Adhyaya 71
Adhyāya 71: Kaca and the Saṃjīvanī-vidyā (Devayānī–Śukra Episode)
Upa-parva: Sambhava Upaparva (Genealogies and Origin Narratives)
Janamejaya asks how Yayāti obtained the exceedingly rare daughter of Śukra, prompting Vaiśaṃpāyana to introduce the wider backdrop of deva–asura rivalry over sovereignty. The devas retain Bṛhaspati as priest, while the asuras retain Kāvya Uśanas (Śukra), whose superior knowledge includes the Saṃjīvanī-vidyā for restoring the fallen. When devas suffer strategic disadvantage, they commission Kaca, Bṛhaspati’s son, to approach Śukra under the guise of discipleship and disciplined service. Kaca undertakes an extended brahmacarya-vrata, serves Śukra and Devayānī, and becomes entangled in repeated attempts by the asuras to neutralize him to protect their knowledge advantage. Śukra repeatedly revives Kaca, but after Kaca is ultimately concealed within Śukra through deception, an ethical dilemma arises: saving Kaca appears to require harm to the guru. Under Devayānī’s insistence, Śukra transmits the Saṃjīvanī to Kaca so he may emerge, while Śukra simultaneously establishes a normative prohibition regarding brahmin conduct with intoxicants, framing the episode as both strategic contest and moral boundary-setting. Kaca completes the acquisition of knowledge and seeks leave to return to the devas, setting conditions for subsequent genealogical and alliance developments connected to Devayānī and Yayāti.
Chapter Arc: राजा दुष्यन्त शिकार-भ्रमण के बाद कण्वाश्रम के निकट पहुँचते हैं; साथ आए मंत्रियों को बाहर रोककर अकेले भीतर जाते हैं और आश्रम को सूना पाकर वन को गुंजा देने वाली पुकार करते हैं—“कौन है यहाँ?” → दुष्यन्त की पुकार सुनकर तपस्विनी-वेष में, लक्ष्मी-सी तेजस्विनी कन्या शकुन्तला आश्रम से निकलती है। राजा अपना परिचय देता है—इलिल-पुत्र, पुष्करलोचन दुष्यन्त—और कण्व ऋषि के दर्शन की इच्छा प्रकट करता है। शकुन्तला बताती है कि पिता फल लाने गए हैं और राजा से प्रतीक्षा का निवेदन करती है। इसी के साथ कथा पीछे लौटकर शकुन्तला के जन्म-प्रसंग की ओर मुड़ती है—विश्वामित्र की तपस्या से भयभीत इन्द्र द्वारा मेनका को भेजने की योजना, और उस मोह-प्रसंग की तैयारी। → इन्द्र का भय और मेनका का ‘कार्य-सिद्धि’ हेतु देवताओं से सहायक वायु/कामदेव की याचना—और फिर वायु का सुगंधित प्रवाह, मेनका का कौशिक-आश्रम की ओर प्रस्थान: तप और काम के संघर्ष का निर्णायक क्षण, जिससे शकुन्तला के जन्म की नियति बनती है। → अध्याय दुष्यन्त-शकुन्तला के प्रथम साक्षात्कार को स्थापित करता है और साथ ही शकुन्तला की उत्पत्ति के कारण-तंत्र (इन्द्र-भय, मेनका-प्रेषण, विश्वामित्र-प्रलोभन) को सूत्र रूप में बाँध देता है—आश्रम की शांति के भीतर भविष्य के राजवंश का बीज पड़ता है। → मेनका कौशिक-आश्रम पहुँच चुकी है; अब प्रश्न यह है कि क्या विश्वामित्र की तपस्या विचलित होगी और शकुन्तला का जन्म-प्रसंग किस प्रकार घटित होगा?
Shlokas
Verse 1
वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर महाबाहु राजा दुष्यन्त साथ आये हुए अपने उन मन्त्रियोंको भी बाहर छोड़कर अकेले ही उस आश्रममें गये, किंतु वहाँ कठोर व्रतका पालन करनेवाले महर्षि नहीं दिखायी दिये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അതിനുശേഷം മഹാബാഹുവായ രാജാവ് ദുഷ്യന്തൻ കൂടെ വന്ന മന്ത്രിമാരെയും പുറത്താക്കി, ഒറ്റയ്ക്കു തന്നെ ആ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു; എന്നാൽ അവിടെ കഠിനവ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്ന മഹർഷിമാരെ കാണാനായില്ല.
Verse 2
सो<पश्यमानस्तमृषिं शून्यं दृष्टवा तथा55श्रमम् | उवाच क इहेत्युच्चैर्वनं संनादयन्निव,महर्षि कण्वको न देखकर और आश्रमको सूना पाकर राजाने सम्पूर्ण वनको प्रतिध्वनित करते हुए-से पूछा--“यहाँ कौन है?”
