Adhyaya 9
Ruru’s Lament and the Lifespan Exchange for Pramadvarā (रुरु–प्रमद्वरा आयुर्विभागः)
Upa-parva: Ruru–Pramadvarā Upākhyāna (Episode)
Chapter 9 presents a tightly structured sequence: (1) Sauti narrates Ruru’s acute lamentation in the forest as he contemplates Pramadvarā lying lifeless; (2) a devadūta refutes the efficacy of mere speech against death and states that her allotted lifespan has ended; (3) the messenger offers a pre-established divine remedy—lifespan transfer—contingent on Ruru’s consent; (4) Ruru requests the precise method and agrees to give half his life; (5) Gandharvarāja and the devadūta approach Dharmarāja, who authorizes the exchange; (6) Pramadvarā rises, as if from sleep, restored by half of Ruru’s lifespan; (7) the narrative notes this as a foreseen destiny for Ruru, whose long life is reduced for his spouse’s sake; (8) the parents conduct the marriage rites; (9) Ruru, now bound by a trauma-informed resolve, undertakes a vrata aimed at destroying serpents and acts aggressively toward them; (10) the chapter closes with an encounter: Ruru raises a staff against an aged ḍuṇḍubha, who protests innocence and questions the ethics of violence motivated by generalized anger. The chapter’s thematic lesson is the movement from legitimate sorrow to ethically risky overgeneralization, setting up a critique of indiscriminate harm.
Chapter Arc: पिछले अध्याय के विषाद-धुएँ से कथा उठती है: प्रमद्वरा सर्पदंश से भूमि पर निश्चेष्ट पड़ी है, और रुरु शोक से आहत होकर करुण विलाप करता है। → रुरु अपने जीवन-भर के दान, तप, गुरु-सेवा और संयम को साक्षी बनाकर प्रार्थना करता है कि यदि उसमें सत्य-बल है तो प्रमद्वरा जीवित उठे; फिर वह विष्णु/हृषीकेश में अपनी अचल भक्ति का स्मरण कर जीवन-दान की याचना करता है। → धर्म-बल और भक्ति-बल की चरम पुकार—रुरु का संकल्प-भरा वचन कि उसके पुण्य और निष्ठा का फल अभी, इसी क्षण, प्रमद्वरा के प्राणों में लौटे। → इष्ट-दिन पर दोनों के माता-पिता हर्ष से विवाह कराते हैं; रुरु और प्रमद्वरा परस्पर हितैषी होकर दाम्पत्य में रमते हैं—शोक का रूपांतरण मंगल में हो जाता है। → कुछ समय बाद वन में रुरु एक वृद्ध डुण्डुभ (सर्प) को देख क्रोध में दण्ड उठाता है; सर्प प्रश्न करता है—“मैंने तुम्हारा क्या अपराध किया है कि तुम मुझे मारने को उद्यत हो?”
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑ीके अन्तर्गत पौलोगपर्वमें प्रमद्वराके सर्पदेंशनसे सम्बन्ध रखनेवाला आठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८ ॥ (दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल २७३ “लोक हैं) नील + () आस नवमो<्ध्याय: रुरुकी आधी आयुसे प्रमद्वराका जीवित होना
ശൗനകമുനേ! ആ മഹാത്മ ബ്രാഹ്മണർ പ്രമദ്വരയെ ചുറ്റി അവിടെ ഉപവിഷ്ടരായിരിക്കെ, ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയ റുരു ഘനവനത്തിലേക്ക് കടന്നു ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞുതുടങ്ങി।
Verse 2
शोकेनाभिहत: सो5थ विलपन् करुणं बहु । अब्रवीद् वचनं शोचन् प्रियां स्मृत्वा प्रमद्धराम्
ശോകത്താൽ ആഹതനായ അവൻ പിന്നെ അത്യന്തം കരുണയായി ഏറെ വിലപിച്ചു. പ്രിയയായ പ്രമദ്വരയെ സ്മരിച്ച് ശോകാകുലനായി അവൻ ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു।
Verse 3
शेते सा भुवि तन्वज्गी मम शोकविवर्धिनी । बान्धवानां च सर्वेषां कि नु दुःखमत: परम्
അവൾ—സൂക്ഷ്മാംഗിയായ—ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നു; എന്റെ ശോകവും നമ്മുടെ എല്ലാ ബന്ധുക്കളുടെയും ശോകവും വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിലധികം ദുഃഖം പിന്നെ എന്തുണ്ടാകും?
