൂ. നരേന്ദ്രാ! ഉറപ്പായി അറിയുക—ഞാൻ ആ ലോകങ്ങളിലേക്കു പോകുകയില്ല; ആ ലോകങ്ങൾ എല്ലാം നിശ്ചയമായും നിനക്കേ ആകട്ടെ.
Verse 6
शिबिरुवाच पृच्छामि त्वां शिबिरौशीनरोडहं ममापि लोका यदि सन््तीह तात । यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिता: क्षेत्रज्ञ त्वां तस्य धर्मस्य मनन््ये
ശിബി പറഞ്ഞു—താതാ! ഞാൻ ഉശീനരന്റെ പുത്രനായ ശിബി; നിന്നോടു ചോദിക്കുന്നു. എനിക്കും പുണ്യലോകങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ പറയുക—അവ അന്തരീക്ഷത്തിലാണോ, അല്ലെങ്കിൽ സ്വർഗത്തിൽ സ്ഥാപിതമാണോ? കാരണം ആ ധർമ്മം അറിയുന്നവനായി നിന്നെ ഞാൻ കരുതുന്നു.
Verse 7
ययातिरुवाच यत् त्वं वाचा हृदयेनापि साधून् परीप्समानान् नावमंस्था नरेन्द्र । तेनानन्ता दिवि लोका: श्रितास्ते विद्युद्रपा: स्वनवन्तो महान्त:
യയാതി പറഞ്ഞു—നരേന്ദ്രാ! സഹായം തേടി വന്ന സജ്ജനരെ നീ വാക്കുകൊണ്ടുമാത്രമല്ല, ഹൃദയത്താലും അപമാനിച്ചില്ല. അതുകൊണ്ട് സ്വർഗത്തിൽ നിനക്കായി അനന്ത ലോകങ്ങൾ ഉറപ്പായി നിലകൊള്ളുന്നു—മിന്നലുപോലെ ദീപ്തമായ, മധുര നാദങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ, മഹത്തായ ലോകങ്ങൾ.
Verse 8
शिबिरुवाच तांस्त्वं लोकान् प्रतिपद्यस्व राजन् मया दत्तान् यदि नेष्ट: क्रयस्ते । नचाहं तान् प्रतिपत्स्ये ह दत्त्वा यत्र गत्वा नानुशोचन्ति धीरा:
ശിബി പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! നിങ്ങൾ അവ വാങ്ങാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഞാൻ തന്നേ അർപ്പിച്ച പുണ്യലോകങ്ങൾ സ്വീകരിക്കൂ. അവ ദാനം ചെയ്ത ശേഷം ഞാൻ അവ ലോകങ്ങൾ എനിക്കായി സ്വീകരിക്കുകയില്ല. അവ അത്തരം ലോകങ്ങളാണ്; അവിടെ എത്തിയാൽ ധീരന്മാർ ഒരിക്കലും ദുഃഖിക്കുകയില്ല.
Verse 9
ययातिरुवाच यथा त्वमिन्द्रप्रतिमप्रभाव- स्ते चाप्यनन्ता नरदेव लोका: । तथाद्य लोके न रमे<न्यदत्ते तस्माच्छिबे नाभिनन्दामि देयम्
യയാതി പറഞ്ഞു—ഹേ നരദേവ ശിബീ! നീ ഇന്ദ്രനോടു തുല്യമായ പ്രഭാവമുള്ളവൻ; അതുപോലെ നീ അർപ്പിക്കുന്ന ലോകങ്ങളും അനന്തമാണെന്ന് പറയുന്നു. എങ്കിലും മറ്റൊരാൾ നൽകിയ ലോകത്തിൽ ഞാൻ രമിക്കുകയില്ല; അതിനാൽ, ഹേ ശിബീ, നിന്റെ ദാനത്തെ ഞാൻ പ്രശംസിച്ച് സ്വീകരിക്കുന്നില്ല.