ആ ഋഷിയെ കാണാതെ ആശ്രമം ശൂന്യമെന്ന് കണ്ട രാജാവ്, വനമൊട്ടാകെ മുഴങ്ങുന്നതുപോലെ ഉച്ചത്തിൽ വിളിച്ചു—“ഇവിടെ ആരുണ്ട്?”
Verse 3
श्रुत्वाथ तस्य तं शब्दं कन्या श्रीरिव रूपिणी । निश्चक्रामाश्रमात् तस्मात् तापसीवेषधारिणी,दुष्यन्तके उस शब्दको सुनकर एक मूर्तिमती लक्ष्मी-सी सुन्दरी कन्या तापसीका वेष धारण किये आश्रमके भीतरसे निकली
അവന്റെ ആ ശബ്ദം കേട്ടപ്പോൾ, മൂർത്തിമതിയായ ശ്രീദേവിയെപ്പോലെ രൂപവതിയായ ഒരു കന്യക താപസീവേഷം ധരിച്ചു ആ ആശ്രമത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് വന്നു.
Verse 4
सातं दृष्टवैव राजानं दुष्यन्तमसितेक्षणा । (सुव्रताभ्यागतं त॑ तु पूज्य॑ प्राप्तमथेश्वरम् । रूपयौवनसम्पन्ना शीलाचारवती शुभा । सा तमायतपझाशक्षं व्यूढोरस्क॑ सुसंहतम् ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവ് ദുഷ്യന്തനെ കണ്ട ഉടൻ, ശ്യാമനേത്രയായ ആ കന്യക, സുവ്രത, രൂപയൗവനസമ്പന്ന, ശീലസദാചാരവതി, അദ്ദേഹത്തെ എത്തിയ പൂജ്യാതിഥിയെന്നും മാന്യാധിപനെന്നും തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ആദരിച്ചു. പദ്മസമാന ദീർഘനേത്രങ്ങൾ, വിശാലവക്ഷസ്ഥലം, സുസംഹത ദേഹം, സിംഹസദൃശ സ്കന്ധങ്ങൾ, ദീർഘബാഹുക്കൾ—സകല ശുഭലക്ഷണങ്ങളാലും അലങ്കൃതനായ ആ നരാധിപനെ കണ്ടു, ഹേ ജനമേജയ, അവൾ വ്യക്തവും മധുരവുമായ വാക്കുകളിൽ ഉടൻ പറഞ്ഞു—“സ്വാഗതം.”
Verse 5
आसनेनार्चयित्वा च पाद्येनाघ्येंण चैव हि | पप्रच्छानामयं राजन् कुशलं च नराधिपम्
പിന്നീട് അവൾ ആസനം, പാദ്യം, അർഘ്യം എന്നിവ അർപ്പിച്ച് വിധിപൂർവം സത്കരിച്ചു; പിന്നെ നരാധിപനോടു ചോദിച്ചു—“രാജൻ, ശരീരം നിരോഗമാണോ? ഗൃഹത്തിൽ എല്ലാം കുശലമാണോ?”
Verse 6
यथावदर्चयित्वाथ पृष्टवा चानामयं तदा । उवाच स्मयमानेव किं कार्य क्रियतामिति,उस समय विधिपूर्वक आदर-सत्कार करके आरोग्य और कुशल पूछकर वह तपस्विनी कन्या मुसकराती हुई-सी बोली--“कहिये आपकी क्या सेवा की जाय?”
അപ്പോൾ അവൾ യഥാവിധി സത്കരിച്ചു ആരോഗ്യകുശലം ചോദിച്ച ശേഷം, പുഞ്ചിരിയോടെ പറഞ്ഞു—“ആജ്ഞാപിക്കൂ; നിങ്ങൾക്കായി എന്ത് സേവനം ചെയ്യണം?”
Verse 7
(आश्रमस्याभिगमने कि त्वं कार्य चिकीर्षसि । कस्त्वमद्येह सम्प्राप्तो महर्षेराश्रमं शुभम् ।।
“ഈ ആശ്രമത്തിലേക്ക് നിങ്ങൾ വന്നത് എന്തുകൊണ്ട്? ഇവിടെ ഏത് കാര്യം സാധിപ്പിക്കാനാണ് ആഗ്രഹം? നിങ്ങൾ ആരാണ്—പരിചയം എന്ത്? ഇന്ന് മഹർഷിയുടെ ഈ ശുഭാശ്രമത്തിൽ ഏത് ഉദ്ദേശ്യത്തോടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു?” എന്ന് അവൾ ചോദിച്ചു. അവൾ ചെയ്ത വിധിപൂർവമായ അതിഥിസത്കാരം സ്വീകരിച്ച ശേഷം, ആ സർവാംഗസുന്ദരിയും മധുരഭാഷിണിയുമായ കന്യയെ നോക്കി രാജാവ് പറഞ്ഞു.
