Adhyaya 212
सुभद्राहरणम् (Subhadrā-haraṇa: Arjuna’s Taking of Subhadrā and the Dvārakā Assembly’s Response)
Upa-parva: Subhadrā-haraṇa (Abduction/Elopement of Subhadrā) Episode
Vaiśaṃpāyana reports that Arjuna, permitted after discussion and with Vāsudeva’s awareness, proceeds toward Raivataka and prepares a richly equipped chariot. Subhadrā performs worship and auspicious rites, circumambulates the mountain, and departs toward Dvārakā; Arjuna rapidly approaches and places her onto the chariot, departing swiftly for his own city. Seeing Subhadrā being carried away, Dvārakā’s soldiery raises an alarm and reports to the Sudharmā assembly. The sabhāpāla sounds the war-drum; Bhoja-Vṛṣṇi-Andhaka leaders assemble, take seats, and hear the report of Arjuna’s action. Many react with anger and order immediate preparations—chariots, weapons, armor, horses—creating a crowded mobilization scene. Balarāma (Halāyudha), described as intoxicated and imposing, rebukes the group for unreflective outrage in Kṛṣṇa’s presence and instructs them to learn the ‘mahāmati’ Kṛṣṇa’s intention and then act accordingly. The assembly accepts the counsel, sits again, and a speaker (Kāmapāla) voices a grievance: Arjuna, honored due to Kṛṣṇa, is accused of repaying hospitality with affront and of forcibly taking Subhadrā, prompting vows of retaliation—setting the stage for negotiation versus escalation.
Chapter Arc: नियम-भंग का बोझ लेकर धनंजय धर्मराज से कहता है—मैंने आपको द्रौपदी के साथ देखकर प्रतिज्ञा तोड़ी; अब वनवास ही मेरा प्रायश्चित्त है। → पाँचों पाण्डवों और कृष्णा के बीच प्रेम, एकता और मर्यादा का सूक्ष्म संघर्ष उभरता है—एक ओर भ्रातृ-स्नेह रोकना चाहता है, दूसरी ओर क्षत्रिय-धर्म और वचन-पालन अर्जुन को आगे धकेलते हैं। साथ ही ‘राजा कर ले पर रक्षा न करे तो पापी’ जैसी उक्ति राज्य-धर्म की कठोर कसौटी याद दिलाती है, मानो यह अध्याय भी धर्म के लेखे-जोखे में बँधा हो। → अर्जुन का निर्णायक वचन—‘वनवासो गमिष्यामि… समयो हि नः कृतः’—और उसी क्षण उसका घर-गृहस्थी, भाई-बंधु, तथा द्रौपदी के निकट सुख को त्यागकर तीर्थयात्रा/वनगमन के लिए उठ खड़ा होना। → धर्मराज की आज्ञा/स्वीकृति के साथ अर्जुन का प्रस्थान निश्चित होता है; कथा का केंद्र अब हस्तिनापुर के अंतःपुर से हटकर वन, तीर्थ और यात्रा के अनुशासन पर टिक जाता है। → अर्जुन की तीर्थयात्रा में कौन-सा प्रसंग उसे महान अस्त्रों, मित्रताओं और आगामी संघर्षों की ओर ले जाएगा—यह प्रश्न अगले अध्यायों के लिए द्वार खोल देता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ ३ “लोक मिलाकर कुल ३४३ श्लोक हैं) #सस्न का + (अमन (अर्जुनवनवासपर्व) दादशाधिकद्धिशततमो< ध्याय: अर्जुनके द्वारा ब्राह्मणके गोधनकी रक्षाके लिये नियमभंग और वनकी ओर प्रस्थान वैशम्पायन उवाच एवं ते समयं कृत्वा न्यवसंस्तत्र पाण्डवा: | वशे शस्त्रप्रतापेन कुर्वन्तो5न्यान् महीक्षित:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ജനമേജയ! ഇങ്ങനെ ‘സമയം’ (നിയമം/കരാർ) സ്ഥാപിച്ച് പാണ്ഡവർ അവിടെ പാർത്തു. ആയുധങ്ങളുടെ പ്രതാപംകൊണ്ട് അവർ മറ്റു രാജാക്കളെ അധീനത്തിലാക്കി നിലനിർത്തി.