Verse 10
अष्टक उवाच न चेदेकैकशो राजल्लोकान् नः प्रतिनन्दसि । सर्वे प्रदाय भवते गन्तारो नरकं वयम्
അഷ്ടകൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! ഞങ്ങളിൽ ഓരോരുത്തരും നൽകുന്ന ലോകങ്ങളെ നിങ്ങൾ സന്തോഷത്തോടെ സ്വീകരിക്കാത്ത പക്ഷം, ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും നമ്മുടെ പുണ്യലോകങ്ങൾ നിങ്ങളുടെ സേവയിൽ അർപ്പിച്ച് നരകത്തിലേക്ക് (ഭൂലോകത്തിലേക്ക്) പോകാൻ തയ്യാറാണ്.
Verse 11
ययातिरुवाच यदर्हों5हं तद् यतध्व॑ं सन्त: सत्याभिनन्दिन: । अहं तन्नाभिजानामि यत् कृतं न मया पुरा
യയാതി പറഞ്ഞു—ഞാൻ അർഹിക്കുന്നതിന്നായി തന്നേ നിങ്ങൾ പരിശ്രമിക്കൂ; കാരണം സന്മാർഗ്ഗികൾ സത്യത്തെയേ അഭിനന്ദിക്കുന്നു. ഞാൻ മുമ്പ് ചെയ്തിട്ടില്ലാത്ത കർമ്മത്തെ ഇപ്പോഴും ചെയ്യേണ്ടതെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നില്ല.
Verse 12
अष्टक उवाच कस्यैते प्रतिदृश्यन्ते रथा: पठच हिरण्मया: । यानारुह्मु नरो लोकानभिवाऊ्छति शाश्वतान्
അഷ്ടകൻ പറഞ്ഞു—ഇവിടെ ദൃശ്യമാകുന്ന ഈ അഞ്ചു സ്വർണ്ണരഥങ്ങൾ ആരുടേതാണ്? അവയിൽ കയറി മനുഷ്യൻ ശാശ്വത ലോകങ്ങളിലേക്കു പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു അല്ലോ?
Verse 13
ययातिरुवाच युष्मानेते वहिष्यन्ति रथा: पञ्च हिरण्मया: । उच्चै: सन्त: प्रकाशन्ते ज्वलन्तो5ग्निशिखा इव
യയാതി പറഞ്ഞു—ഈ അഞ്ചു സ്വർണ്ണരഥങ്ങൾ നിങ്ങളെ വഹിക്കും. ആകാശത്തിൽ ഉയർന്ന്, അഗ്നിശിഖകളെപ്പോലെ ജ്വലിച്ച് ദീപ്തമായി പ്രകാശിക്കുന്നു.
Verse 14
(वैशग्पायन उवाच) (एतस्मिन्नन्तरे चैव माधवी तु तपोधना । मृगचर्मपरीताड़्ी परिणामे मृगव्रतम् ।।
അഷ്ടകൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ഈ രഥങ്ങളിൽ കയറി ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയരുക. യുക്തമായ കാലം വന്നാൽ ഞങ്ങളും നിങ്ങളെ പിന്തുടരും.
Verse 15
ययातिरुवाच सर्वैरिदानीं गन्तव्यं सह स्वर्गजितो वयम् | एष नो विरजा: पन्था दृश्यते देवसझन:
യയാതി പറഞ്ഞു—ഇപ്പോൾ നാം എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച് പോകണം; നാം ഒരുമിച്ചു സ്വർഗ്ഗം ജയിച്ചിരിക്കുന്നു. കാണുക, ദേവസദനത്തിലേക്കുള്ള ഈ നിർമലവും ധൂളിരഹിതവുമായ പാത നമ്മുക്ക് വ്യക്തമായി ദൃശ്യമാകുന്നു.