Verse 8
(दृष्यन्त उवाच राजर्षेरस्मि पुत्रो5हमिलिलस्य महात्मन: । दुष्यन्त इति मे नाम सत्यं पुष्करलोचने ।।
ദുഷ്യന്തൻ പറഞ്ഞു—“പദ്മലോചനേ! ഞാൻ മഹാത്മാവായ രാജർഷി ഇലിലയുടെ പുത്രൻ; എന്റെ പേര് ദുഷ്യന്തൻ—ഇത് ഞാൻ സത്യമായി പറയുന്നു. ഭദ്രേ! പരമഭാഗ്യശാലിയായ മുനി കണ്വനെ ഉപാസിക്കാനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുണ്യസാന്നിധ്യം ലഭിക്കാനും ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നു. ശോഭനേ! പറയുക—ഭഗവാൻ കണ്വൻ എവിടേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു?”
Verse 9
शकुन्तलोवाच गत: पिता मे भगवान् फलान्याहर्तुमाश्रमात् । मुहूर्त सम्प्रतीक्षस्व द्रष्टास्येनमुपागतम्
ശകുന്തല പറഞ്ഞു—അതിഥേ! എന്റെ പൂജ്യനായ പിതാവ് ആശ്രമത്തിൽ നിന്ന് ഫലങ്ങൾ ശേഖരിക്കാൻ പുറത്തുപോയിരിക്കുന്നു. നിങ്ങൾ അല്പസമയം ഇവിടെ കാത്തിരിക്കൂ; അദ്ദേഹം മടങ്ങിവന്നാൽ നിങ്ങള്ക്ക് അദ്ദേഹത്തെ കാണാം.
Verse 10
वैशम्पायन उवाच अपश्यमानस्तमृषिं तथा चोक्तस्तया च सः । तां दृष्टवा च वरारोहां श्रीमतीं चारुहासिनीम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹർഷിയെ അവിടെ കാണാതെയും അവൾ അങ്ങനെ പറഞ്ഞതുമൂലം രാജാവിന്റെ ദൃഷ്ടി ആ കന്യയിലേക്കു തന്നെ പതിഞ്ഞു. അവൾ മനോഹരാകൃതി, മംഗളശ്രീയിൽ ദീപ്ത, മധുരഹാസ്യത്തിൽ അലങ്കൃത; തപസ്സും സംയമവും ജനിപ്പിച്ച തേജസ് അവളുടെ രൂപത്തിൽ പ്രകാശിച്ചു. ഇങ്ങനെ മനസ്സു ഉണർന്ന രാജാവ് അവളോട് ചോദിച്ചു.
Verse 11
विभ्राजमानां वपुषा तपसा च दमेन च | रूपयौवनसम्पन्नामित्युवाच महीपति:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ദേഹകാന്തിയിൽ ദീപ്തയും, തപസ്സും സംയമവും ജനിപ്പിച്ച തേജസ്സാൽ പ്രകാശിക്കുന്നവളും, രൂപ-യൗവനസമ്പന്നയുമായ ആ കന്യയെ കണ്ടു ഭൂപതി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 12
का त्वं कस्यासि सुश्रोणि किमर्थ चागता वनम् । एवंरूपगुणोपेता कुतस्त्वमसि शोभने
ഹേ സുഷ്രോണി! നീ ആരാണ്, ആരുടെ പുത്രിയാണ്? എന്തിനാണ് ഈ വനത്തിലേക്ക് വന്നത്? ഹേ ശോഭനേ! ഇത്തരമൊരു അത്ഭുത രൂപവും ഗുണങ്ങളും നിനക്കു എങ്ങനെ ലഭിച്ചു?
Verse 13
दर्शनादेव हि शुभे त्वया मेडपहतं मन: । इच्छामि त्वामहं ज्ञातुं तन्ममाचक्ष्य शोभने
ഹേ ശുഭേ! നിന്നെ കണ്ട മാത്രത്തിൽ തന്നെ എന്റെ മനസ്സ് കവർന്നുപോയി. ഹേ ശോഭനേ! നിന്റെ പരിചയം അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതിനാൽ നിന്റെ കാര്യത്തിലെ സത്യം എനിക്ക് വ്യക്തമായി പറയുക.