Verse 2
तेषां मनुजसिंहानां पज्चानाममितौजसाम् | बभूव कृष्णा सर्वेषां पार्थानां वशवर्तिनी,कृष्णा मनुष्योंमें सिंहके समान वीर और अमित तेजस्वी उन पाँचों पाण्डवोंकी आज्ञाके अधीन रहती थी
മനുഷ്യരിൽ സിംഹസദൃശരും അളവറ്റ വീര്യശാലികളുമായ ആ അഞ്ചു പാർഥന്മാരുടെ എല്ലാവരുടെയും ഇച്ഛാനുസരണം കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി) അവരുടെ അധീനയായി ജീവിച്ചു।
Verse 3
ते तया तैश्व सा वीरै: पतिभि: सह पठ्चभि: । बभूव परमप्रीता नागैभोंगवती यथा
ആ അഞ്ചു വീരപതികളോടൊപ്പം അവൾ (ദ്രൗപദി)യും, അവളോടൊപ്പം അവർയും പരമ സന്തോഷത്തോടെ ജീവിച്ചു—നാഗങ്ങൾ നിറഞ്ഞാൽ ഭോഗവതി നഗരം കൂടുതൽ ദീപ്തമാകുന്നതുപോലെ।
Verse 4
वर्तमानेषु धर्मेण पाण्डवेषु महात्मसु । व्यवर्धन् कुरव: सर्वे हीनदोषा: सुखान्विता:,महात्मा पाण्डवोंके धर्मानुसार बर्ताव करनेके कारण समस्त कुरुवंशी निर्दोष एवं सुखी रहकर निरन्तर उन्नति करने लगे
മഹാത്മാക്കളായ പാണ്ഡവർ ധർമ്മാനുസൃതമായി പെരുമാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, കുരുവംശത്തിലെ എല്ലാവരും ദോഷരഹിതരായി സന്തോഷസമ്പന്നരായി നിരന്തരം അഭിവൃദ്ധി പ്രാപിച്ചു।
Verse 5
अथ दीर्घेण कालेन ब्राह्मणस्य विशाम्पते । कस्यचित् तस्करा जहु: केचिद् गा नृपसत्तम,महाराज! तदनन्तर दीर्घकालके पश्चात् एक दिन कुछ चोरोंने किसी ब्राह्मणकी गौएँ चुरा लीं
ജനാധിപതേ, ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞ് ഒരുദിവസം ചില കള്ളന്മാർ ഒരു ബ്രാഹ്മണന്റെ പശുക്കളെ കവർന്നു കൊണ്ടുപോയി, രാജശ്രേഷ്ഠാ।
Verse 6
ह्वियमाणे धने तस्मिन् ब्राह्मण: क्रोधमूर्च्छित: । आगम्य खाण्डवप्रस्थमुदक्रोशत् स पाण्डवान्
ആ ധനം (ഗോധനം) കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്നത് കണ്ട ബ്രാഹ്മണൻ ക്രോധാവേശത്തിൽ മുങ്ങി ഖാണ്ഡവപ്രസ്ഥത്തിലേക്ക് വന്ന് പാണ്ഡവരെ ഉച്ചത്തിൽ വിളിച്ചുകൂവിച്ചു।
Verse 7
हियते गोधन क्षुद्रेनशंसैरकृतात्मभि: । प्रसह चास्मद्विषयादभ्यधावत पाण्डवा:,“पाण्डवो! हमारे गाँवसे कुछ नीच, क्रूर और पापात्मा चोर जबरदस्ती गोधन चुराकर लिये जा रहे हैं। उसकी रक्षाके लिये दौड़ो
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “നമ്മുടെ ഗോധനം നിന്ദ്യരും ക്രൂരരും പാപാത്മാക്കളുമായ അസംയമികളായ കള്ളന്മാർ ബലമായി കൊണ്ടുപോകുന്നു. നമ്മുടെ ദേശപരിധിയിൽ നിന്ന് അതിനെ തള്ളിക്കൊണ്ട് പോകുന്നു—ഹേ പാണ്ഡവന്മാരേ, അതിന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി ഓടുക।”
Verse 8