Verse 4
यदि दत्तं तपस्तप्तं गुरवो वा मया यदि । सम्यगाराधितास्तेन संजीवतु मम प्रिया,“यदि मैंने दान दिया हो, तपस्या की हो अथवा गुरुजनोंकी भलीभाँति आराधना की हो तो उसके पुण्यसे मेरी प्रिया जीवित हो जाय
ഞാൻ ദാനം നൽകിയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, തപസ്സു ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, അല്ലെങ്കിൽ ഗുരുക്കന്മാരെ യഥാവിധി സേവിച്ച് ആദരിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ—ആ പുണ്യബലത്താൽ എന്റെ പ്രിയ ജീവിക്കട്ടെ।
Verse 5
यथा च जन्मप्रभृति यतात्माहं धृतव्रत: । प्रमद्वरा तथा होषा समुनत्तिष्ठतु भामिनी
ഞാൻ ജന്മം മുതൽ ഇന്നുവരെ മനസ്സിനെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും യഥാർത്ഥത്തിൽ നിയന്ത്രിച്ച് ബ്രഹ്മചര്യാദി വ്രതങ്ങൾ ദൃഢമായി പാലിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, എന്റെ പ്രിയയായ ആ ദീപ്തിമതി പ്രമദ്വര ഇപ്പോൾ തന്നെ ജീവിച്ച് എഴുന്നേറട്ടെ.
Verse 6
(कृष्णे विष्णौ हृषीकेशे लोकेशे<सुरविद्धिषि । यदि मे निश्चला भक्तिर्मम जीवतु सा प्रिया ।।
അസുരവിനാശകനായ, ലോകേശനായ, ഹൃഷീകേശനായ വിഷ്ണുവായ ശ്രീകൃഷ്ണനോടുള്ള എന്റെ ഭക്തി അചഞ്ചലമാണെങ്കിൽ, എന്റെ പ്രിയ (പ്രമദ്വര) വീണ്ടും ജീവിക്കട്ടെ. ഇങ്ങനെ ഭാര്യയ്ക്കായി ദുഃഖാകുലനായ റുരു അത്യന്തം വിലപിക്കുമ്പോൾ, ഒരു ദേവദൂതൻ അവന്റെ അടുക്കൽ വന്നു വനത്തിൽ റുരുവിനോട് സംസാരിച്ചു.
Verse 7
देवदूत उवाच अभिधत्से ह यद् वाचा रुरो दुःखेन तन्मृषा । यतो मर्त्यस्य धर्मात्मन् नायुरस्ति गतायुष:
ദേവദൂതൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മാത്മാവായ റുരുവേ! ദുഃഖത്തിൽ നീ ഉച്ചരിക്കുന്ന വാക്കുകൾ വ്യർത്ഥമാണ്; കാരണം നിശ്ചിത ആയുസ്സ് കഴിഞ്ഞ മർത്ത്യന് വീണ്ടും ആയുസ്സ് ലഭിക്കുകയില്ല.
Verse 8
गतायुरेषा कृपणा गन्धर्वाप्सरसो: सुता । तस्माच्छोके मनस्तात मा कृथास्त्वं कथंचन
അവളുടെ നിശ്ചിത ആയുസ്സ് കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അവൾ കരുണാജനകയായ ഗന്ധർവന്റെയും അപ്സരസ്സിന്റെയും പുത്രിയാണ്. അതിനാൽ, പ്രിയനേ, എങ്ങനെയും മനസ്സിനെ ശോകത്തിൽ ആഴ്ത്തരുത്.
Verse 9
उपायश्षात्र विहित:ः पूर्व देवैर्महात्मभि: । त॑ यदीच्छसि कर्तु त्वं प्राप्स्यसीह प्रमद्धराम्
ഈ കാര്യത്തിൽ പൂർവകാല മഹാത്മ ദേവന്മാർ ഒരു മാർഗം നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു. നീ അത് ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഈ ലോകത്തിൽ തന്നേ പ്രമദ്വരയെ പ്രാപിക്കും.
Verse 10
रुस्स्वाच क उपाय: कृतो देवैब्रूहि तत्त्वेन खेचर । करिष्ये5हं तथा श्रुत्वा त्रातुमहति मां भवान्
രുരു പറഞ്ഞു—ഹേ ആകാശചരനായ ദിവ്യദൂതാ! ദേവന്മാർ നിശ്ചയിച്ച പരിഹാരം എന്തെന്നു സത്യമായി പറയുക. അത് കേട്ടാൽ ഞാൻ അതുപോലെ തന്നെ ചെയ്യും. ഈ ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് എന്നെ രക്ഷിക്കാൻ നിങ്ങൾക്ക് കഴിയും—ദയചെയ്ത് എന്നെ രക്ഷിക്കൂ.
