Adhyaya 216
Varuṇa’s Bestowal of the Gāṇḍīva and the Arming of Kṛṣṇa–Arjuna (Khāṇḍava Prelude)
Upa-parva: Khāṇḍava-dāha Upa-Parva (The Burning of the Khāṇḍava Forest Episode)
Vaiśaṃpāyana narrates how Agni (Hutāśana), desiring to see Varuṇa, contemplates the water-dwelling lokapāla. Varuṇa, perceiving Agni’s intent, appears and is honored. Agni requests that Varuṇa transfer to Arjuna the bow and quivers previously granted by Soma, along with a chariot marked by a monkey emblem, since a major undertaking is to be accomplished by Pārtha with the Gāṇḍīva and by Vāsudeva with the cakra. Varuṇa consents and provides an extraordinary, weapon-subduing bow (Gāṇḍīva), two inexhaustible quivers, and a radiant chariot with swift horses and a formidable banner-staff. The banner bears a divine monkey figure and fear-inducing forms whose sound disorients opposing forces. Arjuna mounts the chariot fully armed, takes up the Brahmā-fashioned bow, and strings it; its resonance unsettles listeners, signaling readiness. Agni then gives Kṛṣṇa the vajra-nābha cakra (Agneya weapon) with assurances of invincibility in combat, describing its returning property after deployment. Varuṇa also gives Kṛṣṇa the Kaumodakī mace. Equipped, Kṛṣṇa and Arjuna affirm capacity against even superhuman opponents, and Agni assumes a blazing form and begins to burn the Khāṇḍava forest, described with apocalyptic intensity and golden radiance.
Chapter Arc: स्वर्गलोक की अप्सराएँ—रूप, यौवन और काम-गर्व से उन्मत्त—तपस्वी ब्राह्मण वर्गा के सामने अपने अपराध का स्वीकार करती हैं और क्षमा की याचना करती हैं, क्योंकि शाप ने उन्हें जल में ‘ग्राह’ बनाकर बाँध दिया है। → वर्गा शाप का कठोर विधान सुनाती है: वे जल में लोगों को पकड़ेंगी, पर जिस दिन कोई ‘पुरुषसत्तम’ उन्हें जल से खींचकर स्थल पर लाएगा, उसी क्षण शाप-मोक्ष होगा। अप्सराएँ दुखित होकर उस देश से हटती हैं, मुक्ति की प्रतीक्षा में। → पाण्डवश्रेष्ठ अर्जुन वहाँ पहुँचकर एक-एक कर सभी शापग्रस्त अप्सराओं को जल से निकालता है और वर्गा के विधान के अनुसार उन्हें शापमुक्त कर देता है—अप्सराओं के लिए यह पुनर्जन्म-सा उद्धार और अर्जुन के लिए दिव्य-करुणा का कर्म बनता है। → अप्सराएँ मुक्त होकर कृतज्ञता प्रकट करती हैं। अर्जुन आगे मणिपुर की ओर प्रस्थान करता है, चित्रांगदा से मिलन करता है और उसे वियोग-संताप न करने का आश्वासन देकर गोकर्ण की तीर्थयात्रा पर निकल पड़ता है—जहाँ पशुपति-स्थान का दर्शन मात्र मोक्षदायक कहा गया है। → अर्जुन का गोकर्ण-प्रवेश और वहाँ तीर्थ-दर्शन से होने वाले आगामी आध्यात्मिक/दैवी प्रसंगों की भूमिका बनती है।
Shlokas
Verse 1
अपना बछ। है २ >> षोडशाधिकद्विशततमो< ध्याय: वर्गाकी प्रार्थनासे अर्जुनका शेष चारों अप्सराओंको भी शापमुक्त करके मणिपूर जाना और चित्रांगदासे मिलकर गोकर्णतीर्थको प्रस्थान करना वर्गोवाच ततो वयं प्रव्यथिता: सर्वा भारतसत्तम | अयाम शरणं विप्रं तं तपोधनमच्युतम्
അപ്സരസ്സുകൾ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! ആ ബ്രാഹ്മണന്റെ ശാപം കേട്ടപ്പോൾ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും അത്യന്തം വ്യാകുലരായി. പിന്നെ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് ച്യുതനാകാത്ത ആ തപോധനനായ വിപ്രന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ചു।
Verse 2
रूपेण वयसा चैव कन्दर्पेण च दर्पिता: । अयुक्तं कृतवत्य: स्म क्षन्तुमहसि नो द्विज
രൂപത്താലും യൗവനത്താലും കന്ദർപ്പന്റെ പ്രഭാവത്താലും ഞങ്ങൾ ദർപ്പിതരായി അനുചിതം ചെയ്തു. ഹേ ദ്വിജാ! ഞങ്ങളുടെ അപരാധം ക്ഷമിക്കേണ്ടത് നിങ്ങളാണ്।
Verse 3
एष एव वधोडस्माकं सुपर्याप्तस्तपोधन | यद् वयं संशितात्मानं प्रलोब्धुं त्वामिहागता:,“तपोधन! हमारा तो पूर्णरूपसे यही मरण हो गया कि हम आप-जैसे शुद्धात्मा मुनिको लुभानेके लिये यहाँ आयीं
തപോധനേ! ഞങ്ങളുടെ പൂർണ്ണനാശം—മരണത്തോളം—ഇതാണ്: ഞങ്ങൾ ഇവിടെ വന്ന്, നിങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള സംയമിയും ശുദ്ധാത്മാവുമായ മുനിയെ പ്രലോഭിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചതാണ്.
