Adhyaya 32
Ananta-Śeṣa Tapas and the Bearing of the Earth (अनन्त-शेष-तपस् तथा महीधारणम्)
Upa-parva: Āstīka Parva (Nāga-janma and Ananta-Śeṣa episode context)
Chapter 32 records a framed inquiry and response: Śaunaka asks what the newly born, powerful serpents did after learning of a curse (1.0). Sūta narrates that Bhagavān Śeṣa abandons Kadrū and undertakes extensive austerities, subsisting on air, practicing restraint across sacred sites (2.0–4.0). Brahmā observes Śeṣa’s severe tapas and questions its purpose, noting its impact on beings (5.0–7.0). Śeṣa explains his withdrawal: his brothers are hostile and envious, intolerant toward Vinatā and her son; they also hate Vainateya (Garuḍa), empowered by Kaśyapa’s boon, and Śeṣa seeks release from bodily existence and even post-mortem association with them (8.0–12.0). Brahmā acknowledges the situation, offers a boon, praises Śeṣa’s dharmic orientation, and grants the wish that Śeṣa’s mind remain fixed in dharma, śama, and tapas (13.0–17.0). Brahmā then issues a directive for prajā-hita: Śeṣa must stabilize the earth—mountains, forests, oceans, and cities—by holding it steady (18.0–21.0). Śeṣa consents, enters below the earth, and bears it upon his head; Brahmā extols him as nāgottama with infinite coils, and Sūta concludes that Ananta resides beneath the earth sustaining it by Brahmā’s command; Brahmā also assigns Suparṇa/Vainateya as Ananta’s companion (22.0–25.0).
Chapter Arc: उग्रश्रवा सूति उस अद्भुत क्षण का वर्णन करते हैं जब गरुड़—पक्षिराज, परवीरहा—देवताओं के रक्षित अमृत-प्रदेश की ओर बढ़ता है और स्वर्ग की सेनाएँ उसके तेज से डगमगाने लगती हैं। → देवगण गरुड़ की अतिबल-प्रकृति देखकर भयाक्रान्त होते हैं और परस्पर संकेत कर सर्वप्रहरणों से आक्रमण करते हैं। आकाश में विद्युत्-अग्नि-सा प्रकाश, दिशाओं में देव-गणों की व्यूह-रचना, और सोम-रक्षा में नियुक्त भौमन जैसे महावीरों की उपस्थिति संघर्ष को तीव्र करती है। → गरुड़ महावेग से उछलकर अन्तरिक्ष में देवताओं के ऊपर स्थित हो जाता है और एक-एक कर अनेक देववीरों (अभश्वक्रन्द, रेणुक, क्रथन, तपन, उलूक, सनाभि, निमेष, प्ररुज, पुलिन आदि) से संग्राम कर उन्हें परास्त करता है; साध्य, गन्धर्व, वसु, रुद्र आदि दिशाओं में तितर-बितर हो जाते हैं। → अग्नि-रूप बाधा के सामने गरुड़ अपनी देह को सूक्ष्म/अन्य रूप में ढालकर प्रवेश-उपाय करता है और जल-प्रवाहों/नदी-तुल्य धाराओं से ज्वलन्त अग्नि को शान्त कर मार्ग बनाता है—देव-रक्षा की दीवारें टूटती हैं और अमृत-प्राप्ति का पथ खुलता है। → अमृत के निकट पहुँचकर भी कथा अगले चरण पर ठहरती है—अब प्रश्न यह है कि गरुड़ अमृत को कैसे उठाएगा और देवताओं की शेष प्रतिरोध-शक्ति/रणनीति क्या होगी।
Shlokas
Verse 1
पम्प छा अर: अं द्वात्रिेशोड्थध्याय: गरुडका देवताओंके साथ युद्ध और देवताओंकी पराजय सौतिरुवाच ततस्तस्मिन् द्विजश्रेष्ठ समुदीर्णे तथाविधे । गरुड: पक्षिराट् तूर्ण सम्प्राप्तो विबुधान् प्रति
സൗതി പറഞ്ഞു—ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! ദേവഗണം നാനാവിധ ആയുധങ്ങളാൽ സജ്ജമായി യുദ്ധത്തിനായി ഉണർന്നുനിന്നപ്പോൾ, അന്നേ സമയം പക്ഷിരാജൻ ഗരുഡൻ വേഗത്തിൽ ദേവന്മാരുടെ മുമ്പിൽ എത്തി. അത്യന്തം ബലവാനായ ഗരുഡനെ കണ്ടതുമാത്രത്തിൽ ദേവന്മാർ വിറച്ചു; ഭയവിഭ്രാന്തരായ അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ പരസ്പരം തന്നെ ആഘാത-പ്രത്യാഘാതം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി.