Verse 14
(शृणु मे नागनासोरु वचन मत्तकाशिनि ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലെയുള്ള തുടകളുള്ള മദമോഹിനിയായ സുന്ദരീ! എന്റെ വാക്ക് കേൾക്കുക. ഞാൻ രാജർഷി പൂരുവിന്റെ വംശത്തിൽ ജനിച്ച രാജാവ് ദുഷ്യന്തൻ. ഇന്ന്, സുന്ദരനിതംബിനീ, ശുഭവർണ്ണിനീ! നിന്നെ ഭാര്യയായി ഞാൻ വരിക്കുന്നു. ക്ഷത്രിയകന്നിയല്ലാതെ മറ്റൊരു സ്ത്രീയിലേക്കും എന്റെ മനസ് ഒരിക്കലും തിരിയുകയില്ല—മറ്റു ഋഷിപുത്രിമാരിലേക്കുമല്ല, ഭിന്നവർണ്ണത്തിലെ കന്യകളിലേക്കുമല്ല, പരസ്ത്രീകളിലേക്കുമല്ല. അതിനാൽ, മധുരഭാഷിണീ, എന്നെ സംയതാത്മാവെന്നു അറിയുക. എങ്കിലും എന്റെ ഹൃദയം നിന്നിലേക്കു ആകർഷിതമാണ്; അതിനാൽ നീ ക്ഷത്രിയകന്നിയാകണം—പറയുക, നീ ആരാണ്? ഭീരുവേ! ബ്രാഹ്മണകന്നിയിലേക്കു ചായുന്നത് എന്റെ മനസ് സഹിക്കുകയില്ല. വിശാലനയനീ! ഭക്തിഭാവത്തോടെ ഞാൻ നിന്നെ തേടുന്നു; ഭക്തനെ സ്വീകരിക്കാൻ നീ യോഗ്യയാണ്. വിശാലാക്ഷീ! എന്റെ രാജ്യം അനുഭവിക്ക; മറ്റെങ്ങനെ ചിന്തിക്കരുത്—എന്നെ അന്യനെന്നു കരുതരുത്.”
Verse 15
कण्वस्याहं भगवतो दुष्यन्त दुहिता मता | तपस्विनो धृतिमतो धर्मज्ञस्य महात्मन:,“महाराज दुष्यन्त! मैं तपस्वी, धृतिमान्, धर्मज्ञ तथा महात्मा भगवान् कण्वकी पुत्री मानी जाती हूँ
“മഹാരാജ ദുഷ്യന്താ! ഞാൻ തപസ്വിയും ധൃതിമാനുമായ, ധർമ്മജ്ഞനും മഹാത്മാവുമായ ഭഗവാൻ കണ്വന്റെ പുത്രിയെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.”
Verse 16
(अस्वतन्त्रास्मि राजेन्द्र काश्यपो मे गुरु: पिता । तमेव प्रार्थय स्वार्थ नायुक्तं कर्तुमहसि ।।
“രാജേന്ദ്രാ! ഞാൻ സ്വതന്ത്രയല്ല. കാശ്യപനന്ദനായ മഹർഷി കണ്വൻ എന്റെ ഗുരുവും പിതാവുമാണ്. നിങ്ങളുടെ കാര്യം സിദ്ധിക്കാനായി അദ്ദേഹത്തോടേ അപേക്ഷിക്കണം; അനുചിതമായ പ്രവൃത്തി ചെയ്യുന്നത് നിങ്ങള്ക്ക് യോജിച്ചതല്ല.”
Verse 17
कथं त्वं तस्य दुहिता सम्भूता वरवर्णिनी । संशयो मे महानत्र तन्मे छेत्तुमिहाहसि
“ഇങ്ങനെയിരിക്കെ, ഇത്രയും സുന്ദരവർണ്ണിനിയായ നീ എങ്ങനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രിയായി ജനിച്ചു? ഈ കാര്യത്തിൽ എനിക്ക് വലിയ സംശയം ഉണ്ട്; അത് ഇവിടെ നീയേ തീർക്കണം.”
Verse 18
शकुन्तलोवाच यथायमागमो मह्ाां यथा चेदम भूत् पुरा । शृणु राजन् यथातत्त्वं यथास्मि दुहिता मुने:
ശകുന്തല പറഞ്ഞു— “രാജാവേ! ഈ മഹാവൃത്താന്തം എനിക്ക് എങ്ങനെ ലഭിച്ചുവോ, പുരാതനകാലത്ത് ഇത് എങ്ങനെ യഥാർത്ഥത്തിൽ സംഭവിച്ചുവോ, അതുപോലെ യഥാതത്ത്വം കേൾക്കുക. എന്റെ ജനനം എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു, ഞാൻ എങ്ങനെ മുനിയുടെ പുത്രിയാണെന്നു—എല്ലാം കൃത്യമായി ഞാൻ പറയും.”
