Adhyaya 48
सर्पसत्रे ऋत्विजः सदस्याश्च — Officiants and Assembly at Janamejaya’s Serpent-Sacrifice
Upa-parva: Janamejaya-Sarpasatra Parva (Serpent-Sacrifice Episode)
Śaunaka asks Sauti to identify the principal ṛtvij priests and the learned assembly-members (sadasya) present at King Janamejaya’s sarpasatra, described as severe and fear-inducing for the Nāgas. Sauti enumerates the ritual roles: Caṇḍabhārgava as hotṛ; Kautsārya Jaimini as udgātṛ; Śārṅgarava as brahmā; and Bodhapiṅgala as adhvaryu. He then lists prominent sages as sadasyas, including Vyāsa (with son and disciples), Uddālaka, Śamaṭhaka, Śvetaketu, Asita Devala, Nārada, Parvata, Ātreya, Kuṇḍajaṭhara, Kuṭighaṭa, Vātsya, Śrutaśravā, Kahoḍa, Devaśarmā, Maudgalya, and Śamasaubhara, among others. As the priests pour offerings, serpents are drawn into the fire; the text depicts the sensory and corporeal consequences (sounds, burning, flowing fat/grease channels), emphasizing the scale of suffering. Takṣaka, hearing of the consecrated king, seeks refuge in Indra’s abode; Indra reassures him, citing prior appeasement of Pitāmaha (Brahmā). Meanwhile Vāsuki, with diminished retinue, experiences acute distress and turns to his sister, recalling her earlier marriage to Jaratkāru for the Nāgas’ protection, and points to Āstīka as the anticipated agent who can halt the rite and secure release.
Chapter Arc: सर्पों के भविष्य पर छाया भय—जनमेजय के सर्पसत्र की अग्नि का पूर्वाभास—और उसी अंधकार में एक आशा का नाम उभरता है: ‘आस्तीक’। → वासुकि को अत्यन्त अप्रिय समाचार सुनाया जाता है कि आगे चलकर सर्पों का विनाश निश्चित-सा है; फिर भी देव-सहित पितामह की पुरानी वाणी स्मरण कराई जाती है कि एक मुनिकुमार उस यज्ञ से उन्हें छुड़ाएगा। वासुकि के सामने उपाय एक ही है—बहन जरत्कारु को ऐसे संयोग के लिए तैयार करना जिससे वह उद्धारक पुत्र जन्मे। → वासुकि, जो स्वयं ‘दीनतर’ हो उठता है, बहन से वह वचन ग्रहण करता है—‘एवमस्तु’—और उद्धार की योजना को संकल्प का रूप देता है: पन्नग-हितार्थ एक पुत्र होगा, जो सर्पसत्र से मोक्ष दिलाएगा। → आस्तीक के नाम और उत्पत्ति का सूत्र स्थिर होता है—गर्भस्थ शिशु के लिए पिता का ‘अस्ति’ कहना ही आगे चलकर उसके नाम ‘आस्तीक’ का कारण बनता है; बाल्यावस्था में ही उसका ब्रह्मचर्य, तेज और देवतुल्य आभा सर्पों में हर्ष जगाती है। → जिस पुत्र से मुक्ति की आशा बंधी है, वही आगे चलकर जनमेजय के सर्पयज्ञ के बीच किस प्रकार वाणी और धर्म से अग्नि को रोकेगा—यह अभी शेष है।
Shlokas
Verse 1
3 5 >> > ब्ैतकाकका अर्थ यह है--श्वा
സൗതി പറഞ്ഞു—തപോധനനായ ശൗനകാ! ഭർത്താവ് പുറപ്പെട്ട ഉടൻ നാഗകന്യയായ ജരത്കാരു തന്റെ സഹോദരൻ വാസുകിയുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു, അവൻ പോയ സംഭവവിവരം നടന്നതുപോലെ തന്നെ മുഴുവനായി അറിയിച്ചു.
