Adhyaya 57

Verse 1

ऑपनआक्रात बछ। अर: सप्तपजञ्चाशत्तमो<ध्याय: सर्पयज्ञमें दग्ध हुए प्रधान-प्रधान सर्पोके नाम शौनक उवाच ये सर्पाः सर्पसत्रेडस्मिन्‌ पतिता हव्यवाहने । तेषां नामानि सर्वेषां श्रोतुमिच्छामि सूतज

ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ സൂതപുത്രാ! ഈ സർപ്പസത്രത്തിൽ ഹവ്യവാഹനമായ അഗ്നിയിൽ പതിച്ച സർപ്പന്മാരെല്ലാം ഏവരെന്നു അവരുടെ നാമങ്ങൾ ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.”

Verse 2

सौतिर्वाच सहस्राणि बहून्यस्मिन्‌ प्रयुतान्यर्बुदानि च न शक्‍्यं परिसंख्यातुं बहुत्वाद्‌ द्विजसत्तम

സൂതപുത്രനായ ഉഗ്രശ്രവസ് പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! ഈ യാഗത്തിൽ ആയിരങ്ങളായും പതിനായിരങ്ങളായും, അതുപോലും കോടികളായും സർപ്പങ്ങൾ വീണു; അത്യധികമായതിനാൽ അവരുടെ എണ്ണം പൂർണ്ണമായി എണ്ണാൻ കഴിയില്ല।

Verse 3

यथास्मृति तु नामानि पन्नगानां निबोध मे । उच्यमानानि मुख्यानां हुतानां जातवेदसि,परंतु सर्पयज्ञकी अग्निमें जिन प्रधान-प्रधान नागोंकी आहुति दी गयी थी, उन सबके नाम अपनी स्मृतिके अनुसार बता रहा हूँ, सुनो

ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—ഇപ്പോൾ എന്റെ സ്മൃതിപ്രകാരം പന്നഗങ്ങളുടെ നാമങ്ങൾ എന്നിൽ നിന്ന് കേട്ടറിയുക. ജാതവേദസായ യാഗാഗ്നിയിൽ ആഹുതിയായ പ്രധാന നാഗങ്ങളുടെ നാമങ്ങൾ ഞാൻ ഉച്ചരിക്കുന്നു।

Verse 4

वासुके: कुलजातांस्तु प्राधान्येन निबोध मे । नीलरक्तान्‌ सितान्‌ घोरान्‌ महाकायान्‌ विषोल्बणान्‌

ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—ഇപ്പോൾ വാസുകിയുടെ വംശത്തിൽ ജനിച്ച പ്രധാന സർപ്പങ്ങളെ പ്രാധാന്യക്രമത്തിൽ എന്നിൽ നിന്ന് കേൾക്കുക—ചിലർ നീലവർണ്ണം, ചിലർ രക്തവർണ്ണം, ചിലർ ശ്വേതവർണ്ണം, ചിലർ ഭയാനകദർശനം; മഹാകായരും വിഷബലത്തിൽ അത്യുഗ്രരുമായിരുന്നു।

Verse 5

अवशानू्‌ मातृवाग्दण्डपीडिताम्‌ कृपणान्‌ हुतान्‌ कोटिशो मानस: पूर्ण: शलः: पालो हलीमक:

ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—മാതാവിന്റെ വാക്കെന്ന ദണ്ഡശിക്ഷകൊണ്ട് പീഡിതരായി, അശരണരും ദയനീയരുമായ അവർ സർപ്പയാഗാഗ്നിയിൽ ആഹുതികളായി. അവരുടെ നാമങ്ങൾ—കോടിശ, മാനസ, പൂർണ, ശല, പാല, ഹലീമക।

Verse 6

पिच्छल: कौणपकश्चुक्र: कालवेग: प्रकालन: । हिरण्यबाहु: शरण: कक्षक: कालदन्तक:

ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—(അവരിൽ) പിച്ച്ഛല, കൗണപക, ചുക്ര, കാലവേഗ, പ്രകാലന, ഹിരണ്യബാഹു, ശരണ, കക്ഷക, കാലദന്തക എന്നിവരും ഉണ്ടായിരുന്നു।

Verse 7

एते वासुकिजा नागा: प्रविष्टा हव्यवाहने । अन्ये च बहवो विप्र तथा वै कुलसम्भवा: । प्रदीप्ताग्नौ हुता: सर्वे घोररूपा महाबला:

വാസുകിയുടെ വംശത്തിൽ ജനിച്ച ഈ നാഗങ്ങൾ ഹവ്യവാഹനന്റെ യാഗാഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കേണ്ടിവന്നു. ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! അതേ കുലത്തിൽ ജനിച്ച ഭയാനകരൂപവും മഹാബലവും ഉള്ള അനേകം സർപ്പങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു; അവർ എല്ലാവരും ജ്വലിക്കുന്ന യാഗാഗ്നിയിൽ ആഹുതിയായി ദഹിച്ചു.

Verse 8

आस्तीकने तक्षकको अग्निकुण्डमें गिरनेसे रोक दिया तक्षकस्य कुले जातानू्‌ प्रवक्ष्यामि निबोध तान्‌ | पुच्छाण्डको मण्डलक: पिण्डसेक्ता रभेणक:

ആസ്തീകൻ തക്ഷകനെ അഗ്നികുണ്ഡത്തിലേക്ക് വീഴുന്നതിൽ നിന്ന് തടഞ്ഞു. ഇനി തക്ഷകന്റെ കുലത്തിൽ ജനിച്ച നാഗങ്ങളെ ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു—അവരുടെ പേരുകൾ കേൾക്കുക: പുച്ചാണ്ഡക, മണ്ഡലക, പിണ്ഡസേക്താ, രഭേണക.

Verse 9

उच्छिख: शरभो भड़ो बिल्वतेजा विरोहण: । शिली शलकरो मूक: सुकुमार: प्रवेपन:

ഉച്ചിഖ, ശരഭ, ഭംഗ, ബിൽവതേജാ, വിരോഹണ, ശിലീ, ശലകര, മൂക, സുകുമാര, പ്രവേപന—ഇവർ തക്ഷകകുലത്തിൽ ജനിച്ച നാഗങ്ങളായിരുന്നു.

Verse 10

मुद्गर: शिशुरोमा च सुरोमा च महाहनु: । एते तक्षकजा नागा: प्रविष्टा हव्यवाहनम्‌

മുദ്ഗര, ശിശുരോമാ, സുറോമാ, മഹാഹനു—ഇവർ തക്ഷകജന്യ നാഗങ്ങളായിരുന്നു; അവർ ഹവ്യവാഹനന്റെ യാഗാഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചു.

Verse 12

कौरव्यकुलजान्‌ नागाउल्ूणु मे त्वं द्विजोत्तम,द्विजश्रेष्ठत अब तुम मुझसे कौरव्यके कुलमें उत्पन्न हुए नागोंके नाम सुनो

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! കൗരവകുലത്തിൽ ജനിച്ച നാഗങ്ങളുടെ പേരുകൾ എനിക്ക് പറയുക.

Verse 13

पारावत: पारिजात: पाण्डरो हरिण: कृश: । विहड़: शरभो मेद: प्रमोद: संहतापन:,एरक: कुण्डलो वेणी वेणीस्कन्ध: कुमारक: । बाहुकः शंगवेरश्व धूर्तक: प्रातरातकौ

ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—അവരിൽ പാരാവതൻ, പാരിജാതൻ, പാണ്ഡരൻ, ഹരിണൻ, കൃശൻ; കൂടാതെ വിഹഡൻ, ശരഭൻ, മേദൻ, പ്രമോദൻ, സംഹതാപനൻ; അതുപോലെ ഏരകൻ, കുണ്ഡലൻ, വേണീ, വേണീസ്കന്ധൻ, കുമാരകൻ; പിന്നെ ബാഹുകൻ, ശംഗവേരാശ്വൻ, ധൂർത്തകൻ, പ്രാതരാത എന്ന പേരുള്ള ആ രണ്ടുപേരും ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 14