Verse 19
(अन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा सत्सु भाषते | स पापेनावृतो मूर्ख: स्तेन आत्मापहारकः ।।
യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം ഒന്നായിരിക്കെ സജ്ജന്മാരുടെ മുമ്പിൽ തன்னை മറ്റൊരു രൂപത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നവൻ—പാപിയായിട്ടും താൻ ധർമ്മാത്മാവാണെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നവൻ—മൂഢൻ, പാപം മൂടിയവൻ, കള്ളൻ, സ്വന്തം ആത്മാവിനെ തന്നെ വഞ്ചിക്കുന്നവൻ ആകുന്നു. ഒരു ദിവസം ഒരു ഋഷി ഇവിടെ വന്ന് എന്റെ ജന്മത്തെക്കുറിച്ച് മുനിയോട് ചോദിച്ചു—“ഹേ കാശ്യപനന്ദനാ! നിങ്ങൾ ഊർധ്വരേതസ് ബ്രഹ്മചാരിയെന്നു പ്രസിദ്ധൻ; എന്നാൽ ഈ ശകുന്തല എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത്? നിങ്ങളിൽ നിന്ന് പുത്രി എങ്ങനെ ജനിച്ചു? സത്യം പറയുക.” അപ്പോൾ ഭഗവാൻ കണ്വൻ സംഭവിച്ചതുപോലെ തന്നെ അവനോട് പറഞ്ഞു. ഹേ രാജാവേ, ഭൂമിപതേ, ആ വൃത്താന്തം കേൾക്കുക.
Verse 20
कण्व उवाच तप्यमान: किल पुरा विश्वामित्रो महत् तप: । सुभृशं तापयामास शक्रं सुरगणेश्चरम्
കണ്വൻ പറഞ്ഞു—പുരാതനകാലത്ത് മഹാതപസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ മഹത്തായ തപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. തന്റെ തപസ്സിന്റെ പ്രചണ്ഡ താപത്തോടെ ദേവഗണങ്ങളുടെ അധിപനായ ശക്രനെ (ഇന്ദ്രനെ) അത്യന്തം വ്യാകുലപ്പെടുത്തി.
Verse 21
तपसा दीप्तवीर्यो<यं स्थानान्मां च्यावयेदिति । भीतः पुरंदरस्तस्मान्मेनकामिदमब्रवीत्
‘തപസ്സാൽ ദീപ്തമായ വീര്യത്തോടെ ഈ വിശ്വാമിത്രൻ എന്നെ എന്റെ സ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് ച്യുതനാക്കുമോ’ എന്ന ഭയത്തോടെ പുരന്ദരൻ (ഇന്ദ്രൻ) മേനകയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 22
गुणैरप्सरसां दिव्यैर्मेनके त्वं विशिष्यसे । श्रेयो मे कुरु कल्याणि यत् त्वां वक्ष्यामि तच्छुणु
“മേനകേ! അപ്സരസ്സുകളുടെ ദിവ്യഗുണങ്ങളിൽ നീ ഏറ്റവും വിശിഷ്ടയാണ്. കല്യാണീ, എന്റെ ശ്രേയസ്സിന് കാരണമാകുക; ഞാൻ പറയുന്നതു കേൾക്കുക.”
Verse 23
असावादित्यसंकाशो विश्वामित्रो महातपा: । तप्यमानस्तपो घोरं मम कम्पयते मन:
“സൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തനായ മഹാതപസ്വി വിശ്വാമിത്രൻ ഘോരതപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടു എന്റെ മനസ്സിനെ വിറപ്പിക്കുന്നു.”
Verse 24
मेनके तव भारो<यं विश्वामित्र: सुमध्यमे | शंसितात्मा सुदुर्धर्ष उग्रे तपसि वर्तते
കണ്വൻ പറഞ്ഞു— “സുമധ്യമേ മേനകേ! വിശ്വാമിത്രനെ സംബന്ധിച്ച ഈ മഹാഭാരം ഇനി നിന്റെ മേലാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്തഃകരണം ശുദ്ധവും നിയന്ത്രിതവുമാണ്; അദ്ദേഹത്തെ കീഴടക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം; ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹം ഘോരതപസ്സിൽ ലീനനാണ്.”
Verse 25
समां न च्यावयेत् स्थानात् त॑ वै गत्वा प्रलोभय । चर तस्य तपोविषध्नं कुरु मेडविधघ्नमुत्तमम्
“അദ്ദേഹം എന്നെ എന്റെ സ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് ചലിപ്പിക്കാതിരിക്കേണ്ടവിധം ഉപായം ചെയ്യുക. നീ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു പ്രലോഭിപ്പിക്കുക; അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപസ്സിൽ വിഘ്നം വരുത്തുക; എന്റെ തടസ്സനിവാരണത്തിന് ഉത്തമ മാർഗമാവുക.”
