Adhyaya 77
ययातिः शर्मिष्ठायाः ऋतुप्रार्थनां धर्मसंवादं च शृणोति (Yayāti and Śarmiṣṭhā: request in ṛtu and discourse on truth and dharma)
Upa-parva: Yayāti–Devayānī–Śarmiṣṭhā Episode (Ādi Parva: Yayātopākhyāna)
Vaiśaṃpāyana recounts Yayāti’s return to a city likened to Indra’s and his placement of Devayānī within the palace precincts near an Aśoka grove. Śarmiṣṭhā, attended and maintained within the household order, observes Devayānī’s successful motherhood and reflects on her own arrival at youth and the seasonal moment of fertility (ṛtu) without a chosen husband. Encountering Yayāti privately near the grove, she petitions him with deferential rhetoric, asserting her worth and requesting that he grant her ṛtu. Yayāti acknowledges her qualities but cites Uśanā Kāvyā’s restriction that Śarmiṣṭhā should not be summoned to Devayānī’s bed. Śarmiṣṭhā responds with an ethical argument about speech and exceptions, contrasting harmful falsehood with permitted untruth in limited contexts, and frames her request as a means to avert adharma and secure rightful progeny. Yayāti articulates the king’s obligation to truthfulness, stating that a ruler who speaks falsely is morally diminished, yet also affirms a vow to give what is asked by supplicants. He then accepts the claim as “true” in his judgment, honors Śarmiṣṭhā, and the encounter results in her conception and the birth of a son—linking private negotiation to dynastic outcome.
Chapter Arc: गुरु-सेवा का व्रत पूर्ण कर कच को विदा मिलती है; उसी क्षण देवयानी अपने उपकारों और स्मृतियों का अधिकार लेकर उसे रोकती है—‘जिसे मैंने बार-बार मृत्यु से छुड़ाया, वह मुझे छोड़ कैसे सकता है?’ → देवयानी कच के कुल, तप, विद्या और ब्राह्मण-तेज का स्मरण कर विवाह का आग्रह करती है; कच धर्म-सीमा का संकेत देता है—वह गुरु-पुत्र के पुत्र के रूप में उसके लिए ‘भ्राता’ तुल्य है, अतः यह नियोग ‘अनियोज्य’ है। → कच का निर्णायक वचन: ‘धर्मतः तुम मेरी भगिनी हो’—वह देवयानी के प्रेम को स्वीकारते हुए भी विवाह को अधर्म मानकर अस्वीकार करता है, और उसे गुरु-आराधना तथा सावधानी का उपदेश देकर विदा लेता है। → कच देव-लोक (त्रिदशेशालय) की ओर प्रस्थान करता है; देवता उसके अद्भुत उपकार (संजीवनी-विद्या का लाभ) की प्रशंसा करते हैं—कथा का केंद्र प्रेम-निरसन से विद्या-फल की ओर मुड़ता है। → देवयानी के अपमानित प्रेम और अस्वीकार का परिणाम आगे किस पर गिरेगा—उसकी प्रतिज्ञा/क्रोध किस वंश-गति को मोड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ७४ श्लोक हैं) ऑपन--माज बछ। अकाल सप्तसप्ततितमो<ध्याय: देवयानीका कचसे पाणिग्रहणके लिये अनुरोध
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—കചൻ തന്റെ വ്രതം സമാപ്തമാക്കി ഗുരുവാൽ വിടയേറ്റ ശേഷം ത്രിദശാവാസമായ ദേവലോകത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ദേവയാനി അവനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 2
ऋषेरड्लिरस: पौत्र वृत्तेनाभिजनेन च । भ्राजसे विद्यया चैव तपसा च दमेन च
“ഹേ ഋഷി അങ്കിരസിന്റെ പൗത്രാ! നീ സദാചാരത്താലും ഉന്നതകുലജന്മത്താലും, കൂടാതെ വിദ്യ, തപസ്, ഇന്ദ്രിയദമനം എന്നിവയാലും ദീപ്തനാകുന്നു.”
Verse 3
ऋषिर्य थाड्रिरा मान्य: पितुर्मम महायशा: । तथा मान्यश्न पूज्यश्चन मम भूयो बृहस्पति:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— എന്റെ പിതാവിന് മഹായശസ്സായ ഋഷി അങ്ഗിരസ് എത്ര മാന്യനോ, അതുപോലെ നിന്റെ പിതാവായ ബൃഹസ്പതി എനിക്ക് അതിലും അധികം മാന്യനും പൂജ്യനും ആകുന്നു.