Verse 2
त॑ दृष्टवातिबलं चैव प्राकम्पन्त सुरास्तत: । परस्परं च प्रत्यघ्नन् सर्वप्रहरणान्युत
അതി ബലവാനായ ഗരുഡനെ കണ്ടയുടൻ ദേവന്മാർ വിറച്ചു. ആ നിമിഷം ഭയവും ആശയക്കുഴപ്പവും മൂലം അവരുടെ എല്ലാ ആയുധങ്ങളും പരസ്പരം തന്നെ ഇടിച്ചും തിരിച്ചിടിച്ചും തുടങ്ങി.
Verse 3
तत्र चासीदमेयात्मा विद्युदग्निसमप्रभ: । भौमन: सुमहावीर्य: सोमस्य परिरक्षिता,वहाँ विद्युत् एवं अग्निके समान तेजस्वी और महापराक्रमी अमेयात्मा भौमन (विश्वकर्मा) अमृतकी रक्षा कर रहे थे
അവിടെ ഭൗമനൻ ഉണ്ടായിരുന്നു—മിന്നലും അഗ്നിയും പോലെ ദീപ്തിമാൻ, അളവറ്റ ആത്മശക്തിയുള്ള, മഹാവീര്യവാൻ—സോമന്റെ നിധിയായ അമൃതത്തിന്റെ പരിരക്ഷകനായി നിയുക്തൻ.
Verse 4
स तेन पतगेन्द्रेण पक्षतुण्डनखक्षत: । मुहूर्तमतुलं युद्ध कृत्वा विनिहतो युधि,वे पक्षिराजके साथ दो घड़ीतक अनुपम युद्ध करके उनके पंख, चोंच और नखोंसे घायल हो उस रणांगणमें मृतकतुल्य हो गये
പക്ഷിരാജന്റെ ചിറകും കൊക്കും നഖങ്ങളും കൊണ്ടുള്ള മുറിവുകളാൽ ക്ഷതബിക്ഷതനായ അവൻ കുറച്ചുനേരം അതുല്യമായ യുദ്ധം ചെയ്തു; പിന്നെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീണു, മരണമൊത്ത നിലയിൽ ആയി.
Verse 5
रजश्नलोद्धूय सुमहत् पक्षवातेन खेचर: । कृत्वा लोकान् निरालोकांस्तेन देवानवाकिरत्
അതിനുശേഷം ആകാശചാരി പക്ഷിരാജൻ തന്റെ ശക്തമായ ചിറകടി കാറ്റുകൊണ്ട് മഹത്തായ ധൂളിമേഘം ഉയർത്തി. അതുകൊണ്ട് ലോകങ്ങൾ ഇരുട്ടിലായി; അതേ ധൂളിയാൽ ദേവന്മാരെയും മൂടിക്കളഞ്ഞു.
Verse 6
तेनावकीर्णा रजसा देवा मोहमुपागमन् । न चैवं ददृशुश्छन्ना रजसामृतरक्षिण:,उस धूलसे आच्छादित होकर देवता मोहित हो गये। अमृतकी रक्षा करनेवाले देवता भी इसी प्रकार धूलसे ढक जानेके कारण कुछ देख नहीं पाते थे
ആ പൊടിയിൽ മൂടപ്പെട്ട ദേവന്മാർ മോഹത്തിലായി. അമൃതത്തിന്റെ കാവൽക്കാരായ ദേവന്മാരും പൊടിമൂടലാൽ ഒന്നും വ്യക്തമായി കാണാനായില്ല.
Verse 7
एवं संलोडयामास गरुडस्त्रिदिवालयम् । पक्षतुण्डप्रहारैस्तु देवान् स विददार ह,इस तरह गरुडने स्वर्गलोकको व्याकुल कर दिया और पंखों तथा चोंचोंकी मारसे देवताओंका अंग-अंग विदीर्ण कर डाला
ഇങ്ങനെ ഗരുഡൻ ത്രിദിവലോകത്തെ കലക്കത്തിലാക്കി; ചിറകിന്റെയും കൊക്കിന്റെയും പ്രഹാരങ്ങളാൽ ദേവന്മാരുടെ അവയവങ്ങൾ കീറിത്തെറിപ്പിച്ചു.