ब्राह्मणस्य प्रशान्तस्य हविर्ध्वाड्क्षै: प्रलुप्पते । शार्दूलस्य गुहां शून्यां नीच: क्रोष्टाभिमर्दति,“आज एक शान्तस्वभाव ब्राह्मणका हविष्य कौए लूटकर खा रहे हैं। नीच सियार सिंहकी सूनी गुफाको रौंद रहा है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ഇന്ന് ശാന്തസ്വഭാവമുള്ള, സംയമിയായ ഒരു ബ്രാഹ്മണന്റെ ഹവിസ് കാക്കകൾ കവർന്നു തിന്നുന്നു. നിന്ദ്യനായ കുറുക്കൻ കടുവയുടെ ശൂന്യഗുഹയെ ചവിട്ടിമെതിക്കുന്നു।”
Verse 9
अरक्षितारं राजानं बलिषड्भागहारिणम् | तमाहु: सर्वलोकस्य समग्र पापचारिणम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “പ്രജകളെ സംരക്ഷിക്കാത്ത രാജാവ്, എങ്കിലും നികുതിയായി ആറിലൊന്ന് പങ്ക് വാങ്ങുന്നുവെങ്കിൽ, അവനെ സർവ്വലോകത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ സമ്പൂർണ്ണ പാപാചാരിയെന്ന് പറയുന്നു।”
Verse 10
ब्राह्मणस्वे हते चौरैर्धर्मार्थे च विलोपिते । रोखूयमाणे च मयि क्रियतामस्त्रधारणम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ഈ ബ്രാഹ്മണനായ എന്റെ ധനം കള്ളന്മാർ കൊണ്ടുപോകുന്നു; എന്റെ പശു പോയതിനാൽ പാലും മറ്റും ഹവിസ്സിനായി ലഭിക്കാതെ ധർമ്മവും അർത്ഥവും ക്ഷയിക്കുന്നു; ഞാൻ ഇവിടെ വന്ന് കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഹേ പാണ്ഡവന്മാരേ, (കള്ളന്മാരെ ശിക്ഷിക്കാൻ) ആയുധം ധരിക്കൂ।”
Verse 11
वैशम्पायन उवाच रोरूयमाणस्याभ्याशे भृशं विप्रस्य पाण्डव: । तानि वाक्यानि शुश्राव कुन्तीपुत्रो धनंजय:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— കഠിനമായി കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന ആ ബ്രാഹ്മണന്റെ സമീപത്ത് കുന്തീപുത്രനായ പാണ്ഡവൻ ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) ആ വാക്കുകൾ കേട്ടു।
Verse 12
आयुधानि च यत्रासन् पाण्डवानां महात्मनाम्
മഹാത്മാക്കളായ പാണ്ഡവരുടെ ആയുധങ്ങൾ സൂക്ഷിച്ചിരുന്ന അതേ സ്ഥലത്ത് ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി)യോടൊപ്പം ഏകാന്തത്തിൽ ഇരുന്നിരുന്നു. അതുകൊണ്ട് പാണ്ഡുപുത്രൻ അർജുനന് അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാനും സാധിച്ചില്ല; ആയുധമില്ലാതെ കള്ളന്മാരെ പിന്തുടരാനും സാധിച്ചില്ല.
Verse 13
कृष्णया सह तत्रास्ते धर्मराजो युधिष्ठिर: । सम्प्रवेशाय चाशक्तो गमनाय च पाण्डव:
അവിടെ ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി)യോടൊപ്പം ഏകാന്തത്തിൽ ഇരുന്നിരുന്നു. അതിനാൽ പാണ്ഡവൻ (അർജുനൻ) അകത്ത് പ്രവേശിക്കാനും കഴിയാതെ, പുറത്തേക്ക് പോകാനും കഴിയാതെ നിന്നു.