Verse 4
एवं ज्ञात्वा विजानीहि यद् ब्रवीमि तपोधन । व्रतस्थे नियमोपेते यथा वर्ताम्यहं त्वयि
തപോധനേ! ഇതറിഞ്ഞുകൊണ്ട് ഞാൻ പറയുന്നതു നന്നായി ഗ്രഹിക്ക. നീ വ്രതത്തിലും നിയമാനുഷ്ഠാനത്തിലും സ്ഥിരനായിരുന്ന ദിവസങ്ങളിൽ ഞാൻ നിന്നോടു എങ്ങനെ പെരുമാറിയെന്നത് നീ മറന്നിരിക്കില്ല.
Verse 5
स समावृतविद्यो मां भक्तां भजितुम्सि । गृहाण पार्णिं विधिवन्मम मन्त्रपुरस्कृतम्
ഇപ്പോൾ നീ വ്രതം സമാപിപ്പിച്ച് അഭീഷ്ടവിദ്യ കൈവരിച്ചു. ഞാൻ നിന്നെ സ്നേഹിക്കുന്നു; എന്നെ സ്വീകരിച്ച്, വൈദികമന്ത്രോച്ചാരണത്തോടെ വിധിപൂർവ്വം എന്റെ പാണിഗ്രഹണം ചെയ്യുക.
Verse 6
कच उवाच पूज्यो मान्यश्न भगवान् यथा तव पिता मम । तथा त्वमनवद्याड़ि पूजनीयतरा मम
കചൻ പറഞ്ഞു— നിർദോഷാംഗിയായ ദേവയാനീ! നിന്റെ പിതാവായ ഭഗവാൻ ശുക്രാചാര്യൻ എനിക്ക് എത്ര പൂജ്യനും മാന്യനോ, അതുപോലെ നീയും; അതിലുമധികം നീ എനിക്ക് പൂജനീയയാണ്.
Verse 7
प्राणेभ्यो5पि प्रियतरा भार्गवस्य महात्मन: । त्वं भद्रे धर्मतः पूज्या गुरुपुत्री सदा मम
ഭദ്രേ! മഹാത്മാവായ ഭാർഗവന് നീ പ്രാണത്തേക്കാളും പ്രിയയാണ്; എങ്കിലും ഗുരുപുത്രിയായതിനാൽ ധർമ്മദൃഷ്ട്യാ നീ എപ്പോഴും എനിക്ക് പൂജനീയയാണ്.
Verse 8
यथा मम गुरुर्नित्यं मान्य: शुक्र: पिता तव । देवयानि तथैव त्वं नैवं मां वक्तुमहसि
കചൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ പിതാവായ ശുക്രൻ, എന്റെ ഗുരു, എപ്പോഴും എനിക്ക് ആദരണീയനാണ്; അതുപോലെ നീയും ആദരണീയയാണ്. അതിനാൽ ദേവയാനി, എന്നോടു ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കരുത്.
Verse 9
देवयान्युवाच गुरुपुत्रस्य पुत्रो वै न त्वं पुत्रश्न मे पितु: । तस्मात् पूज्यश्च मान्यश्न ममापि त्वं द्विजोत्तम
ദേവയാനി പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! നീ എന്റെ പിതാവിന്റെ ഗുരുപുത്രന്റെ പുത്രൻ; എന്റെ പിതാവിന്റെ പുത്രൻ അല്ല. അതിനാൽ എനിക്കും നീ പൂജ്യനും മാന്യനും ആകുന്നു.
Verse 10
असुरेहन्यमाने च कच त्वयि पुन: पुनः । तदा प्रभृति या प्रीतिस्तां त्वमद्य स्मरस्व मे
ദേവയാനി പറഞ്ഞു—കചാ! അസുരർ നിന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും വധിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന കാലം മുതൽ ഇന്നുവരെ നിന്നോടുള്ള എന്റെ പ്രീതി—അത് ഇന്ന് ഓർക്കുക.
Verse 11
सौहारदे चानुरागे च वेत्थ मे भक्तिमुत्तमाम् । न मामहसि धर्मज्ञ त्यक्तुं भक्तामनागसम्
സൗഹൃദത്തിലും അനുരാഗത്തിലും നീ എന്റെ ഉത്തമ ഭക്തി അറിയുന്നവനാണ്. ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ! ഞാൻ നിന്നോടു ഭക്തിയുള്ള നിർദോഷിനി; എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് നിനക്കു യുക്തമല്ല.
Verse 12
कच उवाच अनियोज्ये नियोगे मां नियुनड्क्षि शुभव्रते । प्रसीद सुभ्रु त्वं महां गुरोर्गुरुतरा शुभे
കചൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ശുഭവ്രതേ, സുഭ്രൂ! ചെയ്യരുതാത്ത നിയോഗത്തിലേക്കാണ് നീ എന്നെ നിയോഗിക്കുന്നത്. ഹേ ശുഭേ, പ്രസന്നയാകുക; എനിക്കു നീ ഗുരുവിനേക്കാൾ പോലും അധികം ആദരണീയയാണ്.