Verse 8
ततो देव: सहस्राक्षस्तूर्ण वायुमचोदयत् । विक्षिपेमां रजोवृष्टिं तवेदं कर्म मारुत
അപ്പോൾ സഹസ്രാക്ഷനായ ഇന്ദ്രൻ ഉടൻ വായുദേവനെ പ്രേരിപ്പിച്ചു—“മാരുതാ! ഈ പൊടിവർഷം ചിതറിച്ച് അകറ്റുക; ഈ കര്മ്മം നിന്റെ അധികാരത്തിലാണ്.”
Verse 9
अथ वायुरपोवाह तद् रजस्तरसा बली । ततो वितिमिरे जाते देवा: शकुनिमार्दयन्
പിന്നെ ബലവാനായ വായുദേവൻ അതിവേഗത്തിൽ ആ പൊടി പറത്തിക്കളഞ്ഞു. ഇരുട്ട് നീങ്ങിയതോടെ ദേവന്മാർ ആയുധങ്ങളാൽ പക്ഷിയായ ഗരുഡനെ കഠിനമായി ആക്രമിച്ചു തുടങ്ങി.
Verse 10
ननादोच्चै: स बलवान् महामेघ इवाम्बरे | वध्यमान: सुरगणै: सर्वभूतानि भीषयन्,देवताओंके प्रहारको सहते हुए महाबली गरुड आकाशमें छाये हुए महामेघकी भाँति समस्त प्राणियोंको डराते हुए जोर-जोरसे गर्जना करने लगे
സുരഗണങ്ങളുടെ പ്രഹാരങ്ങൾ സഹിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ മഹാബലവാൻ ഗരുഡൻ ആകാശത്തിലെ മഹാമേഘംപോലെ ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ചു; തന്റെ ഗർജനത്തോടെ സർവ്വജീവികളെയും ഭീതിയിലാഴ്ത്തി.
Verse 11
उत्पपात महावीर्य: पक्षिराट् परवीरहा । समुत्पत्यान्तरिक्षस्थं देवानामुपरि स्थितम्
ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—മഹാവീര്യനും ശത്രുവീരസംഹാരകനുമായ പക്ഷിരാജൻ പെട്ടെന്നു മേലോട്ടുയർന്നു. അന്തരീക്ഷത്തിലേക്ക് പറന്ന് ദേവന്മാരുടെ മുകളിൽ നിലകൊണ്ടു. അപ്പോൾ കവചധാരികളായ ഇന്ദ്രാദി ദേവഗണം അവനെ തടയാൻ പട്ടിശം, പരിഘം, ശൂലം, ഗദ മുതലായ നാനാവിധ ആയുധങ്ങളാൽ അവനെ പ്രഹരിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 12
वर्मिणो विबुधा: सर्वे नानाशस्त्रैरवाकिरन् । पट्टिशै: परिघै: शूलैर्गदाभिश्व सवासवा:
ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) ഉൾപ്പെടെ കവചധാരികളായ എല്ലാ ദേവന്മാരും നാനാവിധ ശസ്ത്രങ്ങൾ മഴപോലെ ചൊരിഞ്ഞു; പട്ടിശം, പരിഘം, ശൂലം, ഗദ മുതലായവകൊണ്ട് അവനെ ആക്രമിച്ചു.
Verse 13
क्षुरप्रैज्वलितैश्वापि चक्रैरादित्यरूपिभि: । नानाशस्त्रविसर्गैस्तैर्वध्यमान: समन्ततः
ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന ക്ഷുരപ്രങ്ങൾ, സൂര്യസദൃശമായി ദീപ്തമായ ചക്രങ്ങൾ, കൂടാതെ നാനാവിധ ശസ്ത്രവിസർജനങ്ങൾ—ഇവയാൽ അവൻ എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് പ്രഹരിക്കപ്പെടുകയായിരുന്നു.
Verse 14
कुर्वन् सुतुमुलं युद्ध पक्षिराण्न व्यकम्पत । निर्दह॒न्निव चाकाशे वैनतेय: प्रतापवान् । पक्षाभ्यामुरसा चैव समन्ताद् व्याक्षिपत् सुरान्
ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—അതിഭീകരമായ യുദ്ധം നടത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നിട്ടും പക്ഷിരാജൻ അല്പവും കുലുങ്ങിയില്ല. മഹാപ്രതാപിയായ വിനതാനന്ദനൻ വൈനതേയൻ (ഗരുഡൻ) ആകാശത്തിൽ ദഹിപ്പിച്ചുകളയുമെന്നപോലെ ക്രോധജ്വാലയിൽ ജ്വലിച്ചു നിന്നു; തന്റെ ചിറകുകളുടെ പ്രഹാരവും വക്ഷസ്ഥലത്തിന്റെ ഇടിച്ചടിയും കൊണ്ട് ദേവന്മാരെ എല്ലാദിക്കിലും ചിതറിച്ചു.