Verse 14
तस्य चार्तस्य तैर्वाक्यैश्लोद्यमान: पुन: पुन: । आक्रन्दे तत्र कौन्तेयश्चिन्तयामास दु:खित:
ആ ആർത്തനായ ബ്രാഹ്മണന്റെ വാക്കുകളാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രേരിതനായി, അവിടെ അവന്റെ വിലാപം കൂടുതൽ ഉയർന്നപ്പോൾ, കൗന്തേയൻ അർജുനൻ ദുഃഖത്തോടെ ആലോചിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 15
हियमाणे धने तस्मिन् ब्राह्मणस्य तपस्विन: । अश्रुप्रमार्जनं तस्य कर्तव्यमिति निश्चय:,“इस तपस्वी ब्राह्मणके गोधनका अपहरण हो रहा है; अतः ऐसे समयमें इसके आँसू पोंछना मेरा कर्तव्य है। यही मेरा निश्चय है
ആ തപസ്വിയായ ബ്രാഹ്മണന്റെ ധനം കവർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ അവൻ നിശ്ചയിച്ചു—“ഇത്തരമൊരു വേളയിൽ അവന്റെ കണ്ണീർ തുടയ്ക്കുക എന്റെ കടമയാണ്.”
Verse 16
उपक्षेपणजो<धर्म: सुमहान् स्यान्महीपते: । यद्यस्य रुदतो द्वारि न करोम्यद्य रक्षणम्
ഹേ മഹീപതേ! ഇന്ന് കവാടത്തിൽ കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഈ ബ്രാഹ്മണനെ ഞാൻ രക്ഷിക്കാതിരുന്നാൽ, അവഗണനയിൽ നിന്നുയരുന്ന മഹാ അധർമ്മം രാജാവിന്മേൽ പതിക്കും.
Verse 17
अनास्तिक्यं च सर्वेषामस्माकमपि रक्षणे | प्रतितिछेत लोके5स्मिन्नधर्मश्वैव नो भवेत्
ഇനി ഈ ലോകത്തിൽ ഇതു തന്നെ സ്ഥാപിതമാകും—ശരണാഗതനെ രക്ഷിക്കുന്ന ധർമ്മത്തിലും ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും വിശ്വാസമില്ലാത്തവരാണെന്ന്; അതിനാൽ അധർമ്മവും തീർച്ചയായും ഞങ്ങളിലേക്കു വരും.
Verse 18
अनादृत्य तु राजानं गते मयि न संशय: । अजाततशशत्रोर्नुपतेर्मम चैवानृतं भवेत्,“यदि राजाका अनादर करके मैं घरके भीतर चला जाऊँ, तो महाराज अजातशत्रुके प्रति मेरी प्रतिज्ञा मिथ्या होगी
ഞാൻ രാജാവിനെ അവഗണിച്ച് അകത്തേക്ക് പോയാൽ, സംശയമില്ല—അജാതശത്രു മഹാരാജാവിനോടും എനിക്കോടും ബന്ധപ്പെട്ട് എന്റെ വാക്ക് അസത്യമാകും.
Verse 19
अनुप्रवेशे राज्ञस्तु वनवासो भवेन्मम । सर्वमन्यत् परिद्वतं धर्षणात् तु महीपते:
രാജാവിന്റെ സന്നിധിയിൽ അകത്ത് പ്രവേശിച്ചാൽ എനിക്ക് വനവാസം തന്നെയാകും വിധി. മഹീപതിയുടെ അപമാനം ഒഴികെ മറ്റെല്ലാം നിസ്സാരമാണ്; അതിനാൽ അവ ഉപേക്ഷ്യമാണ്.
Verse 20
अधर्मो वै महानस्तु वने वा मरणं मम । शरीरस्य विनाशेन धर्म एव विशिष्यते
രാജാവിന്റെ താക്കീതുകൊണ്ട് നിയമലംഘനത്തിന്റെ മഹാദോഷം എനിക്കു വന്നാലും, അല്ലെങ്കിൽ വനത്തിൽ തന്നെ എന്റെ മരണം സംഭവിച്ചാലും; ഈ ശരീരം നശിച്ചാലും ധർമ്മം തന്നെയാണ്—പ്രത്യേകിച്ച് പശുക്കളെയും ബ്രാഹ്മണരെയും സംരക്ഷിക്കുന്ന ധർമ്മം—ശ്രേഷ്ഠം.