Verse 4
अवध्यास्तु स्त्रिय: सृष्टा मन्यन्ते धर्मचारिण: । तस्माद् धर्मेण वर्ध त्वं नास्मान् हिंसितुमहसि
ധർമ്മചര്യ പാലിക്കുന്നവർ സ്ത്രീകൾ അവധ്യരായിട്ടാണ് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടതെന്ന് കരുതുന്നു. അതിനാൽ നീ ധർമ്മമാർഗ്ഗത്തിൽ വളരുക; ഞങ്ങളെ ഹിംസിക്കാൻ നിനക്ക് യോജ്യമല്ല.
Verse 5
सर्वभूतेषु धर्मज्ञ मैत्रो ब्राह्मण उच्यते । सत्यो भवतु कल्याण एष वादो मनीषिणाम्
ധർമ്മജ്ഞനേ! സർവ്വഭൂതങ്ങളോടും മൈത്രിഭാവം പുലർത്തുന്നവനെയാണ് ബ്രാഹ്മണൻ എന്നു പറയുന്നത്. കല്യാണമേ! ജ്ഞാനികളുടെ ഈ വാക്ക് സത്യമായിരിക്കട്ടെ.
Verse 6
शरणं च प्रपन्नानां शिष्टा: कुर्वन्ति पालनाम् । शरणं त्वां प्रपन्ना: स्मस्तस्मात् त्वं क्षन्तुमहसि
ശിഷ്ടർ ശരണാഗതരെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. ഞങ്ങളും നിങ്ങളുടെ ശരണത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഞങ്ങളുടെ അപരാധം ക്ഷമിക്കണം.
Verse 7
वैशग्पायन उवाच एवमुक्त: स धर्मात्मा ब्राह्मण: शुभकर्मकृत् । प्रसादं कृतवान् वीर रविसोमसमप्रभ:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—വീരാ! ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, സൂര്യചന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തിയുള്ളതും ശുഭകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവനുമായ ആ ധർമ്മാത്മ ബ്രാഹ്മണൻ എല്ലാവരോടും പ്രസന്നനായി അനുഗ്രഹം കാട്ടി.