Verse 26
रूपयौवनमाधुर्यचेष्टितस्मित भाषणै: । लोभयित्वा वरारोहे तपसस्तं निवर्तय
“വരാരോഹേ! നിന്റെ രൂപം, യൗവനം, മാധുര്യം, നളിനചേഷ്ടകൾ, മൃദുഹാസം, മനോഹരവാക്കുകൾ—ഇവകൊണ്ട് ആ മുനിയെ പ്രലോഭിപ്പിച്ച്, അദ്ദേഹത്തെ തപസ്സിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിക്കുക.”
Verse 27
मेनकोवाच महातेजा: स भगवांस्तथैव च महातपा: । कोपनश्न तथा होनं जानाति भगवानपि
മേനക പറഞ്ഞു— “ദേവരാജാ! ഭഗവാൻ വിശ്വാമിത്രൻ മഹാതേജസ്സുള്ള മഹാതപസ്വിയാണ്. അദ്ദേഹം ക്ഷിപ്രകോപിയും കൂടിയാണ്—ആ സ്വഭാവം നിങ്ങൾക്കും നന്നായി അറിയാം.”
Verse 28
तेजसस्तपसश्रैव कोपस्य च महात्मन: । त्वमप्युद्धिजसे यस्य नोद्विजेयमहं कथम्,जिन महात्माके तेज, तप और क्रोधसे आप भी उद्विग्न हो उठते हैं, उनसे मैं कैसे नहीं डरूँगी?
“ആ മഹാത്മാവിന്റെ തേജസ്സും തപസ്സും കോപവും നിങ്ങളെയ്ക്കും വിറപ്പിക്കുന്നു എങ്കിൽ, ഞാൻ എങ്ങനെ ഭയപ്പെടാതിരിക്കും?”
Verse 29
महाभागं वसिष्ठं य: पुत्रैरिष्टै्ययोजयत् । क्षत्रजातश्न यः पूर्वमभवद् ब्राह्मणो बलातू
കണ്വൻ പറഞ്ഞു—ഇവനാണ് ഋഷി വിശ്വാമിത്രൻ; മഹാഭാഗനായ വസിഷ്ഠനെ അവന്റെ പ്രിയപുത്രന്മാരിൽ നിന്ന് ദീർഘകാല വേർപാടിലാക്കിയവൻ; ക്ഷത്രിയകുലത്തിൽ ജനിച്ചിട്ടും തപോബലത്താൽ ബ്രാഹ്മണത്വം നേടിയവൻ. ശൗചത്തിനും സ്നാനത്തിനുമായി അഗാധജലസമൃദ്ധമായ ആ ദുർഗമ നദിയെ അവൻ തന്നെ ഉദ്ഭവിപ്പിച്ചു; ലോകം അതിനെ പരമപുണ്യമയിയായ ‘കൗശികീ’ എന്നു അറിയുന്നു.
Verse 30
शौचार्थ यो नदीं चक्रे दुर्गमां बहुभिर्जलै: । यां तां पुण्यतमां लोके कौशिकीति विदुर्जना:
ശൗചത്തിനും സ്നാനത്തിനും ശുദ്ധിക്കുമായി അദ്ദേഹം ധാരാളം ജലത്തോടെ നിറഞ്ഞ, കടക്കാൻ ദുർഗമമായ ആ നദിയെ ഉദ്ഭവിപ്പിച്ചു. ആ നദിയെയാണ് ലോകം ഏറ്റവും പുണ്യമയിയെന്ന് കരുതുന്നത്; ജനങ്ങൾ അതിനെ ‘കൗശികീ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു.
Verse 31
बभार यत्रास्य पुरा काले दुर्गे महात्मन: । दारान्मतड़ो धर्मात्मा राजर्षिव्याधतां गत:
പണ്ടൊരു കാലത്ത് ദുരിതസമയത്ത് അവിടെയായിരുന്നു ആ മഹാത്മാവിന്റെ ഭാര്യയെ ധർമ്മാത്മനായ രാജർഷി മതംഗൻ പോറ്റിപ്പാലിച്ചത്—ശാപവശാൽ വ്യാധൻ (വേട്ടക്കാരൻ) എന്ന നിലയിലേക്കു വീണിരുന്നിട്ടും.