Verse 2
ततः स भुजगश्रेष्ठ: श्रुत्वा सुमहदप्रियम् । उवाच भगिनीं दीनां तदा दीनतर: स्वयम्,यह अत्यन्त अप्रिय समाचार सुनकर सर्पॉमें श्रेष्ठ वासुकि स्वयं भी बहुत दुःखी हो गये और दु:खमें पड़ी हुई अपनी बहिनसे बोले
അത്യന്തം അപ്രിയവും ദുഃഖകരവുമായ വാർത്ത കേട്ട് നാഗശ്രേഷ്ഠനായ വാസുകി സ്വയം കൂടി കൂടുതൽ വിഷാദത്തിലായി, ഇതിനകം ദുഃഖിതയായിരുന്ന തന്റെ സഹോദരിയോട് സംസാരിച്ചു।
Verse 3
वायुकिरुवाच जानासि भद्रे यत् कार्य प्रदाने कारणं च यत् । पन्नगानां हितार्थाय पुत्रस्ते स्थात् ततो यदि
വായുകി പറഞ്ഞു—ഭദ്രേ, ഈ ഉദ്യമത്തിന്റെ ലക്ഷ്യവും നിന്നെ വിവാഹത്തിൽ ഏൽപ്പിച്ചതിന്റെ കാരണവും നിനക്കറിയാം. ആ സംയോഗത്തിൽ നിന്നു നിന്റെ ഗർഭത്തിൽ ഒരു പുത്രൻ ജനിച്ചാൽ, അത് നാഗവംശത്തിന് മഹത്തായ ഹിതം വരുത്തും।
Verse 4
स सर्पसत्रात् किल नो मोक्षयिष्यति वीर्यवान् | एवं पितामह: पूर्वमुक्तवांस्तु सुरै: सह
തക്ഷകൻ പറഞ്ഞു—ആ വീര്യവാനായ മുനികുമാരൻ തന്നെയാണ് ജനമേജയന്റെ സർപ്പസത്രത്തിൽ നിന്ന് നമ്മെ നിശ്ചയമായും മോചിപ്പിക്കുക. ഈ കാര്യം പൂർവ്വം ദേവന്മാരോടൊപ്പം പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവ് പ്രസ്താവിച്ചിരുന്നു।
Verse 5
अप्यस्ति गर्भ: सुभगे तस्मात् ते मुनिसत्तमात् । न चेच्छाम्यफलं तस्य दारकर्म मनीषिण:
തക്ഷകൻ പറഞ്ഞു—സുഭഗേ! ആ മുനിശ്രേഷ്ഠനിൽ നിന്നു നിനക്ക് ഗർഭം ഉണ്ടായിട്ടുണ്ടോ? ആ ജ്ഞാനിയായ മഹാത്മാവിന്റെ വിവാഹകർമ്മം ഫലരഹിതമാകണമെന്ന് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. സഹോദരനായ ഞാൻ ഇത്തരമൊരു അന്തർഗത വിഷയത്തിൽ ചോദിക്കുന്നത് യുക്തമല്ലെങ്കിലും, കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവം കണക്കിലെടുത്ത് എല്ലാം വെളിപ്പെടുത്താൻ ഞാൻ നിന്നോട് അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു।
Verse 6
कार्य च मम न न्याययं प्रष्ठं त्वां कार्यमीदृशम्। किंतु कार्यगरीयस्त्वात् ततस्त्वाहमचूचुदम्
തക്ഷകൻ പറഞ്ഞു—ഇത്തരമൊരു കാര്യത്തിൽ നിന്നോട് ചോദിക്കുന്നത് എനിക്ക് യുക്തമല്ല. എന്നാൽ കാര്യത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം അത്യധികമായതിനാൽ, സുഭഗേ, ഞാൻ നിന്നോട് ഇതു പറയാൻ അഭ്യർത്ഥിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 7
दुर्वार्यतां विदित्वा च भर्तुस्तेडतितपस्विन: । नैनमन्वागमिष्यामि कदाचिद्धि शपेत् स माम्
തക്ഷകൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ അതിതപസ്വിയായ ഭർത്താവിനെ ആരും തടയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് അറിഞ്ഞുകൊണ്ട്, അവനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ ഞാൻ പിന്തുടരുകയില്ല. ഞാൻ മടങ്ങിവരാൻ നിർബന്ധിച്ചാൽ, അവൻ എന്നെയും ശപിക്കാം.