Verse 11
देवदूत उवाच आयुषोउर्ध प्रयच्छ त्वं कन्यायै भुगुनन्दन । एवमुत्थास्यति रुरो तव भार्या प्रमद्वरा
ദിവ്യദൂതൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭൃഗുനന്ദന രുരൂ! ആ കന്യയ്ക്കായി നിന്റെ ആയുസ്സിന്റെ പകുതി നൽകുക. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ നിന്റെ ഭാര്യ പ്രമദ്വര വീണ്ടും ജീവൻ പ്രാപിച്ച് എഴുന്നേറും.
Verse 12
रुरुख्वाच आयुषो<र्ध प्रयच्छामि कन्यायै खेचरोत्तम । शृज्भाररूपाभरणा समुत्तिष्ठतु मे प्रिया
രുരു പറഞ്ഞു—ഹേ ആകാശചരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ! ആ കന്യയ്ക്കു ഞാൻ എന്റെ ആയുസ്സിന്റെ പകുതി നൽകുന്നു. എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവൾ ശൃംഗാരവും സൗന്ദര്യവും ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ചു ജീവൻ പ്രാപിച്ച് എഴുന്നേറട്ടെ.
Verse 13
सौतिर्वाच ततो गन्धर्वराजश्च देवदूतश्न॒ सत्तमौ । धर्मराजमुपेत्येदं वचन प्रत्यभाषताम्,उग्रश्रवाजी कहते हैं--तब गन्धर्वराज विश्वावसु और देवदूत दोनों सत्पुरुषोंने धर्मराजके पास जाकर कहा--
സൗതി പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഗന്ധർവരാജനും ദിവ്യദൂതനും—ഇരുവരും സത്പുരുഷന്മാർ—ധർമ്മരാജനെ സമീപിച്ച് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 14
धर्मराजायुषो<र्धेन रुरोर्भार्या प्रमद्धरा । समुत्तिषठतु कल्याणी मृतैवं यदि मन््यसे,“धर्मराज! रुरुकी भार्या कल्याणी प्रमद्वरा मर चुकी है। यदि आप मान लें तो वह रुरुकी आधी आयुसे जीवित हो जाय”
ഹേ ധർമ്മരാജാ! രുരുവിന്റെ ഭാര്യയായ കല്യാണി പ്രമദ്വര മരിച്ചുകിടക്കുന്നു. നിങ്ങൾ സമ്മതിച്ചാൽ, രുരുവിന്റെ ആയുസ്സിന്റെ പകുതിയാൽ അവൾ വീണ്ടും ജീവൻ പ്രാപിച്ച് എഴുന്നേറട്ടെ.
Verse 15
धर्मराज उवाच प्रमद्धरां रुरोर्भार्या देवदूत यदीच्छसि । उत्तिष्ठत्वायुषो<र्धेन रुरोरेव समन्विता
ധർമ്മരാജൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവദൂതാ! നീ റുരുവിന്റെ ഭാര്യയായ പ്രമദ്വരയെ പുനർജീവിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അവൾ റുരുവിന്റെ ആയുസ്സിന്റെ പകുതിയോട് ചേർന്ന് വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റ് ജീവിക്കട്ടെ।
Verse 16
सौतिरुवाच एवमुक्ते ततः कन्या सोदतिष्ठत् प्रमद्धरा । रुरोस्तस्यायुषो<र्धेन सुप्तेव वरवर्णिनी
സൗതി പറഞ്ഞു—ധർമ്മരാജൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ഉടനെ കന്യകയായ പ്രമദ്വര തൽക്ഷണം എഴുന്നേറ്റു. റുരുവിന്റെ ആയുസ്സിന്റെ പകുതിയോട് ചേർന്ന്, ശുഭവർണ്ണയായ അവൾ ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണർന്നതുപോലെ പുനർജീവിതയായി।
Verse 17
एतद् दृष्टं भविष्ये हि रुरोरुत्तमतेजस: । आयुषो&तिप्रवृद्धस्य भार्यार्थेडर्थधमलुप्पत
ഉത്തമ തേജസ്സുള്ള റുരുവിന്റെ കാര്യത്തിൽ ഇതെല്ലാം ഭാവിയിൽ തന്നെ മുൻകൂട്ടി കണ്ടിരുന്നതായിരുന്നു. അവന്റെ ആയുസ്സ് അത്യന്തം ദീർഘമായിരുന്നിട്ടും, ഭാര്യയെ ലഭിക്കാനായി അവൻ അന്ന് തന്റെ ആയുസ്സിന്റെ പകുതി നൽകി. പിന്നെ ശുഭദിനം നിശ്ചയിച്ച് ഇരുവരുടെ പിതാക്കന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ വിവാഹം നടത്തി; ആ ദമ്പതികൾ പരസ്പരഹിതൈഷികളായി സുഖത്തോടെ ജീവിച്ചു।
Verse 18
तत इष्टेडहनि तयो: पितरौ चक्रतुर्मुदा । विवाहं तौ च रेमाते परस्परहितैषिणौ