Verse 32
अतीतकाले दुर्भिक्षे अभ्येत्य पुनराश्रमम् । मुनि: पारेति नद्या वै नाम चक्रे तदा प्रभु:,दुर्भिक्ष बीत जानेपर उन शक्तिशाली मुनिने पुन: आश्रमपर आकर उस नदीका नाम “पारा” रख दिया था
ഒരിക്കൽ ഭീകര ദുർഭിക്ഷം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ആ ശക്തിമാൻ മുനി വീണ്ടും ആശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവന്നു; അപ്പോൾ അദ്ദേഹം ആ നദിക്ക് ‘പാരാ’ എന്ന നാമം നല്കി.
Verse 33
मतड़ं याजयाज्चक्रे यत्र प्रीतमना: स्वयम् । त्वं च सोमं भयाद् यस्य गतः पातु सुरेश्वर
മതംഗ മുനി ചെയ്ത ഉപകാരത്തിൽ സന്തുഷ്ടനായി അദ്ദേഹം സ്വയം പുരോഹിതനായി നിന്നു അവരുടെ യജ്ഞം നടത്തിച്ചു. കൂടാതെ, ഹേ സുരേശ്വരാ! ആരുടെ ഭയത്താൽ നീയും സോമപാനം ചെയ്യാൻ അവിടെ എത്തിയതോ.
Verse 34
चकारान्यं च लोक वै क्रुद्धो नक्षत्रसम्पदा । प्रतिश्रवणपूर्वाणि नक्षत्राणि चकार य: । गुरुशापहतस्यापि त्रिशडुको: शरणं ददौ
കണ്വൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ക്രുദ്ധനായി നക്ഷത്രങ്ങളുടെ മുൻ വൈഭവത്തിൽ നിന്നു അനുഗ്രഹം പിൻവലിച്ച് മറ്റൊരു ലോകം സൃഷ്ടിച്ചു; പ്രതിശ്രവണ മുതലായ പുതിയ നക്ഷത്രങ്ങളും നിർമ്മിച്ചു. അതേ മഹാത്മാവ് ഗുരുശാപം കൊണ്ടു തകർന്ന രാജാവ് ത്രിശങ്കുവിനും ശരണം നൽകി.
Verse 35
(ब्रह्मर्षिशापं राजर्षि: कथं मोक्ष्यति कौशिक: । अवमत्य तदा देवैर्यज्ञाड़ं तद् विनाशितम् ।।
കണ്വൻ പറഞ്ഞു—രാജർഷി കൗശികൻ (വിശ്വാമിത്രൻ) ബ്രഹ്മർഷി വസിഷ്ഠന്റെ ശാപത്തിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ മോചിതനാകും? അപ്പോൾ ദേവന്മാർ അവനെ അവഗണിച്ച് ത്രിശങ്കുവിന്റെ യാഗസാമഗ്രികൾ എല്ലാം നശിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ മഹാതേജസ്വിയായ പ്രഭു വിശ്വാമിത്രൻ മറ്റൊരു യാഗസാമഗ്രി വീണ്ടും സൃഷ്ടിച്ചു; കഠിനതപസ്സാൽ ത്രിശങ്കുവിനെ സ്വർഗത്തിലേക്കും എത്തിച്ചു. ഇത്തരമൊരു അത്ഭുതകർമ്മമുള്ള ആ മഹാത്മാവിനെ ഞാൻ അത്യന്തം ഭയപ്പെടുന്നു; പ്രഭോ, അദ്ദേഹം ക്രുദ്ധനായി എന്നെ ഭസ്മമാക്കാതിരിക്കേണ്ടതിന്ന് എനിക്ക് ആജ്ഞ നൽകുക.
Verse 36
तेजसा निर्दहेल्लोकान् कम्पयेद् धरणीं पदा । संक्षिपेच्च महामेरुं तूर्णमावर्तयेद् दिश:
അവൻ തന്റെ തേജസ്സാൽ ലോകങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കാം; പാദാഘാതംകൊണ്ട് ഭൂമിയെ കുലുക്കാം; മഹാമേരുവിനെ പോലും ചുരുക്കാം; ക്ഷണത്തിൽ ദിക്കുകളെ മറിച്ചിടാം.
Verse 37
तादृशं तपसा युक्त प्रदीप्तमिव पावकम् । कथमस्मद्विधा नारी जितेन्द्रियमभिस्पृशेत्,ऐसे प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी, तपस्वी और जितेन्द्रिय महात्माका मुझ-जैसी नारी कैसे स्पर्श कर सकती है?
തപസ്സാൽ സംയമിതനും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ ദീപ്തനും ഇന്ദ്രിയജയിയുമായ ആ മഹാത്മാവിനെ എന്നെപ്പോലൊരു സ്ത്രീ എങ്ങനെ സ്പർശിക്കും?