Verse 8
आचक्ष्व भदरे भर्तु: स्वं सर्वमेव विचेष्टितम् । उद्धरस्व च शल्यं मे घोरं हृदि चिरस्थितम्
തക്ഷകൻ പറഞ്ഞു—ഭദ്രേ, നിന്റെ ഭർത്താവ് ചെയ്തതെല്ലാം എനിക്ക് പൂർണ്ണമായി പറഞ്ഞുതരിക; എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ദീർഘകാലമായി കുടുങ്ങിക്കിടക്കുന്ന ഈ ഭയങ്കര ശല്യം പുറത്തെടുക്കുകയും ചെയ്യുക.
Verse 9
जरत्कारुस्ततो वाक्यमित्युक्ता प्रत्यभाषत । आश्चवासयन्ती संतप्तं वासुकि पन्नगेश्वरम्,भाईके इस प्रकार पूछनेपर तब जरत्कारु अपने संतप्त भ्राता नागराज वासुकिको धीरज बँधाती हुई इस प्रकार बोली
ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ജരത്കാരു മറുപടി പറഞ്ഞു. ദുഃഖത്തിൽ കത്തുന്ന പന്നഗേശ്വരനായ വാസുകിയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ധൈര്യം പകരാൻ അവൾ സംസാരിച്ചു.
Verse 10
जरत्कारुस्वाच पृष्टो मयापत्यहेतो: स महात्मा महातपा: । अस्तीत्युत्तरमुद्दिश्य ममेदं गतवांश्ष सः
ജരത്കാരു പറഞ്ഞു—അണ്ണാ! സന്താനാർത്ഥം ഞാൻ ആ മഹാത്മാവും മഹാതപസ്വിയും ആയവനോട് ചോദിച്ചു. എന്റെ ഗർഭത്തെ സൂചിപ്പിച്ച് ‘അസ്തി’ (ഉണ്ട്) എന്നത്ര മാത്രം പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം പുറപ്പെട്ടു.
Verse 11
स्वैरेष्वपि न तेनाहं स्मरामि वितथं वच: । उक्तपूर्व कुतो राजन् साम्पराये स वक्ष्यति
രാജാവേ! സ്വസ്ഥസമയങ്ങളിലും അദ്ദേഹം അസത്യം പറഞ്ഞതായി എനിക്ക് ഓർമ്മയില്ല. പിന്നെ പ്രതിസന്ധിക്കാലത്ത് അദ്ദേഹം എന്തിന് കള്ളം പറയും? അദ്ദേഹത്തിന്റെ സത്യവ്രതത്തിലാണ് എന്റെ ഉറച്ച വിശ്വാസം.
Verse 12
न संतापस्त्वया कार्य: कार्य प्रति भुजड़मे । उत्पत्स्यति च ते पुत्रो ज्वलनार्कसमप्रभ:
തക്ഷകൻ പറഞ്ഞു— “നാഗകന്യേ! നീ ദുഃഖിക്കരുത്. ഈ കാര്യത്തെക്കുറിച്ച് ആശങ്കപ്പെടരുത്. നിന്റെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് അഗ്നിയെയും സൂര്യനെയും പോലെ ദീപ്തനായ പുത്രൻ ജനിക്കും.”
Verse 13
इत्युक्त्वा स हि मां भ्रातर्गतो भर्ता तपोधन: । तस्माद् व्येतु परं दुःखं तवेदं॑ मनसि स्थितम्
സഹോദരാ! ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് എന്റെ തപോധനനായ ഭർത്താവ് പുറപ്പെട്ടു പോയി. അതിനാൽ നിന്റെ മനസ്സിൽ കുടിയിരിക്കുന്ന ഈ മഹാദുഃഖം അകലട്ടെ.