धृतराष्ट्रकुले जाताउछूणु नागान्‌ यथातथम्‌

ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, ധൃതരാഷ്ട്രവംശത്തിൽ ജനിച്ച നാഗങ്ങളുടെ പേരുകൾ ക്രമമായി എന്നിൽ നിന്ന് കേൾക്കുക. അവർ കാറ്റുപോലെ വേഗവാനും അത്യന്തം വിഷധരരുമായിരുന്നു. അവരുടെ പേരുകൾ—ശങ്കുകർണ, പിഠരക, കുഠാര, മുഖസേചക, പൂർണാംഗദ, പൂർണമുഖ, പ്രഹാസ, ശകുനി, ദരി, അമാഹഠ, കാമഠക, സുഷേണ, മാനസ, അവ്യയ, ഭൈരവ, മുണ്ഡവേദാംഗ, പിശംഗ, ഉദ്രപാരക, ഋഷഭ, വേഗവാൻ, പിണ്ഡാരക, മഹാഹനു, രക്താംഗ, സർവസാരംഗ, സമൃദ്ധ, പട്ടവാസക, വരാഹക, വീരണക, സുചിത്ര, ചിത്രവേഗിക, പരാശര, തരുണക, മണി, സ്കന്ധ, ആരുണി.

Verse 15

कीर्त्यमानान्‌ मया ब्रह्म॒न्‌ वातवेगान्‌ विषोल्बणान्‌ । शड्कुकर्ण: पिठरक: कुठारमुखसेचकौ

ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, ഞാൻ കീർത്തിക്കുന്ന, കാറ്റുപോലെ വേഗവാനും അത്യന്തം വിഷധരരുമായ (ധൃതരാഷ്ട്രവംശീയ) നാഗങ്ങളെ കേൾക്കുക—ശങ്കുകർണ, പിഠരക, കുഠാര, മുഖസേചക.

Verse 16

पूर्णाड्भद: पूर्णमुख: प्रहास: शकुनिर्दरि: । अमाहठ: कामठक: सुषेणो मानसोडव्यय:

പൂർണാംഗദ, പൂർണമുഖ, പ്രഹാസ, ശകുനി, ദരി; അമാഹഠ, കാമഠക, സുഷേണ, മാനസ, അവ്യയ.

Verse 17

भैरवो मुण्डवेदाड़: पिशज्रश्चोद्रपारक: । ऋषभो वेगवान्‌ नाग: पिण्डारकमहाहनू

ഭൈരവ, മുണ്ഡവേദാംഗ, പിശംഗ, ഉദ്രപാരക; ഋഷഭ, വേഗവാൻ എന്ന നാഗൻ, പിണ്ഡാരക, മഹാഹനു.

Verse 18

रक्ताड़: सर्वसारड्र: समृद्धपटवासकौ । वराहको वीरणक: सुचित्रश्नित्रवेगिक:

Śaunaka said: “O Brahmin, now hear from me, in due order, the names of the serpents born in the lineage of Dhṛtarāṣṭra—swift as the wind and exceedingly venomous. They were: Śaṅkukarṇa, Piṭharaka, Kuṭhāra, Mukha-secaka, Pūrṇāṅgada, Pūrṇamukha, Prahāsa, Śakuni, Dari, Amāhaṭha, Kāmaṭhaka, Suṣeṇa, Mānasa, Avyaya, Bhairava, Muṇḍavedāṅga, Piśaṅga, Udrapāraka, Ṛṣabha, Vegavān, Piṇḍāraka, Mahāhanu, Raktāṅga, Sarvasāraṅga, Samṛddha, Paṭavāsaka, Varāhaka, Vīraṇaka, Sucitra, Citravegika, Parāśara, Taruṇaka, Maṇi, Skandha, and Āruṇi. Many more there were; but because they are countless, not all are named. Their offspring and further descendants—consumed in the blazing fire of the serpent-sacrifice—cannot be reckoned; some had three heads, some seven, and many even ten.”

