Adhyaya 52
सर्पसत्रे हुतानां नागानां नामपरिगणनम् | Enumeration of Nāgas Consumed in the Sarpasatra Fire
Upa-parva: Sarpasatra (Janamejaya’s Snake-Sacrifice Episode)
Śaunaka asks Sauti to name the serpents that fell into the sacrificial fire at Janamejaya’s Sarpasatra. Sauti first marks the scale of the event as beyond complete counting, then provides an ordered, memory-based listing of prominent nāgas by clan affiliation. The chapter proceeds through major lineages—Vāsuki’s descendants, Takṣaka’s descendants, the Airāvata line, and Kauravya/Dhṛtarāṣṭra-associated lines—each introduced with formulaic transitions (“I will describe…,” “these entered the fire”). The closing verses generalize the destruction: innumerable offspring and descendants, multi-headed and massive-bodied serpents with formidable venom, drawn into the blazing rite under the pressure of sacerdotal power (brahmadaṇḍa). Thematically, the chapter is a catalog (nāma) that serves as ethical indexing: it connects ritual action to collective suffering, and it underscores the narrative’s concern with how remembrance, classification, and authority participate in harm.
Chapter Arc: सूत उवाच—जनमेजय का सर्पसत्र विधि-विधान से आरम्भ होता है; ऋत्विज् कृष्ण-वस्त्र धारण कर, धूम से रक्त नेत्रों सहित, समिद्ध अग्नि में मंत्रोच्चार के साथ आहुति देने लगते हैं। → मंत्रों की ध्वनि सर्पलोक के हृदयों में कम्पन भर देती है; नाम लेकर आह्वान किए जाते ही विविध वर्ण, आयु और आकार के उरग—श्वेत, कृष्ण, नील; वृद्ध और शिशु—अदृश्य बन्धन से खिंचते हुए यज्ञाग्नि की ओर गिरने लगते हैं। → प्रदीप्त हव्यवाहन के मुख में सर्पों की वर्षा—कोई घोड़े-सा, कोई हाथी-सूँड़-सा, कोई महाकाय और महाबल—तड़फड़ाते, दीन स्वर में एक-दूसरे को पुकारते हुए अग्नि में प्रपात करते हैं; यज्ञ का आकर्षण अजेय बन जाता है। → यज्ञ-क्रिया अपने विधान में स्थिर रहती है—ऋत्विज् निरन्तर आहुति देते हैं और सर्पों का विनाश-चक्र चल पड़ता है; अध्याय यज्ञ की भयावह प्रभावशीलता को स्थापित कर समाप्त होता है। → यह विनाश कहाँ तक जाएगा—क्या कोई रोकने वाला, कोई धर्म-प्रतिरोध, या कोई रक्षक-उपाय प्रकट होगा?
Shlokas
Verse 1
पम्प बछ। अंक द्विपञज्चाशत्तमो<ड ध्याय: सर्पसत्रका आरम्भ और उसमें सर्पोका विनाश सौतिरुवाच ततः कर्म प्रववृते सर्पसत्रविधानत: । पर्यक्रामंश्व विधिवत् स्वे स्वे कर्मणि याजका:
സൗതി പറഞ്ഞു—അതിനു ശേഷം സർപ്പസത്രത്തിന്റെ വിധിപ്രകാരം കര്മ്മം ആരംഭിച്ചു. യാജകരെല്ലാം വിധിപൂർവ്വം തത്തത് കര്മ്മങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടു.
