Adhyaya 6
Cyavana’s Birth and Bhṛgu’s Curse upon Agni (च्यवनजन्म तथा अग्निशापः)
Upa-parva: Pauloma Upaparva (Pulomā–Cyavana Episode)
Sauti recounts how, after hearing Agni’s words, the rākṣasa strikes Pulomā; the unborn child exits the womb in a surge of radiance and the rākṣasa is reduced to ashes. Pulomā, distressed, carries the infant Cyavana; Brahmā encounters her, consoles her, and from her tears a river arises, which Brahmā names “Vadhūsarā,” marking her path toward Cyavana’s āśrama. Bhṛgu then sees Pulomā and the newborn and interrogates her about how the rākṣasa learned her identity. Pulomā states that Agni disclosed her to the rākṣasa; Bhṛgu, angered, pronounces a curse on Agni: he will become “sarvabhakṣa” (one who consumes all), reframing Agni’s purity and role through the moral logic of culpable disclosure.
Chapter Arc: उग्रश्रवा सूत शौनक के यज्ञ में पुलोमा-उपाख्यान उठाते हैं—कैसे एक क्षण की असावधानी से ऋषि-गृहस्थी पर राक्षसी संकट टूट पड़ा। → अग्नि के वचन से राक्षस पुलोमा का पता पा लेता है और वराह-रूप धरकर वायु-वेग से उसे उठा ले जाता है; भय, अपहरण और गर्भिणी की विवशता से कथा का तनाव बढ़ता है। → अपहरण के बीच ही पुलोमा के गर्भ से सूर्य-तेजस्वी च्यवन जन्म लेते हैं; उस तेज से राक्षस भस्म हो जाता है और पुलोमा मुक्त होकर गिर पड़ती है। → पुलोमा पुत्र को लेकर किसी तरह भृगु-आश्रम की ओर बढ़ती है; ब्रह्मा उसे सांत्वना देते हैं और उसके अश्रु-बिंदुओं से एक महान नदी प्रवाहित होती है, जिसे ‘वधूसरा’ नाम मिलता है। → भृगु लौटकर पूछते हैं कि राक्षस को उसका पता किसने बताया; पुलोमा अग्नि का नाम लेती है—और भृगु क्रोध में अग्नि को शाप देने को उद्यत होते हैं।
Shlokas
Verse 1
उग्रश्रवाजी कहते हैं--ब्रह्मन! अग्निका यह वचन सुनकर उस राक्षसने वराहका रूप धारण करके मन और वायुके समान वेगसे उसका अपहरण किया
ഉഗ്രശ്രവാ പറഞ്ഞു—ബ്രാഹ്മണാ! അഗ്നികയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട ആ രാക്ഷസൻ വരാഹരൂപം ധരിച്ചു, മനസ്സിന്റെയും വായുവിന്റെയും തുല്യമായ വേഗത്തിൽ അവളെ അപഹരിച്ചു കൊണ്ടുപോയി.
Verse 2
ततः स गर्भो निवसन् कुक्षौ भूगुकुलोद्वह । रोषान्मातुश्च्युत: कुक्षेक्ष्यवनस्तेन सो5भवत्
ഭൃഗുകുലോദ്വഹാ! അപ്പോൾ മാതാവിന്റെ ഗർഭത്തിൽ വസിച്ചിരുന്ന ആ ഭ്രൂണം അത്യന്തം ക്രോധത്താൽ യോഗബലത്തോടെ മാതാവിന്റെ ഉദരത്തിൽ നിന്ന് ച്യുതനായി പുറത്തുവന്നു. ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് ‘ച്യുത’നായതിനാലാണ് അവന് ച്യവനൻ എന്ന നാമം ലഭിച്ചത്.
Verse 3
त॑ दृष्टवा मातुरुदराच्च्युतमादित्यवर्चसम् | तद् रक्षो भस्मसाद्धूतं पपात परिमुच्य ताम्
മാതാവിന്റെ ഉദരത്തിൽ നിന്ന് വീണ സൂര്യസമപ്രഭമായ ഭ്രൂണത്തെ കണ്ട ഉടൻ ആ രാക്ഷസൻ പുളോമയെ വിട്ടുകളഞ്ഞു; ദഗ്ധനായി ഭസ്മമായി വീണു।
Verse 4
सा तमादाय सुश्रोणी ससार भृगुनन्दनम् | च्यवनं भार्गवं पुत्र॑ पुलोमा दुःखमूर्च्छिता
സുനിതംബയായ പുളോമാ ദുഃഖഭാരത്തിൽ മൂർച്ചിതയായി; പിന്നെ എങ്ങനെയോ ധൈര്യം പിടിച്ചു ഭൃഗുവംശത്തിന്റെ ആനന്ദമായ തന്റെ പുത്രൻ ഭാർഗവ ച്യവനനെ കയ്യിലേറ്റി ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശരണത്തിലേക്ക് വേഗം ചെന്നു।
Verse 5
तां ददर्श स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामह:ः । रुदतीं बाष्पपूर्णाक्षीं भुगोर्भायामनिन्दिताम्
സകലലോകങ്ങളുടെയും പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് സ്വയം ഭൃഗുവിന്റെ അനിന്ദ്യയായ ഭാര്യയെ കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ കരയുന്നതായി കണ്ടു।
Verse 6
सान्त्वयामास भगवान् वर्धूं ब्रह्मा पितामह:ः । अश्रुबिन्दूद्धवा तस्या: प्रावर्तत महानदी
ലോകപിതാമഹനായ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് അവളെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ധൈര്യം പകർന്നു; അവളുടെ കണ്ണുനീർതുള്ളികളിൽ നിന്ന് ഒരു മഹാനദി ഒഴുകിപ്പുറപ്പെട്ടു।
Verse 7
आवर्तन्ती सृतिं तस्या भूगो: पन्त्यास्तपस्विन: । तस्या मार्ग सृतवतीं दृष्टवा तु सरितं तदा
ആ നദി ചുഴികളോടെ ഒഴുകി തപസ്വിയായ ഭൃഗുപത്നിയുടെ പാതയെ വെള്ളപ്പൊക്കമാക്കി അവളുടെ വഴിയെ തന്നെ പിന്തുടർന്നു. ആ പാതാനുഗമായ സരിതയെ കണ്ട ബ്രഹ്മാവ് അതിന് ‘വധൂസരാ’ എന്നു നാമം നൽകി।
Verse 8
नाम तस्यास्तदा नद्याक्षक्रे लोकपितामह: । वधूसरेति भगवांद्ष्यवनस्याश्रमं प्रति
അപ്പോൾ ലോകപിതാമഹനായ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് ആ നദിക്ക് പേര് നിശ്ചയിച്ചു. ഋഷ്യവനത്തിലെ ച്യവനാശ്രമത്തേക്കു വധു (പുലോമാ) പോയ വഴിയെ അനുഗമിച്ച് ഒഴുകുന്നതു കണ്ടു ആ നദിക്ക് ‘വധൂസരാ’ എന്നു നാമകരണം ചെയ്തു.