Verse 8
ब्राह्मण उवाच शतं शतसहसंर॑ तु सर्वमक्षय्यवाचकम् | परिमाणं शतं त्वेतन्नेदमक्षय्यवाचकम्
ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു— ‘ശതം’, ‘ശതസഹസ്രം’ എന്നീ പദങ്ങൾ ലോകവ്യവഹാരത്തിൽ പലപ്പോഴും അസംഖ്യത്തെയും സൂചിപ്പിക്കാം; എന്നാൽ ഇവിടെ ഞാൻ പറഞ്ഞ ‘ശതം സമാഃ’ എന്നത് കൃത്യമായ അളവാണ്—നൂറു വർഷങ്ങളുടെ മാത്രം, അനന്തകാലത്തിന്റെ അല്ല।
Verse 9
यदा च वो ग्राहभूता गृह्नन्ती: पुरुषाउ्जले । उत्कर्षति जलात् तस्मात् स्थलं पुरुषसत्तम:
നിങ്ങൾ ജലത്തിൽ ഗ്രാഹരൂപം ധരിച്ചു പുരുഷന്മാരെ പിടിക്കുന്ന സമയത്ത്, ഒരു പുരുഷോത്തമൻ നിങ്ങളെ ആ ജലത്തിൽ നിന്ന് വലിച്ചുയർത്തി കരയിലേക്കു കൊണ്ടുവരും; ആ മോചനത്തോടെയേ നിങ്ങൾ വീണ്ടും നിങ്ങളുടെ ദിവ്യരൂപം പ്രാപിക്കൂ. ഇതും ഉറപ്പായി അറിഞ്ഞുകൊൾക—ഞാൻ ഒരിക്കലും, തമാശയ്ക്കുപോലും, അസത്യം പറഞ്ഞിട്ടില്ല।
Verse 10
तदा यूय॑ पुनः सर्वाः स्वं रूप॑ प्रतिपत्स्यथ । अनृतं नोक्तपूर्व मे हसतापि कदाचन
അപ്പോൾ നിങ്ങൾ എല്ലാവരും വീണ്ടും നിങ്ങളുടെ ദിവ്യസ്വരൂപം പ്രാപിക്കും. ഞാൻ ഒരിക്കലും, തമാശയ്ക്കുപോലും, അസത്യം പറഞ്ഞിട്ടില്ല।
Verse 11
तानि सर्वाणि तीर्थानि ततः प्रभृति चैव ह | नारीतीर्थानि नाम्नेह ख्यातिं यास्यन्ति सर्वश: । पुण्यानि च भविष्यन्ति पावनानि मनीषिणाम्
അന്നുമുതൽ ആ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും ഈ ലോകത്തിൽ ‘നാരീതീർത്ഥങ്ങൾ’ എന്ന പേരിൽ എല്ലായിടത്തും പ്രസിദ്ധിയാർജിക്കും. അവ പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളായി, മनीഷികളെയും പോലും പാവനമാക്കും।
Verse 12
वर्गोवाच ततो<भिवाद्य तं विप्र॑ कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । अचिन्तयामो<पसृत्य तस्माद् देशात् सुदु:ःखिता:
സംഘം പറഞ്ഞു— ഹേ ഭാരതാ! തുടർന്ന് ഞങ്ങൾ ആ വിപ്രനെ വന്ദിച്ച് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, അത്യന്തം ദുഃഖത്തോടെ ആ സ്ഥലത്തിൽ നിന്ന് മാറിപ്പോയി. പിന്നെ ഞങ്ങൾ ചിന്തിച്ചു— ‘എവിടെ ചെന്നു താമസിക്കണം, കുറച്ചുകാലത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ ഞങ്ങളെ വീണ്ടും മുൻസ്വരൂപത്തിലേക്കു എത്തിക്കുന്ന ആ പുരുഷനെ കണ്ടെത്താൻ?’
Verse 13
क्व नु नाम वयं सर्वा: कालेनाल्पेन तं नरम् | समागच्छेम यो नस्तद् रूपमापादयेत् पुनः
ബ്രാഹ്മണസ്ത്രീകൾ പറഞ്ഞു—നാം എല്ലാവരും എവിടേക്ക് പോകണം, കുറച്ചുസമയത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ നമ്മുടെ മുൻരൂപം വീണ്ടും ലഭ്യമാക്കാൻ കഴിയുന്ന ആ പുരുഷനെ കണ്ടുമുട്ടാൻ?
Verse 14
ता वयं चिन्तयित्वैव मुहूर्तादिव भारत । दृष्टवत्यो महाभागं देवर्षिमुत नारदम्,भरतश्रेष्ठ! हमलोग दो घड़ीसे इस प्रकार सोच-विचार कर ही रही थीं कि हमको महाभाग देवर्षि नारदजीका दर्शन प्राप्त हुआ
ഹേ ഭാരതാ! ഞങ്ങൾ അല്പനേരം ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴേക്കും മഹാഭാഗനായ ദേവർഷി നാരദനെ ദർശിക്കാനുള്ള ഭാഗ്യം ലഭിച്ചു.
Verse 15
सम्प्रहृष्टा: सम तं दृष्टवा देवर्षिममितद्युतिम् । अभिवाद्य च त॑ पार्थ स्थिता: सम व्रीडितानना:
ഹേ പാർഥാ! അളവറ്റ തേജസ്സുള്ള ആ ദേവർഷിയെ കണ്ടപ്പോൾ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും അത്യന്തം ആനന്ദിച്ചു; അദ്ദേഹത്തെ വന്ദിച്ച്, ലജ്ജയാൽ മുഖം താഴ്ത്തി അവിടെ തന്നെയായി നിന്നു.