Verse 13
यत्रोषितं विशालाक्षि त्वया चन्द्रनिभानने । तत्राहमुषितो भद्रे कुक्षौ काव्यस्थ भामिनि
കചൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിശാലാക്ഷീ, ഹേ ചന്ദ്രമുഖീ! നീ വസിച്ചിടത്ത്, ഭദ്രേ, ഞാനും വസിച്ചിട്ടുണ്ട്—കാവ്യൻ (ശുക്രാചാര്യൻ) എന്ന ഗുരുവിന്റെ ഗർഭത്തിൽ, ഹേ ഭാമിനീ. അതിനാൽ ധർമ്മപ്രമാണപ്രകാരം നീ എനിക്ക് സഹോദരിയാണ്. എന്നോട് അത്തരം ബന്ധം അഭ്യർത്ഥിക്കരുത്. നിന്റെ ഗൃഹത്തിൽ ഞാൻ സുഖമായി വസിച്ചു; നിനക്കു നേരെ എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ അല്പവും കോപമില്ല.
Verse 14
भगिनी धर्मतो मे त्वं मैवं वोच: सुमध्यमे | सुखमस्म्युषितो भद्रे न मन्युर्विद्यते मम
കചൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മപ്രകാരം നീ എനിക്ക് സഹോദരിയാണ്, ഹേ സുമധ്യേ; എന്നോട് ഇങ്ങനെ പറയരുത്. ഭദ്രേ, ഞാൻ ഇവിടെ സുഖമായി വസിച്ചു; എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ കോപമില്ല.
Verse 15
आपूृच्छे त्वां गमिष्यामि शिवमाशंस मे पथि । अविरोधेन धर्मस्य स्मर्तव्यो5स्मि कथान्तरे । अप्रमत्तोत्थिता नित्यमाराधय गुरुं मम
കചൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ നിന്നോട് വിട ചോദിക്കുന്നു; ഞാൻ പുറപ്പെടുന്നു. വഴിയിൽ എനിക്ക് മംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ എന്ന് ആശീർവദിക്കൂ. ധർമ്മത്തിന് വിരോധമില്ലാതെ, സംഭാഷണങ്ങളിൽ യോജിച്ച അവസരങ്ങളിൽ എന്നെയും ഓർക്കുക. കൂടാതെ എപ്പോഴും ജാഗ്രതയോടെ നിന്ന്, എന്റെ ഗുരുവിനെ നിത്യവും സേവിച്ച് ആദരിക്കുക.
Verse 16
देवयान्युवाच यदि मां धर्मकामार्थे प्रत्याख्यास्यसि याचित: । ततः कच न ते विद्या सिद्धिमेषा गमिष्यति
ദേവയാനി പറഞ്ഞു—കചാ! ധർമ്മത്തിനും കാമത്തിനും അനുസൃതമായ ഐക്യം ഞാൻ നിന്നോട് അപേക്ഷിച്ചു. ഇങ്ങനെ അപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടും നീ എന്നെ നിരസിച്ചാൽ, നിന്റെ ഈ വിദ്യ സിദ്ധിയിലേക്കു എത്തുകയില്ല.
Verse 17
कच उवाच गुरुपुत्रीति कृत्वाहं प्रत्याचक्षे न दोषत: । गुरुणा चाननुज्ञात: काममेवं शपस्व माम्
കചൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ നിന്നെ ഗുരുവിന്റെ പുത്രി എന്നു കരുതിയതിനാലാണ് നിന്റെ അപേക്ഷ നിരസിച്ചത്; നിനക്കുള്ള ദോഷം കണ്ടിട്ടല്ല. ഈ കാര്യത്തിൽ ഗുരുവിന്റെ അനുവാദവും എനിക്ക് ലഭിച്ചിട്ടില്ല. അതിനാൽ നിനക്കിഷ്ടമെങ്കിൽ, എന്നെ ശപിക്കൂ.