Verse 16
वैशम्पायन उवाच तेडधिरुहय रथान् सर्वे प्रयाता नृपसत्तमा: । आक्रमन्तो दिवं भाभिर्धमेणावृत्य रोदसी
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ആ നൃപശ്രേഷ്ഠർ എല്ലാവരും രഥങ്ങളിൽ കയറി സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കുവാൻ പുറപ്പെട്ടു. മേലോട്ടു നീങ്ങുമ്പോൾ അവരുടെ ദീപ്തി ഭൂമിയെയും ആകാശത്തെയും നിറച്ചു; ധർമ്മബലം തന്നെ ഇരുലോകങ്ങളെയും മൂടിയതുപോലെ തോന്നി.
Verse 17
(अष्टकश्न शिबिश्वैव काशिराज: प्रतर्दन: । ऐक्ष्वाकवो वसुमनाश्षत्वारो भूमिपाश्च ह ।।
അഷ്ടകൻ പറഞ്ഞു—ഞാനാണ് ആദ്യം എത്തുമെന്നു ഞാൻ കരുതിയിരുന്നു; മഹാത്മാവായ ഇന്ദ്രൻ എനിക്ക് എല്ലായ്പ്പോഴും അടുത്ത സുഹൃത്താണ്. എന്നാൽ ഉശീനരപുത്രനായ ശിബി ഒരുത്തൻ മാത്രം പൂർണ്ണവേഗത്തിൽ നമ്മുടെ എല്ലാ വാഹനങ്ങളെയും മറികടന്ന് മുന്നോട്ട് എങ്ങനെ പോയി?
Verse 18
ययातिरुवाच अददद् देवयानाय यावद् वित्तमविन्दत । उशीनरस्य पुत्रो5यं तस्माच्छेष्ठो हि व: शिबि:
യയാതി പറഞ്ഞു—ദേവയാനിക്കു തനിക്കു ലഭിച്ചത്ര ധനം അവൻ ദാനം ചെയ്തു കൊണ്ടിരുന്നു. ഈ ശിബി ഉശീനരന്റെ പുത്രൻ ആകുന്നു; അതുകൊണ്ട് നിങ്ങളൊക്കെയിലും ശിബിയേ തന്നെയാണ് ശ്രേഷ്ഠൻ.
Verse 19
दानं तपः सत्यमथापि धर्मो ह्वी: श्री: क्षमा सौम्यमथो विधित्सा । राजन्नेतान्यप्रमेयाणि राज्ञ: शिबे: स्थितान्यप्रतिमस्य बुद्धा
അഷ്ടകൻ പറഞ്ഞു—നരേശ്വരാ! ഉപമയില്ലാത്ത രാജാവ് ശിബിയിൽ അളവറ്റ ഗുണങ്ങൾ വസിക്കുന്നു—ദാനം, തപസ്, സത്യം, ധർമ്മം, ലജ്ജ, ശ്രീ, ക്ഷമ, സൗമ്യത, കൂടാതെ വ്രതങ്ങളും വിധികളും പാലിക്കാനുള്ള ദൃഢനിശ്ചയം. ബുദ്ധിയിൽ അദ്ദേഹത്തിന് തുല്യൻ ആരുമില്ല.
Verse 20
एवंवृत्तो ह्वीनिषेवश्च॒ यस्मात् तस्माच्छिबिरत्यगाद् वै रथेन । राजा शिबि ऐसे सदाचारसम्पन्न और लज्जाशील हैं! (इनमें अभिमानकी मात्रा छू भी नहीं गयी है।) इसीलिये शिबि हम सबसे आगे बढ़ गये हैं। वैशम्पायन उवाच अथाष्टक: पुनरेवान्वपृच्छ- न्मातामहं कौतुकेनेन्द्रकल्पम्
ഇങ്ങനെ സദാചാരസമ്പന്നനും ലജ്ജാശീലനും ആയതിനാൽ ശിബി രഥത്തിൽ കയറി ഞങ്ങളെയെല്ലാം മറികടന്ന് മുന്നേറി. വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! തുടർന്ന് കൗതുകം കൊണ്ടു അഷ്ടകൻ ഇന്ദ്രസമമായ തേജസ്സുള്ള തന്റെ മാതാമഹൻ രാജാ യയാതിയോട് വീണ്ടും ചോദിച്ചു.