Verse 21
एवं विनिश्चित्य ततः कुन्तीपुत्रो धनंजय: । अनुप्रविश्य राजानमापृच्छय च विशाम्पते
ഇങ്ങനെ ദൃഢമായി തീരുമാനിച്ച ശേഷം കുന്തീപുത്രൻ ധനഞ്ജയൻ രാജാവിന്റെ സന്നിധിയിൽ പ്രവേശിച്ചു; ജനാധിപതേ, വിനയത്തോടെ അവനോട് വിട വാങ്ങി.
Verse 22
धनुरादाय संहृष्टो ब्राह्मणं प्रत्यभाषत । जनमेजय! ऐसा निश्चय करके कुन्तीकुमार धनंजयने राजासे पूछकर घरके भीतर प्रवेश करके धनुष ले लिया और (बाहर आकर) प्रसन्नतापूर्वक ब्राह्मणसे कहा-- || २१६ || ब्राह्मणागम्यतां शीघ्रं यावत् परधनैषिण:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ധനുസ്സെടുത്തു ഹർഷിതനായ അർജുനൻ ബ്രാഹ്മണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. “ജനമേജയാ! ഇങ്ങനെ നിശ്ചയിച്ച് കുന്തീപുത്രൻ ധനഞ്ജയൻ ആദ്യം രാജാവിനോട് അനുവാദം ചോദിച്ചു, വീട്ടിൽ കയറി ധനുസ്സെടുത്തു, പുറത്തുവന്ന് സന്തോഷത്തോടെ ബ്രാഹ്മണനോട് പറഞ്ഞു— ‘വിപ്രവരാ! വേഗം വരിക; പരധനലോഭികളായ ആ ക്ഷുദ്ര കള്ളന്മാർ ദൂരെയ്ക്ക് പോകുന്നതിന് മുമ്പേ നാം ഇരുവരും ഒരുമിച്ച് അവിടെ എത്താം. ഞാൻ ഇപ്പോൾ തന്നെ കള്ളന്മാരുടെ കൈയിൽ നിന്ന് നിങ്ങളുടെ ഗോധനം പിടിച്ചെടുത്തു നിങ്ങളെക്കു തിരികെ നൽകാം.’”
Verse 23
न दूरे ते गता: क्षुद्रास्तावद् गच्छावहे सह । यावन्निवर्तयाम्यद्य चौरहस्तादू धनं तव
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“ആ ക്ഷുദ്ര കള്ളന്മാർ ഇനിയും ദൂരെയ്ക്ക് പോയിട്ടില്ല. വരിക; അവർ രക്ഷപ്പെടുന്നതിന് മുമ്പേ നാം ഇരുവരും ഉടൻ ഒരുമിച്ച് പോകാം. ഇന്ന് തന്നെ കള്ളന്മാരുടെ കൈയിൽ നിന്ന് നിങ്ങളുടെ ധനം വീണ്ടെടുത്തു നിങ്ങളെക്കു തിരികെ നൽകാം.”
Verse 24
सो<नुसृत्य महाबाहुर्धन्वी वर्मी रथी ध्वजी । शरैर्विध्वस्य तांश्नौरानवजित्य च तद् धनम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാബാഹുവായ അർജുനൻ ധനുസ്സും കവചവും ധരിച്ചു, ധ്വജമുള്ള രഥത്തിൽ കയറി കള്ളന്മാരെ പിന്തുടർന്നു. അമ്പുകളാൽ അവരെ തകർത്തു ജയിച്ച് ആ ഗോധനം വീണ്ടെടുത്തു.
Verse 25
ब्राह्म॒णं समुपाकृत्य यश: प्राप्प च पाण्डव: । ततस्तद् गोधन पार्थों दत्त्वा तस्मै द्विजातये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ബ്രാഹ്മണനെ സമീപിച്ച് അവനെ സന്തുഷ്ടനാക്കി പാണ്ഡവൻ യശസ്സു നേടി. പിന്നെ പാർത്ഥൻ ആ മുഴുവൻ ഗോധനവും ആ ദ്വിജനു നൽകി അവനെ പ്രസന്നനാക്കി, നിർമല കീർത്തി സമ്പാദിച്ചു.