Verse 2
प्रावृत्य कृष्णवासांसि धूमसंरक्तलोचना: । जुहु॒वुर्मन्त्रवच्चैव समिद्धं जातवेदसम्
കറുത്ത വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചു, പുകയാൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ ആ ഋത്വിക്കുകൾ മന്ത്രവിധിപ്രകാരം ജ്വലിച്ച ജാതവേദസ് അഗ്നിയിൽ ആഹുതികൾ അർപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 3
कम्पयन्तश्न सर्वेषामुरगाणां मनांसि च | सर्पानाजुहुवुस्तत्र सर्वानग्निमुखे तदा,वे समस्त सर्पोंके हृदयमें कैँपकँपी पैदा करते हुए उनके नाम ले-लेकर उन सबका वहाँ आगके मुखमें होम करने लगे
അപ്പോൾ സർവ്വ ഉരഗങ്ങളുടെയും ഹൃദയവും മനസ്സും നടുങ്ങുമാറാക്കി, സർപ്പങ്ങളുടെ പേരുകൾ വിളിച്ചുപറഞ്ഞ്, അവരെല്ലാവരെയും അവിടെ അഗ്നിമുഖത്തിൽ ഹോമമായി അർപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 4
ततः सर्पा: समापेतु: प्रदीप्ते हव्यवाहने । विचेष्टमाना: कृपणमाह्नयन्त: परस्परम्,तत्पश्चात् सर्पगण तड़फड़ाते और दीनस्वरमें एक-दूसरेको पुकारते हुए प्रज्वलित अग्निमें टपाटप गिरने लगे
അതിനുശേഷം സർപ്പങ്ങൾ ജ്വലിച്ച ഹവ്യവാഹന അഗ്നിയിലേക്കു കൂട്ടമായി പാഞ്ഞെത്തി; പുളഞ്ഞുകൊണ്ടും, കരുണസ്വരത്തിൽ പരസ്പരം വിളിച്ചുകൊണ്ടും, അവർ ഒരൊന്നായി കത്തുന്ന ജ്വാലകളിലേക്കു വീഴാൻ തുടങ്ങി।
Verse 5
विस्फुरन्त: श्वसन्तश्न॒ वेष्टयन्त: परस्परम् । पुच्छे: शिरोभिश्व भृशं चित्रभानु प्रपेदिरे,वे उछलते, लम्बी साँसें लेते, पूँछ और फनोंसे एक-दूसरेको लपेटते हुए धधकती आगके भीतर अधिकाधिक संख्यामें गिरने लगे
അവർ വിറച്ചുതുള്ളി, ശ്വാസം മുട്ടി, വാലുകളും ഫണങ്ങളും കൊണ്ട് പരസ്പരം മുറുകെ ചുറ്റിപ്പിടിച്ച്, വലിയ എണ്ണത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന ചിത്രഭാനു അഗ്നിയിലേക്കു പതിച്ചു।
Verse 6
श्वेता: कृष्णाश्न नीलाश्व स्थविरा: शिशवस्तथा । नदन्तो विविधान् नादान पेतुर्दीप्ते विभावसौ
വെള്ളയും കറുപ്പും നീലയും—വൃദ്ധരും കുഞ്ഞുങ്ങളും—വിധവിധമായ നിലവിളികളും ഫുശ്ശെന്ന ശബ്ദങ്ങളും ഉയർത്തി, നിർബന്ധിതരായി, ജ്വലിക്കുന്ന വിഭാവസു അഗ്നിയിൽ വീഴുകയായിരുന്നു।
Verse 7
क्रोशयोजनमात्रा हि गोकर्णस्य प्रमाणत: । पतन्त्यजस्त्रं वेगेन वह्लावग्निमतां वर
ജനമേജയൻ പറഞ്ഞു— ചില സർപ്പങ്ങൾ ഒരു ക്രോശമാത്രമോ ഒരു യോജനമാത്രമോ നീളമുള്ളവയായിരുന്നു; ചിലത് അളവിൽ പശുവിന്റെ ചെവിയോളം മാത്രമായിരുന്നു. അഗ്നിഹോത്രികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ശൗനകാ! അവർ എല്ലാവരും ഇടവിടാതെ മഹാവേഗത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിൽ വീണു നിരന്തരം ആഹുതിയായി മാറിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 8
एवं शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । अवशानि विनष्टानि पन्नगानां तु तत्र वै,इस प्रकार लाखों, करोड़ों तथा अरबों सर्प वहाँ विवश होकर नष्ट हो गये
ജനമേജയൻ പറഞ്ഞു— ഇങ്ങനെ അവിടെ ലക്ഷങ്ങൾ, കോടികൾ, അർബുദങ്ങൾ എന്നത്രയും സർപ്പങ്ങൾ പ്രതിരോധിക്കാനാവാതെ നിർവശരായി നശിച്ചു.