Verse 14
सौतिरुवाच 2 नागेन्द्रो वासुकि: परया मुदा | एवमस्त्विति तद् वाक््यं भगिन्या: प्रत्यगृह्लत
സൗതി പറഞ്ഞു— ഇത് കേട്ട് നാഗേന്ദ്രൻ വാസുകി പരമാനന്ദത്തോടെ “ഏവമസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ അവൻ സഹോദരിയുടെ വാക്ക് വിശ്വാസത്തോടെ സ്വീകരിച്ചു.
Verse 15
सान्त्वमानार्थदानैश्न पूजया चानुरूपया । सोदर्या पूजयामास स्वसारं पन्नगोत्तम:
പിന്നെ പന്നഗോത്തമൻ തന്റെ സഹോദരിയായ സഹോദരിയെ ആശ്വാസവചനങ്ങളാലും ധനദാനങ്ങളാലും യോജിച്ച പൂജാ-മര്യാദകളാലും ആദരപൂർവ്വം പരിചരിച്ചു.
Verse 16
ततः प्रववृधे गर्भो महातेजा महाप्रभ: । यथा सोमो द्विजश्रेष्ठ शुक्लपक्षोदितों दिवि
അതിനുശേഷം മഹാതേജസ്സും മഹാപ്രഭയും ഉള്ള ആ ഗർഭം ക്രമേണ വളരാൻ തുടങ്ങി— ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ— ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ ആകാശത്ത് ഉദിച്ച സോമചന്ദ്രൻ ദിനംപ്രതി വർധിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 17
अथ काले तु सा ब्रह्मन् प्रजज्ञे भुजगस्वसा । कुमार देवगर्भाभ॑ पितृमातृभयापहम्
അപ്പോൾ കാലം പാകമായപ്പോൾ, ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, സർപ്പങ്ങളുടെ സഹോദരി ദേവശിശുവിനെപ്പോലെ ദീപ്തിയുള്ള ഒരു ദിവ്യകുമാരനെ പ്രസവിച്ചു. ആ ബാലൻ പിതൃവംശത്തിന്റെയും മാതൃവംശത്തിന്റെയും ഭയങ്ങളെ അകറ്റാൻ നിയതനായവൻ ആയിരുന്നു.
Verse 18
ववृधे स तु तत्रैव नागराजनिवेशने । वेदांश्नाधिजगे साड्रान् भार्गवाच्च्यवनान्मुने:,वह वहीं नागराजके भवनमें बढ़ने लगा। बड़े होनेपर उसने भृगुकुलोत्पन्न च्यवन मुनिसे छहों अंगोंसहित वेदोंका अध्ययन किया
അവൻ അവിടെയേ നാഗരാജാവിന്റെ വസതിയിൽ വളർന്നു. പ്രായപൂർത്തിയായപ്പോൾ ഭൃഗുവംശജനായ ച്യവനമുനിയിൽ നിന്ന് ആറു വേദാംഗങ്ങളോടുകൂടിയ വേദങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി അഭ്യസിച്ചു.
Verse 19
चीर्णव्रतो बाल एव बुद्धिसत्त्वगुणान्वित: । नाम चास्याभवत् ख्यातं लोकेष्वास्तीक इत्युत
അവൻ ബാല്യത്തിലേ വ്രതാനുഷ്ഠാനത്തിൽ സ്ഥിരനായി, ബുദ്ധിയും സത്ത്വഗുണവും സമ്പന്നനായി. ലോകത്തിൽ അവന്റെ പേര് ‘ആസ്തീക’ എന്നായി പ്രസിദ്ധമായി.