Verse 19

पराशरस्तरुणको मणि: स्कन्धस्तथारुणि: । इति नागा मया ब्रद्यन्‌ कीर्तिता: कीर्तिवर्धना:

Śaunaka said: “Parāśara, Taruṇaka, Maṇi, Skandha, and likewise Aruṇi—these nāgas have been named by me, O brāhmaṇa, as enhancers of renown. Now hear from me, in due order, the names of the serpents born in Dhṛtarāṣṭra’s lineage—swift as the wind and exceedingly venomous.” In context, this verse forms part of a longer catalogue of Dhṛtarāṣṭra-vaṃśa nāgas, many of whom perished in the blazing fire of Janamejaya’s serpent-sacrifice; the ethical undertone is the tragic consequence of inherited enmity and ritual violence, set against the narrator’s duty to preserve lineage-memory through accurate naming.

Verse 20

प्राधान्येन बहुत्वात्‌ तु न सर्वे परिकीर्तिता: । एतेषां प्रसवो यश्न प्रसवस्य च संतति:

Śaunaka said: “Because they are so numerous, only the principal ones have been mentioned, not all. The offspring of these, and the further descendants born from those offspring, are beyond complete enumeration.”

Verse 21

ब्रह्मन! अब धृतराष्ट्रके कुलमें उत्पन्न नागोंके नामोंका मुझसे यथावत्‌ वर्णन सुनो। वे वायुके समान वेगशाली और अत्यन्त विषैले थे। (उनके नाम इस प्रकार हैं--) शंकुकर्ण

Śaunaka said: “O Brahmin, now hear from me, in due order, the names of the serpents born in the lineage of Dhṛtarāṣṭra. They were swift as the wind and exceedingly venomous. Their names were: Śaṅkukarṇa, Piṭharaka, Kuṭhāra, Mukhasecaka, Pūrṇāṅgada, Pūrṇamukha, Prahāsa, Śakuni, Dari, Amāhaṭha, Kāmaṭhaka, Suṣeṇa, Mānasa, Avyaya, Bhairava, Muṇḍavedāṅga, Piśaṅga, Udrapāraka, Ṛṣabha, the serpent named Vegavān, Piṇḍāraka, Mahāhanu, Raktāṅga, Sarvasāraṅga, Samṛddha, Paṭavāsaka, Varāhaka, Vīraṇaka, Sucitra, Citravegika, Parāśara, Taruṇaka, Maṇi, Skandha, and Āruṇi. All these serpents of Dhṛtarāṣṭra’s line were burned to ashes in the fire of the serpent-sacrifice. Thus have I recounted the chief serpents who enhanced the fame of my lineage. Their number is vast, and so not all names are mentioned. The descendants and further progeny of these—who perished in the blazing fire—cannot be counted. Some had three heads, some seven, and many had ten heads.”

Verse 22

कालानलविषा घोरा हुताः: शतसहसत्रश: । महाकाया महावेगा: शैलशृज्गसमुच्छुया:

Śaunaka said: “Terrible serpents, whose venom burned like the fire of cosmic dissolution, were offered into the sacrificial blaze by the hundreds of thousands. Vast-bodied and of tremendous speed, they rose up like mountain peaks—yet even such Nāgas were consumed as oblations in the rite.”

Verse 23

न शक्‍्यं परिसंख्यातुं ये दीप्तं पावकं॑ गता: । त्रिशीर्षा: सप्तशीर्षाशक्षु दशशीर्षास्तथापरे

ശൗനകൻ പറഞ്ഞു— ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചവരെ എണ്ണിപ്പറയുക അസാധ്യം. ചിലർ ത്രിശിരസ്സുകൾ, ചിലർ സപ്തശിരസ്സുകൾ, മറ്റുചിലർ ദശശിരസ്സുകൾ. അവരുടെ വ്യാപ്തി ഒരു യോജനയും, പരിമാണം രണ്ട് യോജനവരെ. ഇഷ്ടാനുസാരം രൂപം ധരിക്കുവാൻ കഴിയുന്നവർ, ഇഷ്ടാനുസാരം ബലപരാക്രമം ഉള്ളവർ; ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിശിഖപോലെ ഭയങ്കരർ, ഘോരവിഷം നിറഞ്ഞവർ. മാതാവിന്റെ ശാപം ബ്രഹ്മദണ്ഡമായി അവരെ ഞെരിച്ചതിനാൽ, ആ മഹാസത്രത്തിൽ അവർ ദഗ്ധരായി ഭസ്മമായി.