Verse 16
स नो<पृच्छद् दुःखमूलमुक्तवत्यो वयं च तम् । श्रुत्वा तत्र यथावृत्तमिदं वचनमब्रवीत्,फिर उन्होंने हमारे दु:खका कारण पूछा और हमने उनसे सब कुछ बता दिया। सारा हाल सुनकर वे इस प्रकार बोले--
അദ്ദേഹം ഞങ്ങളുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ മൂലകാരണം ചോദിച്ചു; ഞങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തോട് എല്ലാം പറഞ്ഞു. അവിടെ സംഭവിച്ചതെല്ലാം യഥാർത്ഥമായി കേട്ട ശേഷം അദ്ദേഹം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 17
दक्षिणे सागरानूपे पञ्च तीर्थानि सन्ति वै । पुण्यानि रमणीयानि तानि गच्छत मा चिरम्,“दक्षिण समुद्रके तटके समीप पाँच तीर्थ हैं, जो परम पुण्यजनक तथा अत्यन्त रमणीय हैं। तुम सब उन्हीमें चली जाओ, देर न करो
ദക്ഷിണ സമുദ്രതീരത്തിനടുത്ത് അഞ്ചു തീർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ട്—പുണ്യപ്രദവും മനോഹരവും. നിങ്ങൾ എല്ലാവരും അവിടേക്ക് പോകുക; വൈകിക്കരുത്.
Verse 18
तत्राशु पुरुषव्याप्र: पाण्डवेयो धनंजय: । मोक्षयिष्यति शुद्धात्मा दुःखादस्मान्न संशय:
അവിടെ താമസമില്ലാതെ പുരുഷശ്രേഷ്ഠനും ശുദ്ധാത്മാവുമായ പാണ്ഡവൻ ധനഞ്ജയ അർജുനൻ വന്ന് ഞങ്ങളെ ഈ ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കും—ഇതിൽ സംശയമില്ല.
Verse 19
तस्य सर्वा वयं वीर श्रुत्वा वाक्यमिहागता: । तदिदं सत्यमेवाद्य मोक्षिताहं त्वयानघ
ഹേ വീരാ! അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ഇവിടെ എത്തി. ഇന്നത് സത്യമെന്നു തെളിഞ്ഞു—ഹേ അനഘാ! നീ സത്യമായും എന്നെ ആ ശാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ചു.
Verse 20
एतास्तु मम ता: सख्यश्चतस्रो5न्या जले श्रिता: । कुरु कर्म शुभं वीर एता: सर्वा विमोक्षय,ये मेरी चार सखियाँ और हैं, जो अभी जलनमें ही पड़ी हैं। वीरवर! आप यह पुण्य कर्म कीजिये; इन सबको शापसे छुड़ा दीजिये
ഇവർ എന്റെ മറ്റൊരു നാല് സഖിമാരാണ്; അവർ ഇപ്പോഴും ജലത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ കുടുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഹേ വീരാ! ഈ ശുഭകർമ്മം ചെയ്യുക; ഇവരെ എല്ലാവരെയും ശാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുക.
Verse 21
वैशम्पायन उवाच ततस्ता: पाण्डवश्रेष्ठ: सर्वा एव विशाम्पते । तस्माच्छापाददीनात्मा मोक्षयामास वीर्यवान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ജനമേജയാ! അപ്പോൾ കരുണാഭരിതഹൃദയനും പരാക്രമശാലിയുമായ പാണ്ഡവശ്രേഷ്ഠൻ അർജുനൻ ആ അപ്സരസ്സുകളെ എല്ലാവരെയും ആ ശാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ചു.
Verse 22
उत्थाय च जलात् तस्मात् प्रतिलभ्य वपु: स्वकम् । तास्तदाप्सरसो राजन्नदृश्यन्त यथा पुरा,राजन! उस जलसे ऊपर निकलकर फिर अपना पूर्वस्वरूप प्राप्त कर लेनेपर वे अप्सराएँ उस समय पहलेकी भाँति दिखायी देने लगीं
ഹേ രാജാവേ! ആ ജലത്തിൽ നിന്ന് ഉയർന്നു തങ്ങളുടെ മുൻദേഹം വീണ്ടെടുത്തു, ആ അപ്സരസ്സുകൾ അപ്പോൾ മുമ്പുപോലെ തന്നെ ദൃശ്യമാവുകയും ചെയ്തു.