Verse 9
तुरगा इव तत्रान्ये हस्तिहस्ता इवापरे | मत्ता इव च मातज्रा महाकाया महाबला:,कुछ सर्पोकी आकृति घोड़ोंके समान थी और कुछकी हाथीकी सूँड़के सदृश। कितने ही विशाल-काय महाबली नाग मतवाले गजराजोंको मात कर रहे थे
ജനമേജയൻ പറഞ്ഞു— അവിടെ ചില സർപ്പങ്ങൾ കുതിരകളെപ്പോലെ രൂപമുള്ളവയായിരുന്നു; ചിലത് ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലെ. പലരും മഹാകായരും മഹാബലവാന്മാരും—മത്തഗജരാജന്മാരെപ്പോലെ പ്രബലരും ആയിരുന്നു.
Verse 10
उच्चावचाक्ष बहवो नानावर्णा विषोल्बणा: । घोराश्न॒ परिघप्रख्या दन्न्दशूका महाबला: । प्रपेतुरग्नावुरगा मातृवाग्दण्डपीडिता:
ജനമേജയൻ പറഞ്ഞു— ചെറുതും വലുതും, നാനാവർണ്ണങ്ങളുമായ, ഉഗ്രവിഷം നിറഞ്ഞ, കാണാൻ തന്നെ ഭീതിജനകമായ, ഇരുമ്പുകോലുപോലെ കട്ടിയുള്ള, കടിക്കാൻ സന്നദ്ധമായ, മഹാബലമുള്ള അനേകം ഉരഗങ്ങൾ—മാതാവിന്റെ ശാപരൂപ വാക്കുദണ്ഡം കൊണ്ട് പീഡിതരായി—സ്വയം അഗ്നിയിൽ വീഴുകയായിരുന്നു.
Verse 51
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें यर्पसत्रोपक्रमसम्बन्धी इक्यावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിന്റെ അന്തർഗതമായ ആസ്തീകപർവത്തിൽ സർപ്പസത്രത്തിന്റെ ഉപക്രമസംബന്ധിയായ അമ്പത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 52
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सर्पसत्रोपक्रमे द्विपज्चाशत्तमोडध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിലെ ആസ്തീകപർവത്തിൽ, രാജാവ് ജനമേജയന്റെ സർപ്പസത്രാരംഭപ്രസംഗത്തിൽ ദ്വിപഞ്ചാശത്തമ (അമ്പത്തിരണ്ടാം) അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു. ഇവിടെ പാരമ്പര്യവൈരപ്രതികാരവും ധർമ്മത്തിന്റെ നിയന്ത്രണശക്തിയും തമ്മിലുള്ള നൈതിക സംഘർഷം കഥയുടെ ചട്ടക്കൂടായി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; അത് ഉടൻ ആസ്തീകന്റെ ഇടപെടലിലൂടെ വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടും.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dilemma of collective liability: a retaliatory rite targets an entire class of beings through lineage-based identification, raising the ethical question of whether communal punishment can be justified when the initiating grievance is specific and historically situated.
Institutional power—especially when backed by ritual authority and expert speech—can magnify intention into disproportionate consequence; therefore, dharma requires scrutiny of scope, not only motive, and demands awareness of collateral harm produced by sanctioned procedures.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary appears indirectly through Sauti’s insistence that full enumeration is impossible and through the generalized closing depiction of innumerable, diverse nāgas being drawn into the fire, emphasizing the limits of narration and the gravity of the rite within the epic’s moral architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.