Verse 18
आर्ष धर्म ब्रुवाणो5हं देवयानि यथा त्वया । शप्तो नाहोंडस्मि शापस्य कामतोडद्य न धर्मत:
കചൻ പറഞ്ഞു—ദേവയാനി, ഞാൻ ഋഷിസമ്മതമായ പുരാതന ധർമ്മം തന്നെയായിരുന്നു പറയുന്നത്; ആ നിലയിൽ നിന്റെ ശാപത്തിന് ഞാൻ അർഹനല്ല. ഇന്ന് നീ ധർമ്മപ്രകാരം അല്ല, കാമവശമായി എന്നെ ശപിച്ചു; അതിനാൽ നിന്റെ ഹൃദയത്തിലെ ആഗ്രഹം നിറവേരുകയില്ല—ഏതൊരു ഋഷിപുത്രനും, ഏതൊരു ബ്രാഹ്മണയുവാവും, ഒരിക്കലും നിന്റെ പാണിഗ്രഹണം നടത്തുകയില്ല।
Verse 19
तस्माद् भवत्या यः: कामो न तथा स भविष्यति | ऋषिपुत्रो न ते कश्चिज्जातु पार्णिं ग्रहीष्यति
അതുകൊണ്ട് നിന്റെ ഹൃദയത്തിലെ ആഗ്രഹം നീ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വിധത്തിൽ സംഭവിക്കുകയില്ല. സഹോദരി, ഏതൊരു ഋഷിപുത്രനും ഒരിക്കലും നിന്റെ പാണിഗ്രഹണം നടത്തുകയില്ല. ഞാൻ ആർഷധർമ്മം തന്നെയായിരുന്നു പറയുന്നത്; ആ നിലയിൽ ഞാൻ ശാപാർഹനല്ല. എന്നാൽ നീ ധർമ്മപ്രകാരം അല്ല, രാഗവശമായി എന്നെ ശപിച്ചു—അതുകൊണ്ട് നിന്റെ അഭിലാഷം നിഷ്ഫലമാകും।
Verse 20
फलिष्यति न ते विद्या यत् त्वं मामात्थ तत् तथा | अध्यापयिष्यामि तु यं तस्य विद्या फलिष्यति
നീ എന്നോടു പറഞ്ഞതുപോലെ—നിന്റെ വിദ്യ ഫലിക്കുകയില്ല—അത് അങ്ങനെ തന്നേ. എന്നാൽ ഞാൻ ആരെ ഈ വിദ്യ പഠിപ്പിക്കുമോ, അവന്റെ വിദ്യ തീർച്ചയായും ഫലിക്കും।
Verse 21
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! द्विजश्रेष्ठ कच देवयानीसे ऐसा कहकर तत्काल बड़ी उतावलीके साथ इन्द्रलोकको चले गये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ, ദേവയാനിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായ കചൻ ഉടൻ തന്നെ മഹാ ആകുലതയോടെ ഇന്ദ്രലോകത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു।
Verse 22
तमागतमभिप्रेक्ष्य देवा इन्द्रपुरोगमा: । बृहस्पतिं सभाज्येदं कचं वचनमन्रुवन्,उन्हें आया देख इन्द्रादि देवता बृहस्पतिजीकी सेवामें उपस्थित हो कचसे यह वचन बोले
അവൻ വന്നെത്തിയതു കണ്ടു, ഇന്ദ്രനെ മുൻപാക്കി ദേവന്മാർ ആദ്യം ബൃഹസ്പതിയെ യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു; പിന്നെ കചനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 23
वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठो देवयानीं कचस्तदा । त्रिदशेशालयं शीघ्र॑ं जगाम द्विजसत्तम:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ദേവയാനിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായ കചൻ വേഗത്തിൽ ത്രിദശേശന്റെ (ഇന്ദ്രന്റെ) ആലയത്തിലേക്ക് പോയി. ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു—“ഞങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി നീ ചെയ്ത ഈ പരമാദ്ഭുത കർമ്മം മൂലം നിന്റെ യശസ് ഒരിക്കലും നശിക്കുകയില്ല; യാഗഭാഗത്തിന് നീ അർഹനാകും.”
Verse 76
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें ययात्युपाख्यानविषयक छिह्तत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവ്വത്തിനകത്തുള്ള സംഭവപർവ്വത്തിൽ യയാതി-ഉപാഖ്യാനവിഷയകമായ എഴുപത്തേഴാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 77
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि ययात्युपाख्याने सप्तसप्ततितमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവ്വത്തിനകത്തുള്ള സംഭവപർവ്വത്തിൽ യയാതി-ഉപാഖ്യാനത്തിന്റെ എഴുപത്തേഴാം അധ്യായം സമാപ്തം.
Frequently Asked Questions
Yayāti must reconcile competing obligations: adherence to truthfulness and prior constraints associated with Devayānī’s household order versus responsiveness to a petitioner’s request framed as preventing adharma and enabling legitimate progeny.
The chapter models rāja-dharma as accountability: a ruler’s credibility depends on disciplined speech and principled action, while ethical decisions often require balancing vows, social norms, and situational duties rather than applying a single rule mechanically.
No explicit phalaśruti is stated here; the narrative instead provides an implicit meta-commentary through consequence—ethical negotiation in the royal household directly produces genealogical results, reinforcing the epic’s causal linkage between conduct and lineage history.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.