Verse 23
तीर्थानि शोधयित्वा तु तथानुज्ञाय ता: प्रभु: । चित्राड्दां पुनर्द्रष्ट मणिपूरं पुनर्ययां
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— തീർത്ഥങ്ങൾ ശുദ്ധീകരിച്ച്, ആ അപ്സരസ്സുകൾക്ക് യഥാവിധി വിട നൽകി, മഹാബലനായ അർജുനൻ ചിത്രാംഗദയെ വീണ്ടും കാണുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു വീണ്ടും മണിപൂരത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു।
Verse 24
तस्यामजनयत् पुत्र राजानं बभ्रुवाहनम् | त॑ दृष्टवा पाण्डवो राजंश्रित्रवाहनमब्रवीत्
അവളിൽ ഒരു പുത്രൻ ജനിച്ചു; അവന് ബഭ്രുവാഹനൻ എന്നു നാമകരണം ചെയ്തു. ആ ബാലനെ കണ്ട പാണ്ഡവൻ അർജുനൻ രാജാവ് ചിത്രവാഹനനോടു പറഞ്ഞു—
Verse 25
चित्राड़दाया: शुल्कं त्वं गृहाण बभ्रुवाहनम् । अनेन च भविष्यामि ऋणान्मुक्तो नराधिप,“महाराज! इस बश्रुवाहनको आप चित्रांगदाके शुल्करूपमें ग्रहण कीजिये, इससे मैं आपके ऋणसे मुक्त हो जाऊँगा”
“നരാധിപാ! ചിത്രാംഗദയുടെ ശുൽകമായി ഈ ബഭ്രുവാഹനനെ സ്വീകരിക്കണമേ; ഇതിലൂടെ ഞാൻ നിങ്ങളുടെ കടത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും.”
Verse 26
चित्राड्भदां पुनर्वाक्यमब्रवीत् पाण्डुनन्दन: । इह वै भव भद्रें ते वर्धेधा बभ्रुवाहनम्
അപ്പോൾ പാണ്ഡുനന്ദനൻ വീണ്ടും ചിത്രാംഗദയോടു പറഞ്ഞു— “ഭദ്രേ! നീ ഇവിടെ തന്നേ പാർത്തു ബഭ്രുവാഹനനെ വളർത്തി പോഷിക്ക.”
Verse 27
इन्द्रप्रस्थनिवासं मे त्वं तत्रागत्य रंस्पसि । कुन्तीं युधिष्ठिरं भीम॑ भ्रातरौ मे कनीयसौ
“പിന്നീട് നീ എന്റെ വാസസ്ഥലമായ ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥത്തിലേക്ക് വന്ന് സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കും. അവിടെ എത്തിയാൽ മാതാവ് കുന്തി, യുധിഷ്ഠിരൻ, ഭീമസേനൻ, കൂടാതെ എന്റെ രണ്ടു ഇളയ സഹോദരന്മാരെയും കാണും.”
Verse 28
आगत्य तत्र पश्येथा अन्यानपि च बान्धवान् । बान्धवै: सहिता: सर्वर्नन्दसे त्वमनिन्दिते
അവിടെ എത്തിയാൽ നീ അവരെ മാത്രമല്ല, മറ്റു ബന്ധുക്കളെയും കാണും. ഹേ അനിന്ദിതേ! എല്ലാ ബന്ധുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് നീ അത്യന്തം ആനന്ദിക്കും.
Verse 29
धर्मे स्थित: सत्यधृति: कौन्तेयो5थ युधिष्ठिर: । जित्वा तु पृथिवीं सर्वा राजसूयं करिष्यति,“सदा धर्मपर स्थित रहनेवाले सत्यवादी कुन्तीनन्दन महाराज युधिष्ठिर सारी पृथ्वीको जीतकर राजसूययज्ञ करेंगे
ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരനായി, സത്യവ്രതത്തിൽ ദൃഢനായ കൗന്തേയൻ യുധിഷ്ഠിരൻ സർവ്വ ഭൂമിയും ജയിച്ച ശേഷം രാജസൂയ യാഗം നടത്തും.