Verse 21
पृच्छामि त्वां नृपते ब्रूहि सत्यं कुतश्च कश्नचासि सुतश्न॒ कस्य । कृतं॑ त्वया यद्धि न तस्य कर्ता लोके त्वदन्य: क्षत्रियो ब्राह्मणों वा
മഹാരാജാ! ഞാൻ നിങ്ങളോട് ചോദിക്കുന്നു—സത്യം പറയുക: നിങ്ങൾ എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത്, നിങ്ങൾ ആരാണ്, ആരുടെ പുത്രനാണ്? നിങ്ങൾ ചെയ്ത കൃത്യം ഈ ലോകത്തിൽ നിങ്ങളെക്കാൾ വേറെ ആരും—ക്ഷത്രിയനായാലും ബ്രാഹ്മണനായാലും—ചെയ്തിട്ടില്ല.
Verse 22
ययातिरुवाच ययातिरस्मि नहुषस्य पुत्र: पूरो: पिता सार्वभौमस्त्विहासम् । गुहां चार्थ मामकेभ्यो ब्रवीमि मातामहो<हं भवतां प्रकाशम्
യയാതി പറഞ്ഞു—ഞാൻ യയാതി, നഹുഷന്റെ പുത്രനും പൂരുവിന്റെ പിതാവും ആകുന്നു. ഈ ലോകത്തിൽ തന്നെ ഞാൻ ഒരിക്കൽ സർവ്വഭൗമ ചക്രവർത്തിയായിരുന്നു. നിങ്ങൾ എല്ലാവരും എന്റെ സ്വന്തം ആളുകൾ; അതിനാൽ രഹസ്യമായി സൂക്ഷിക്കേണ്ട കാര്യമെങ്കിലും ഞാൻ നിങ്ങളോട് പറയുന്നു. വ്യക്തമായി അറിയുക—ഞാൻ നിങ്ങളുടെ മാതാമഹൻ ആകുന്നു.
Verse 23
सर्वामिमां पृथिवीं निर्जिगाय प्रादामहं छादन ब्राह्मणेभ्य: । मेध्यानश्वानेकशतान् सुरूपां- स्तदा देवा: पुण्यभाजो भवन्ति
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഞാൻ ഈ സമസ്ത ഭൂമിയും ജയിച്ച് ബ്രാഹ്മണർക്കു അന്നവും വസ്ത്രവും ദാനം ചെയ്തിരുന്നു. ഒരാൾ നൂറു സുന്ദരവും വിധിപൂർവ്വം ശുദ്ധവുമായ അശ്വങ്ങളെ ദാനം ചെയ്താൽ, ദേവന്മാരും ആ പുണ്യത്തിൽ പങ്കാളികളാകും; അത്തരം ധർമ്മദാനത്താൽ മനുഷ്യൻ ദിവ്യാനുഗ്രഹത്തിന് അർഹനാകുന്നു.
Verse 24
अदामहं पृथिवी ब्राह्मणे भ्य: पूर्णामिमामखिलां वाहनेन । गोभि: सुवर्णेन धनैश्व मुख्यै- स््तदाददं गा: शतमर्बुदानि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— വാഹനങ്ങളോടുകൂടി, പശുക്കൾ, സ്വർണം, മറ്റ് പ്രധാന ധനങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് സമ്പൂർണ്ണമായ ഈ മുഴുവൻ ഭൂമിയും ഞാൻ ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനം ചെയ്തു; കൂടാതെ നൂറ് അർബുദം (പത്ത് ബില്യൺ) പശുക്കളെയും ദാനം ചെയ്തു.