Verse 38
हुताशनमुखं दीप्त॑ सूर्यचन्द्राक्षितारकम् । कालजिद्ठल सुरश्रेष्ठ कथमस्मद्विधा स्पृशेत्
ഹേ സുരശ്രേഷ്ഠാ! ഹുതാശനമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖം; സൂര്യനും ചന്ദ്രനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണുകൾ; നക്ഷത്രങ്ങൾ കണ്ണിലെ താരകൾ; കാലമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജിഹ്വ—അങ്ങനെയുള്ള ദീപ്തിമാന മഹർഷിയെ എന്നെപ്പോലൊരു സ്ത്രീ എങ്ങനെ സ്പർശിക്കും?
Verse 39
यमश्न सोमश्न महर्षयश्न साध्या विश्वे वालखिल्याश्षु सर्वे | एते<पि यस्योद्धिजन्ते प्रभावात् तस्मात् कस्मान्मादृशी नोद्विजेत
കണ്വൻ പറഞ്ഞു— യമനും സോമനും മഹർഷിമാരും സാധ്യഗണവും വിശ്വേദേവന്മാരും എല്ലാ വാലഖില്യ ഋഷിമാരും—ഇവരും പോലും ആരുടെ പ്രഭാവംകൊണ്ട് വിറയ്ക്കുന്നുവോ, ആ വിശ്വാമിത്ര മുനിയെ എന്നെപ്പോലൊരു സ്ത്രീ എങ്ങനെ ഭയപ്പെടാതിരിക്കും?
Verse 40
त्वयैवमुक्ता च कथं समीप- मृषेर्न गच्छेयमहं सुरेन्द्र । रक्षां तु मे चिन्तय देवराज यथा त्वदर्थ रक्षिताहं चरेयम्
കണ്വൻ പറഞ്ഞു— സുരേന്ദ്രാ! നീ ഇങ്ങനെ കല്പിച്ചാൽ ഞാൻ ആ മഹർഷിയുടെ സമീപത്തേക്ക് എങ്ങനെ പോകാതിരിക്കും? എന്നാൽ ദേവരാജാ! ആദ്യം എന്റെ രക്ഷയ്ക്ക് ഒരു ഉപായം ചിന്തിക്കണം; സുരക്ഷിതയായി ഞാൻ നിന്റെ ഉദ്ദേശസിദ്ധിക്കായി പരിശ്രമിക്കേണ്ടതിന്ന്.
Verse 41
काम तु मे मारुतस्तत्र वास: प्रक्रीडिताया विवृणोतु देव । भवेच्च मे मन्मथस्तत्र कार्ये सहायभूतस्तु तव प्रसादात्
ദേവാ! ഞാൻ അവിടെ ചെന്നു ക്രീഡയിൽ മുഴുകിയിരിക്കുമ്പോൾ, ആവശ്യമായപ്പോൾ മാരുതദേവൻ എന്റെ വസ്ത്രം പറത്തട്ടെ; കൂടാതെ നിന്റെ പ്രസാദത്താൽ ആ കാര്യത്തിൽ മന്മഥനും എനിക്ക് സഹായിയായിരിക്കട്ടെ.
Verse 42
वनाच्च वायु: सुरभि: प्रवायात् तस्मिन् काले तमृषिं लोभयन्त्या: । तथेत्युक्त्वा विहिते चैव तस्मिं- स्ततो ययौ सा55श्रमं कौशिकस्य
ഞാൻ ആ ഋഷിയെ മോഹിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങുന്ന സമയത്ത്, വനത്തിൽ നിന്ന് സുഗന്ധഭരിതമായ കാറ്റ് വീശണം. ഇന്ദ്രൻ “തഥാസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞ് അങ്ങനെ തന്നെ ക്രമീകരിച്ചു; തുടർന്ന് മേനക കൗശികൻ (വിശ്വാമിത്രൻ) എന്നവന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 73
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि शकुन्तलोपाख्याने एकसप्ततितमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിലെ സംഭവപർവത്തിൽ ‘ശകുന്തലോപാഖ്യാനം’ എന്ന ഭാഗത്തിലെ എഴുപത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The chapter stages a conflict between guru-protection and disciple-preservation: Kaca’s survival appears to entail injury to Śukra, forcing a negotiated resolution that tests the limits of duty, compassion, and the sanctity of the teacher–student bond.
Knowledge is portrayed as inseparable from discipline and ethical constraint: vidyā is gained through sustained vrata, yet its use must be bounded by maryādā, especially where loyalty, deception, and institutional responsibility intersect.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter offers normative meta-commentary through Śukra’s establishment of a conduct-boundary (maryādā) for brahmins, presenting ethical regulation as a durable interpretive frame for the episode’s events.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.