Verse 20
अस्तीत्युक्त्वा गतो यस्मात् पिता गर्भस्थमेव तम् | वन॑ तस्मादिदं तस्य नामास्तीकेति विश्रुतम्
ആ കുട്ടി ഗർഭസ്ഥനായിരിക്കെ തന്നെ, അവന്റെ പിതാവ് ‘അസ്തി’ എന്നു ഉച്ചരിച്ച് വനത്തിലേക്ക് പോയി; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ലോകത്തിൽ അവന്റെ പേര് ‘ആസ്തീക’ എന്നായി പ്രസിദ്ധമായി.
Verse 21
स बाल एव तत्रस्थश्नरन्नमितबुद्धिमान् | गृहे पन्नगराजस्य प्रयत्नात् परिरक्षित:
അമിതബുദ്ധിയുള്ള ആസ്തീകൻ ബാല്യത്തിലേ അവിടെ തന്നെ പാർത്ത് ബ്രഹ്മചര്യം പാലിക്കുകയും ധർമ്മാചരണം നടത്തുകയും ചെയ്തു. നാഗരാജാവിന്റെ ഗൃഹത്തിൽ അവനെ അത്യന്തം പരിശ്രമത്തോടെ സംരക്ഷിച്ച് വളർത്തി. അവൻ ദിനംപ്രതി വളർന്ന്, സ്വർണ്ണസമമായ കാന്തിയോടെ, ശൂലപാണിയായ ദേവേശ്വരൻ ശിവനെപ്പോലെ ദീപ്തനായി, സർവ്വ നാഗന്മാരുടെയും ആനന്ദം വർദ്ധിപ്പിച്ചു.
Verse 22
भगवानिव देवेश: शूलपाणिहिरिण्मय: । विवर्धमान: सर्वास्तान् पन्नगानभ्यहर्षयत्
തക്ഷകൻ പറഞ്ഞു—“ത്രിശൂലധാരിയായ ദേവേശ്വരൻ ശിവനെപ്പോലെ, സ്വർണ്ണസമമായ ദീപ്തിയോടെ ആ ബാലൻ ദിനംപ്രതി വളർന്നു; അവന്റെ വളർച്ച തന്നെയായിരുന്നു എല്ലാ പന്നഗങ്ങളെയും ആനന്ദിപ്പിച്ചത്.” തുടർസന്ദർഭത്തിൽ—ആസ്തീകൻ ബാല്യത്തിലേ തന്നെ അവിടെ പാർത്തു ബ്രഹ്മചര്യം അനുഷ്ഠിച്ച് ധർമ്മാചരണം ചെയ്തു. നാഗരാജന്റെ ഭവനത്തിൽ അവനെ അത്യന്തം ശ്രദ്ധയോടെ വളർത്തി; അവൻ വളരുന്തോറും സർവ്വ നാഗന്മാരുടെയും ആനന്ദം വർദ്ധിപ്പിച്ചു।
Verse 47
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें जरत्कारुका तपस्याके लिये निष्क्रणविषयक सैंतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിനകത്തെ ആസ്തീകപർവത്തിൽ, ജരത്കാരുവിന്റെ തപസ്സിനായുള്ള നിർഗമനവിഷയക നാൽപ്പത്തിയേഴാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 48
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि आस्तीकोत्पत्तौ अष्टचत्वारिंशो5ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിൽ ആസ്തീകപർവത്തിൽ, ആസ്തീകന്റെ ഉത്ഭവപ്രസംഗമായ നാൽപ്പത്തെട്ടാം അധ്യായം സമാപ്തം।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dilemma of retaliatory justice versus collective harm: a king’s sanctioned ritual response can exceed proportional bounds and endanger an entire community, raising questions about ethical limits on institutional power.
Authority—whether royal or ritual—requires discernment and restraint; learned counsel (sadasya) and informed inquiry are positioned as safeguards against actions whose consequences extend beyond the original grievance.
No explicit phalaśruti occurs here; the meta-function is archival and causal—cataloging ritual personnel and establishing narrative conditions for Āstīka’s later intervention within the dharma–karma framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.