Verse 25
सत्येन वै द्यौश्व वसुन्धरा च तथैवाग्निज्वलते मानुषेषु । न मे वृथा व्याहृतमेव वाक््यं सत्यं हि सन्त: प्रतिपूजयन्ति
സത്യത്താൽ തന്നെയാണ് ആകാശവും ഭൂമിയും നിലനിൽക്കുന്നത്; സത്യത്താൽ തന്നെയാണ് മനുഷ്യലോകത്തിൽ അഗ്നി ജ്വലിക്കുന്നത്. എന്റെ വായിൽ നിന്ന് ഒരിക്കലും വ്യർത്ഥവാക്ക് പുറപ്പെട്ടിട്ടില്ല; കാരണം സജ്ജനർ സദാ സത്യത്തെയേ ആദരിക്കുന്നു.
Verse 26
यदष्टक प्रब्रवीमीह सत्यं प्रतर्दन॑ चौषदर्शिंव तथैव । सर्वे च लोका मुनयश्न देवा: सत्येन पूज्या इति मे मनोगतम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ അഷ്ടകാ! ഇവിടെ ഞാൻ നിന്നോടും പ്രതർദനോടും ഉഷദർശിന്റെ പുത്രനോടും പറയുന്നതെല്ലാം സത്യമത്രേ. എന്റെ മനസ്സിലെ ഉറച്ച വിശ്വാസം: സർവ്വ ലോകങ്ങളും മുനിമാരും ദേവന്മാരും സത്യത്താൽ തന്നെയാണ് പൂജ്യരാകുന്നത്.
Verse 27
यो नः स्वर्गजित: सर्वान् यथा वृत्तं निवेदयेत् अनसूयुर्दधिजाग्र्ये भ्य: स लभेन्न: सलोकताम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അസൂയയില്ലാതെ, സ്വർഗ്ഗം ജയിച്ച ഞങ്ങളെയെല്ലാം കുറിച്ചുള്ള ഈ വൃത്താന്തം യഥാർത്ഥമായി ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാരുടെ മുമ്പിൽ വിവരിക്കുന്നവൻ, ഞങ്ങളോടു തുല്യമായ പുണ്യലോകം പ്രാപിക്കും.
Verse 28
वैशम्पायन उवाच एवं राजा स महात्मा हाृतीव स्वैर्दौह्वित्रैस्तारितो$मित्रसाह: । त्यक्त्वा महीं परमोदारकर्मा स्वर्ग गत: कर्मभिव्याप्य पृथ्वीम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! ഇങ്ങനെ ആ മഹാത്മാവായ രാജാവ്, ശത്രുക്കൾക്കു കീഴടങ്ങാത്തവൻ, തന്റെ തന്നെ ദൗഹിത്രന്മാർ മൂലം എന്നപോലെ രക്ഷിക്കപ്പെട്ടു. പരമോദാരകർമ്മനായ അവൻ തന്റെ സത്കർമങ്ങളാൽ സർവ്വ ഭൂമണ്ഡലത്തിലും കീർത്തി വ്യാപിപ്പിച്ച്, ഭൂമി ത്യജിച്ച് സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്ക് ഗമിച്ചു.
Verse 93
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि उत्तरयायातसमाप्तौ त्रिनवतितमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവ്വാന്തർഗതമായ സംഭവപർവ്വത്തിൽ ‘ഉത്തരയായാത’ പ്രസംഗത്തിന്റെ സമാപ്തിയിൽ തൊണ്ണൂറ്റിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപിച്ചു.
Frequently Asked Questions
A conflict arises between established heirship (Devavrata’s position) and a new marital alliance conditioned on future succession, forcing a choice between personal desire, dynastic continuity, and public legitimacy.
The chapter models how satya and public vows can function as stabilizing ethical instruments in governance, while also implying that extreme self-sacrifice may secure short-term order yet generate complex long-term consequences.
Rather than a formal phalaśruti, the narrative provides meta-valuation through communal acclaim (“Bhīṣma”) and the boon of icchā-mṛtyu, signaling that the vow is treated as an extraordinary dharmic act with enduring epic significance.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.