Verse 30
तत्रागच्छन्ति राजान: पृथिव्यां नृपसंज्ञिता: | बहूनि रत्नान्यादाय आगमिष्यति ते पिता,“उस समय वहाँ भूमण्डलके नरेशनामधारी सभी राजा आयेंगे। तुम्हारे पिता भी बहुत- से रत्नोंकी भेंट लेकर उस समय उपस्थित होंगे
അപ്പോൾ ഭൂമിയിലെ നൃപന്മാർ എന്നു പ്രസിദ്ധരായ രാജാക്കന്മാർ അവിടെ എത്തും. അതേ സമയത്ത് നിന്റെ പിതാവും അനേകം രത്നങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്ന് എത്തും.
Verse 31
एकसार्थ प्रयातासि चित्रवाहनसेवया । द्रक्ष्यामि राजसूये त्वां पुत्र पालय मा शुचः
ചിത്രവാഹനന്റെ സേവയ്ക്കായി അതേ സംഘത്തോടൊപ്പം നീയും പുറപ്പെടുക. രാജസൂയ യാഗത്തിൽ ഞാൻ നിന്നെ കാണും. ഇപ്പോൾ പുത്രനെ പരിപാലിക്ക; ദുഃഖിക്കരുത്.
Verse 32
बभ्रुवाहननाम्ना तु मम प्राणो महीचर: । तस्माद् भरस्व पुत्र वै पुरुषं वंशवर्धनम्
‘ബഭ്രുവാഹന’ എന്ന നാമത്തിൽ എന്റെ പ്രാണൻ തന്നെയെന്നപോലെ ഈ ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഈ പുത്രനെ പോറ്റിപ്പരിപാലിക്ക; അവൻ വംശവർധകനായ ശ്രേഷ്ഠപുരുഷനാണ്.
Verse 33
चित्रवाहनदायादं धर्मात् पौरवनन्दनम् | पाण्डवानां प्रियं पुत्रं तस्मात् पालय सर्वदा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഈ ശിശു ധർമ്മപ്രകാരം ചിത്രവാഹനന്റെ അവകാശിയാണ്; എന്നാൽ തന്റെ സാന്നിധ്യമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ പൗരവവംശത്തിന് ആനന്ദം പകരുന്നവൻ. അതിനാൽ പാണ്ഡവരുടെ ഈ പ്രിയപുത്രനെ നീ എപ്പോഴും സംരക്ഷിക്കണം.
Verse 34
विप्रयोगेन संतापं मा कृथास्त्वमनिन्दिते । चित्राड़दामेवमुक्त्वा गोकर्णममभितो5गमत्,“सती-साध्वी प्रिये! मेरे वियोगसे तुम संतप्त न होना।” चित्रांगदासे ऐसा कहकर अर्जुन गोकर्णतीर्थकी ओर चल दिये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ അനിന്ദിതേ, നമ്മുടെ വേർപാടുകൊണ്ട് നീ ദുഃഖസന്താപത്തിലാകരുത്. ഇങ്ങനെ ചിത്രാംഗദയോട് പറഞ്ഞിട്ട് പാർത്ഥൻ അർജുനൻ ഗോകർണ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 35
आद्य॑ पशुपते: स्थान दर्शनादेव मुक्तिदम् । यत्र पापो5पि मनुज: प्राप्नोत्यभयदं पदम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇത് പശുപതിയുടെ ആദിസ്ഥാനം; ദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ മോക്ഷം നൽകുന്നതു. അവിടെ പാപിയായ മനുഷ്യനും എത്തി അഭയപദം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 216
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वण्यर्जुनवनवासपर्व ण्यर्जुनतीर्थयात्रायां षोडशाधिकद्विशततमो<5ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിൽ, അർജുനവനവാസപർവത്തിൽ, അർജുനതീർത്ഥയാത്രാവിവരണമായ ഇരുനൂറ്റി പതിനാറാം അധ്യായം സമാപ്തം.
Frequently Asked Questions
The chapter presents a duty-selection problem: whether extraordinary force and divine armaments may be deployed for a large, consequential objective, and how such action is legitimized through proper authorization and ritual respect.
Power is treated as accountable capacity: it is acquired through sanctioned transfer, accompanied by discipline (readiness, restraint, and skill), and oriented toward a declared purpose rather than mere display.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is narrative-architectural—explaining the provenance of signature weapons and the legitimacy of their possession before the ensuing action sequence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.