Verse 24

दग्धास्तत्र महासत्रे ब्रह्मदण्डनिपीडिता:

ശൗനകൻ പറഞ്ഞു— അവിടെ, ആ മഹാസത്രത്തിൽ, ബ്രഹ്മദണ്ഡത്തിന്റെ പീഡനത്തിൽ അവർ എല്ലാവരും ദഗ്ധരായി ഭസ്മമായി. ബ്രാഹ്മണശാപത്തിന്റെ അപ്രതിഹത ദണ്ഡശക്തിയിൽ അഭിഭൂതരായി, ധർമ്മസ്ഥാപനാർത്ഥം നടന്ന ആ യജ്ഞകർമ്മത്തിനുള്ളിലേ തന്നെ അവർ നശിച്ചു; അധർമ്മം പരിപാകം പ്രാപിക്കുമ്പോൾ മഹാബലികൾക്കും പതനം അനിവാര്യമെന്നത് ഇതിലൂടെ തെളിഞ്ഞു.

Verse 56

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपव॑रमें आस्तीकको वरप्रदान नामक छप्पनवाँ अध्याय पूरा हुआ

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവാന്തർഗതമായ ആസ്തീകപർവത്തിൽ ‘ആസ്തീകവർപ്രദാനം’ എന്ന പേരിലുള്ള അമ്പത്താറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.

Verse 57

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सर्पनामक थने सप्तपञ्चाशत्तमो<ध्याय:

ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിൽ ആസ്തീകപർവാന്തർഗതമായ സർപ്പനാമകരണപ്രസംഗത്തിൽ അമ്പത്തേഴാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.

Verse 116

ऐरावतकुलादेते प्रविष्टा हव्यवाहनम्‌ । पारावत, पारिजात, पाण्डर, हरिण, कृश, विहंग, शरभ, मेद, प्रमोद और संहतापन--ये ऐरावतके कुलसे आकर आगमें आहुति बन गये थे

ശൗനകൻ പറഞ്ഞു— ഐരാവതകുലത്തിൽ ജനിച്ച ഇവർ ഹവ്യവാഹനനായ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ച് ആഹുതികളായി. പാരാവത, പാരിജാത, പാണ്ഡര, ഹരിണ, കൃശ, വിഹംഗ, ശരഭ, മേദ, പ്രമോദ, സംഹതാപന— ഇവർ ഐരാവതവംശത്തിൽ നിന്നുവന്ന് യജ്ഞാഗ്നിയിൽ ദഗ്ധരായി.

Verse 133

कौरव्यकुलजास्त्वेते प्रविष्टा हव्यवाहनम्‌ । एरक, कुण्डल, वेणी, वेणीस्कन्ध, कुमारक, बाहुक, शंगवेर, धूर्तक, प्रातर और आतक --ये कौरव्य-कुलके नाग यज्ञाग्निमें जल मरे थे

ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—കൗരവ്യകുലത്തിൽ ജനിച്ച ഈ നാഗങ്ങൾ യാഗാഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഏരക, കുണ്ഡല, വേണി, വേണീസ്കന്ധ, കുമാരക, ബാഹുക, ശംഗവേര, ധൂർത്തക, പ്രാതര, ആതക—ഇവർ കൗരവ്യകുലത്തിലെ നാഗങ്ങൾ; യാഗാഗ്നിയിൽ ദഗ്ധരായി മരണം പ്രാപിച്ചു.