Verse 15
ते विक्षिप्तास्ततो देवा दुद्र॒ुव॒र्गरुडार्दिता: । नखतुण्डक्षताश्वैव सुख्ुवु: शोणितं बहु
ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഗരുഡൻ പീഡിപ്പിച്ച് ദൂരേക്ക് എറിഞ്ഞ ദേവന്മാർ എല്ലാദിക്കിലേക്കും ഓടിപ്പോയി. അവന്റെ നഖങ്ങളും കൊക്കും കൊണ്ടുള്ള മുറിവുകളാൽ അവരുടെ ശരീരങ്ങളിൽ നിന്ന് ധാരാളം രക്തം ഒഴുകി.
Verse 16
साध्या: प्राचीं सगन्धर्वा वसवो दक्षिणां दिशम् । प्रजग्मु: सहिता रुद्रा: पतगेन्द्रप्रधर्षिता:,पक्षिराजसे पराजित हो साध्य और गन्धर्व पूर्व दिशाकी ओर भाग चले। वसुओं तथा रुद्रोंने दक्षिण दिशाकी शरण ली
പക്ഷിരാജനായ ഗരുഡൻ തുരത്തിയും തോൽപ്പിച്ചും ചെയ്തതോടെ സാധ്യർ ഗന്ധർവരോടൊപ്പം കിഴക്കുദിക്കിലേക്ക് ഓടിപ്പോയി. വസുക്കൾ തെക്കുദിക്കിൽ അഭയം തേടി; രുദ്രഗണവും ഒരുമിച്ച് പിന്മാറി.
Verse 17
दिशं प्रतीचीमादित्या नासत्यावुत्तरां दिशम् । मुहर्मुहुः प्रेक्षमाणा युध्यमाना महौजस:
ആദിത്യർ പടിഞ്ഞാറുദിക്കിലേക്ക് പിന്മാറി; നാസത്യദ്വയം (അശ്വിനീകുമാരന്മാർ) വടക്കുദിക്കിൽ അഭയം തേടി. മഹാവീര്യശാലികളായിട്ടും അവർ യുദ്ധം തുടരുന്നതിനിടയിൽ തന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും പിന്നോട്ട് നോക്കി പിന്മാറുകയായിരുന്നു.
Verse 18
अभश्रक्रन्देन वीरेण रेणुकेन च पक्षिराट् । क्रथनेन च शूरेण तपनेन च खेचर:
അതിനുശേഷം ആകാശചാരിയായ പക്ഷിരാജൻ ഗരുഡൻ വീരനായ അഭശ്രക്രന്ദനോടും രേണുകനോടും, കൂടാതെ ശൂരനായ ക്രഥനനോടും തപനനോടും യുദ്ധം ചെയ്തു.
Verse 19
उलूकश्चसनाभ्यां च निमेषेण च पक्षिराट् । प्ररुजेन च संग्रामं चकार पुलिनेन च
അതിനുശേഷം പക്ഷിരാജൻ ഗരുഡൻ ഉലൂകനോടും ശ്വസനാഭ്യാം-നോടും, നിമേഷനോടും, കൂടാതെ പ്രരുജനോടും പുലിനനോടും കൂടി യുദ്ധം നടത്തി.
Verse 20
तान् पक्षनखतुण्डाग्रैरभिनद् विनतासुतः । युगान्तकाले संक़्रुद्ध/ पिनाकीव परंतप:
ശത്രുദമകനായ വിനതാസുതൻ ഗരുഡൻ, യുഗാന്തകാലത്ത് ക്രുദ്ധനായ പിനാകധാരിയായ രുദ്രനെപ്പോലെ കോപം കത്തിച്ച്, ചിറകുകളുടെ അഗ്രം, നഖങ്ങൾ, കൊക്കിന്റെ മുന എന്നിവകൊണ്ട് അവരെയൊക്കെയും കീറിത്തെറിപ്പിച്ചു.