പിന്നീട് നിശ്ചയിച്ച ശുഭദിനത്തിൽ ഇരുവരുടെ പിതാക്കന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ വിവാഹം നടത്തി. വിവാഹാനന്തരം ആ ദമ്പതികൾ പരസ്പരഹിതൈഷികളായി സുഖത്തോടെ ജീവിച്ചു।
Verse 19
स लब्ध्वा दुर्लभां भार्या पद्मकिज्जल्कसुप्र भाम् । व्रतं चक्रे विनाशाय जिह्मगानां धृतव्रत:,कमलके केसरकी-सी कान्तिवाली उस दुर्लभ भार्याको पाकर व्रतधारी रुरुने सर्पोंके विनाशका निश्चय कर लिया
പദ്മത്തിന്റെ കിഞ്ചൽകംപോലെ ദീപ്തിയുള്ള ആ ദുർലഭ ഭാര്യയെ ലഭിച്ച ശേഷം, ദൃഢവ്രതനായ റുരു സർപ്പങ്ങളുടെ വിനാശത്തിനായി ഒരു വ്രതം ഏറ്റെടുത്തു।
Verse 20
स दृष्टवा जिद्दागान् सर्वास्तीव्रकोपसमन्वित: । अभिहन्ति यथासत्त्वं गृह प्रहरणं सदा,वह सर्पोको देखते ही अत्यन्त क्रोधमें भर जाता और हाथमें डंडा ले उनपर यथाशक्ति प्रहार करता था
Seeing all those creatures, he would be seized by fierce anger; taking up a household weapon (a staff), he would strike at them with all the strength he had—acting from impulsive wrath rather than measured restraint.
Verse 21
स कदाचिद् वन विप्रो रुरुरभ्यागमन्महत् । शयानं तत्र चापश्यद् डुण्डुभं वयसान्वितम्,एक दिनकी बात है, ब्राह्मण रुक किसी विशाल वनमें गया, वहाँ उसने डुण्डुभ जातिके एक बूढ़े साँपको सोते देखा
Once, the Brahmin Ruru went into a vast forest. There he saw an aged serpent of the Dundubha kind lying asleep—an encounter that sets the stage for reflection on how one ought to treat even seemingly helpless creatures and what consequences follow from one’s conduct.
Verse 22
तत उद्यम्य दण्डं स कालदण्डोपमं तदा । जिधघांसु: कुपितो विप्रस्तमुवाचाथ डुण्डुभ:
Then, in a surge of anger, the brahmin lifted a staff—terrible like the rod of Death itself—intending to strike and kill. At that moment, the creature called Ḍuṇḍubha addressed him in human speech, intervening before violence could be carried out.
Verse 23
नापराध्यामि ते किज्चिदहमद्य तपोधन । संरम्भाच्च किमर्थ मामभिहंसि रुषान्वित:,“तपोधन! आज मैंने तुम्हारा कोई अपराध तो नहीं किया है? फिर किसलिये क्रोधके आवेशमें आकर तुम मुझे मार रहे हो'
Dharmarāja said: “O ascetic rich in austerity, today I have committed no offense against you at all. Why then, seized by a sudden surge of anger, do you strike at me?”
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dilemma between personal devotion (saving Pramadvarā at great personal cost) and the later ethical hazard of grief converting into indiscriminate hostility, as Ruru’s vow against serpents risks punishing the uninvolved.
Legitimate suffering does not automatically justify generalized retaliation; dharma requires discrimination (viveka) in assigning responsibility, and disciplined vows must remain ethically bounded by proportionality and innocence.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter instead provides narrative meta-commentary through the ‘foreseen destiny’ remark about Ruru’s lifespan reduction and through the ḍuṇḍubha’s protest, which functions as an internal ethical check.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.