Verse 9
स एव च्यवनो जज्ञे भृगो: पुत्र: प्रतापवान् । त॑ं ददर्श पिता तत्र च्यवनं तां च भामिनीम् । स पुलोमां ततो भार्या पप्रच्छ कुपितो भृगु:
ഇങ്ങനെ ഭൃഗുവിന്റെ പ്രതാപശാലിയായ പുത്രൻ ച്യവൻ ജനിച്ചു. തുടർന്ന് പിതാവായ ഭൃഗു അവിടെ തന്റെ പുത്രൻ ച്യവനെയും ആ ഭാമിനിയായ പുലോമയെയും കണ്ടു. അപ്പോൾ ക്രോധത്തോടെ ഭൃഗു തന്റെ ഭാര്യ പുലോമയോട് ചോദിച്ചു.
Verse 10
भूगुरुवाच केनासि रक्षसे तस्मै कथिता त्वं जिहीर्षते । नहिवत्वां वेद तद् रक्षो मद्भार्या चारहासिनीम्
ഭൃഗു പറഞ്ഞു—കല്യാണി! നിന്നെ അപഹരിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് വന്ന ആ രാക്ഷസനോട് നിന്റെ തിരിച്ചറിയൽ ആരാണ് പറഞ്ഞുതന്നത്? മനോഹരഹാസിനിയായ എന്റെ ഭാര്യയായ നിന്നെ ആ രാക്ഷസൻ അറിയുകയില്ലായിരുന്നു.
Verse 11
तत्त्वमाख्याहि त॑ हराद्य शप्तुमिच्छाम्यहं रुषा बिभेति को न शापान्मे कस्य चायं व्यतिक्रम:
പ്രിയേ! സത്യം സുതാര്യമായി പറയുക; ഇന്ന് കോപത്തോടെ ആ കുറ്റക്കാരനെ ശപിക്കുവാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്റെ ശാപങ്ങളെ ആരാണ് ഭയപ്പെടാത്തത്? ഈ അതിക്രമം ആരാൽ സംഭവിച്ചു?
Verse 12
पुलोगोवाच अग्निना भगवंस्तस्मै रक्षसे5हं निवेदिता । ततो मामनयद् रक्ष: क्रोशन्ती कुररीमिव
പുലോമ പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ! അഗ്നി ആ രാക്ഷസനോട് എന്റെ തിരിച്ചറിയൽ വെളിപ്പെടുത്തി. പിന്നെ കുരരീ പക്ഷിയെപ്പോലെ കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന എന്നെ ആ രാക്ഷസൻ എടുത്തുകൊണ്ടുപോയി.
Verse 13
साहं तव सुतस्यास्य तेजसा परिमोक्षिता | भस्मीभूतं च तद् रक्षो मामुत्सृज्य पपात वै,आपके इस पुत्रके तेजसे मैं उस राक्षसके चंगुलसे छूट सकी हूँ। राक्षस मुझे छोड़कर गिरा और जलकर भस्म हो गया
നിങ്ങളുടെ ഈ പുത്രന്റെ തേജസ്സാൽ ഞാൻ ആ രാക്ഷസന്റെ പിടിയിൽ നിന്ന് മോചിതയായി. എന്നെ വിട്ട് ആ രാക്ഷസൻ വീണു, ദഹിച്ച് ഭസ്മമായി.
Verse 14
सौतिर्वाच इति श्रुत्वा पुलोमाया भृगु: परममन्युमान् । शशापाग्निमतिक्रुद्ध: सर्वभक्षो भविष्यसि
സൗതി പറഞ്ഞു—പുലോമയുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് മഹർഷി ഭൃഗു പരമക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചു. അത്യന്തം കോപത്തോടെ അദ്ദേഹം അഗ്നിദേവനെ ശപിച്ചു—“നീ സർവ്വഭക്ഷനാകും.”
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether a truthful disclosure by a cosmic witness (Agni) is ethically neutral or culpable when it enables wrongdoing; Bhṛgu treats facilitative speech as morally chargeable due to its causal role in harm.
The chapter frames speech as an act with consequences: truth and disclosure must be evaluated alongside intent, context, and foreseeable harm, because dharma operates through both principles and outcomes.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-significance is structural—this origin episode explains how curses and ethical judgments reshape cosmic roles, a recurring mechanism throughout the epic.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.