Verse 21
महाबला महोत्साहास्तेन ते बहुधा क्षता: । रेजुर भ्रधनप्रख्या रुधिरौघप्रवर्षिण:
ആ യക്ഷന്മാർ മഹാബലവാന്മാരും മഹോത്സാഹികളുമായിരുന്നു; എങ്കിലും ആ യുദ്ധത്തിൽ ഗരുഡന്റെ ആവർത്തിച്ച പ്രഹാരങ്ങളിൽ ക്ഷതവിഛതരായി, രക്തപ്രവാഹം മഴപോലെ ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ട് മഴവഹിക്കുന്ന മേഘങ്ങളെപ്പോലെ അവർ ദീപ്തരായി തോന്നി।
Verse 22
तान् कृत्वा पतगश्रेष्ठ: सर्वनित्क्रान्तजीवितान् | अतिक्रान्तो$मृतस्यार्थे सर्वतो5$ग्निमपश्यत,पक्षिराज उन सबके प्राण लेकर जब अमृत उठानेके लिये आगे बढ़े, तब उसके चारों ओर उन्होंने आग जलती देखी
അവരെ എല്ലാവരെയും ജീവൻ വിട്ടവരാക്കി പതഗശ്രേഷ്ഠനായ ഗരുഡൻ അമൃതം നേടുവാൻ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി; അപ്പോൾ അവൻ ചുറ്റുമെങ്ങും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെ കണ്ടു।
Verse 23
आवृण्वानं महाज्वालमर्चिर्भि: सर्वतो<5म्बरम् । दहन्तमिव तीक्ष्णांशुं चण्डवायुसमीरितम्
ആ മഹാഗ്നി തന്റെ ജ്വാലകളാൽ എല്ലാടവും ആകാശത്തെ മൂടിയിരുന്നു. തീക്ഷ്ണകിരണനായ സൂര്യനെപ്പോലെ അത് ദഹിപ്പിക്കുന്നതായി തോന്നി; ചണ്ഡവായുവിന്റെ പ്രേരണയിൽ അതിർത്തിയില്ലാതെ കൂടുതൽ കൂടുതൽ ജ്വലിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 24
ततो नवत्या नवतीर्मुखानां कृत्वा महात्मा गरुडस्तरस्वी । नदी: समापीय मुखैस्ततस्तै: सुशीघ्रमागम्य पुनर्जवेन
അപ്പോൾ വേഗശാലിയായ മഹാത്മാവ് ഗരുഡൻ തൊണ്ണൂറിന്റെ തൊണ്ണൂറ് മുഖങ്ങൾ പ്രകടമാക്കി. ആ മുഖങ്ങളാൽ നദികളുടെ ജലം കുടിച്ചു, പിന്നെ മഹാവേഗത്തോടെ അതിവേഗം മടങ്ങിവന്നു।
Verse 25
ज्वलन्तमग्निं तममित्रतापन: समास्तरत्पत्ररथो नदीभि: | ततः प्रचक्रे वपुरन्यदल्पं प्रवेष्ठकामो 5ग्निमभिप्रशाम्य
അമിത്രതാപകനായ, ചിറകുകളെ രഥമാക്കിയ ഗരുഡൻ നദികളുടെ ജലത്താൽ ആ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെ ശമിപ്പിച്ചു. പിന്നെ അകത്തു കടന്ന് അമൃതത്തെ സമീപിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അവൻ മറ്റൊരു അതിസൂക്ഷ്മ രൂപം ധരിച്ചു।
Verse 31
इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपवर्में गरुडचरित्र विषयक इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവ്വാന്തർഗതമായ ആസ്തീകപർവ്വത്തിൽ ഗരുഡചരിത്രവിഷയകമായ ഏകത്രിംശോദ്ധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 32
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सौपर्णे द्वात्रिंशो5ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവ്വത്തിലെ ആസ്തീകപർവ്വത്തിലെ സൗപർണ്ണപ്രകരണത്തിലെ ദ്വാത്രിംശോദ്ധ്യായം।
Frequently Asked Questions
Śeṣa faces an ethical-psychological dilemma: whether to remain amid destructive sibling envy and intolerance or to seek separation; the narrative resolves it by transforming his withdrawal into a socially and cosmically constructive duty.
Tapas and power are not ends in themselves; they attain dharmic legitimacy when governed by restraint (dama/śama) and directed toward prajā-hita—stabilizing rather than inflaming the conditions of life.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary is functional and etiological: the episode explains the cosmological role of Ananta and implicitly frames dharmic merit as alignment with divine injunction and world-stabilizing service.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.