Verse 26
आजगाम पुरं वीर: सव्यसाची धनंजय: । सो5भिवाद्य गुरून् सर्वान् सर्वेश्वाप्पभिनन्दित:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—വീരനായ സവ്യസാചി ധനഞ്ജയൻ തന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവന്നു. അവിടെ എത്തി എല്ലാ ഗുരുക്കന്മാരെയും മുതിർന്നവരെയും വന്ദിച്ചു; എല്ലാവരും അവനെ പ്രശംസിച്ച് അഭിനന്ദിച്ചു.
Verse 27
धर्मराजमुवाचेदं व्रतमादिश मे प्रभो । समय: समतिक्रान्तो भवत्संदर्शने मया
അവൻ ധർമ്മരാജനോടു പറഞ്ഞു—“പ്രഭോ, ഈ വ്രതം എനിക്കു ഉപദേശിക്കണമേ. നിങ്ങളുടെ ദർശനത്തിനായി കാത്തിരിക്കെ നിശ്ചിത സമയം കഴിഞ്ഞുപോയിരിക്കുന്നു.”
Verse 28
वनवासो गमिष्यामि समयो होष न: कृत: । इसके बाद अर्जुनने धर्मराजसे कहा--'प्रभो! मैंने आपको द्रौपदीके साथ देखकर पहलेके निश्चित नियमको भंग किया है; अत: आप इसके लिये मुझे प्रायश्रित्त करनेकी आज्ञा दीजिये। मैं वनवासके लिये जाऊँगा; क्योंकि हमलोगोंमें यह शर्त हो चुकी है” || २७ न्् इत्युक्तो धर्मराजस्तु सहसा वाक्यमप्रियम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“ഞാൻ വനവാസത്തിലേക്കു പോകും; കാരണം നമ്മുടെ ഇടയിൽ അങ്ങനെ തന്നെയൊരു കരാർ നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അർജുനൻ ധർമ്മരാജനോടു അപേക്ഷിച്ചു—“പ്രഭോ! ദ്രൗപദിയോടൊപ്പം നിങ്ങളെ കണ്ടതുകൊണ്ട് മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച നിയമം ഞാൻ ലംഘിച്ചു; അതിനാൽ പ്രായശ്ചിത്തത്തിന് അനുമതി തരണമേ. ശിക്ഷയായി വനവാസം തന്നെയാണ് ഞാൻ സ്വീകരിക്കുന്നത്; നമ്മുടെ ഇടയിൽ അത്തരം വ്യവസ്ഥ ഉണ്ടായിരുന്നു.” അർജുനന്റെ വായിൽ നിന്നു പെട്ടെന്നു പുറപ്പെട്ട ഈ അപ്രിയവാക്കുകൾ കേട്ട് ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ദുഃഖത്തിൽ വിറച്ച്, ഇടറുന്ന ശബ്ദത്തിൽ പറഞ്ഞു—“നീ ഇങ്ങനെ ചെയ്യുന്നതെന്തിന്?” പിന്നെ ധർമ്മപരിധി ഒരിക്കലും വിട്ടുമാറാത്ത രാജാവ് വിനയത്തോടെ സഹോദരൻ ഗുഡാകേശ ധനഞ്ജയനോടു പറഞ്ഞു—“അനഘാ! നീ എന്നെ പ്രമാണമായി കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുക.”
Verse 29
कथमित्यब्रवीद् वाचा शोकार्त: सज्जमानया । युधिष्ठिरो गुडाकेशं भ्राता भ्रातरमच्युतम्
ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ഇടറുന്ന ശബ്ദത്തിൽ സഹോദരൻ ഗുഡാകേശ (അർജുനൻ)നോടു പറഞ്ഞു—“നീ ഇങ്ങനെ ചെയ്യുന്നതെന്തിന്?” അപ്രിയവാക്കുകൾ കേട്ടിട്ടും ധർമ്മപരിധിയിൽ നിലകൊണ്ട രാജാവ് വിനയത്തോടെ വീണ്ടും അവനെ ഉപദേശിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു.
Verse 30
उवाच दीनो राजा च धनंजयमिदं वच: । प्रमाणमस्मि यदि ते मत्त: शृूणु वचोडनघ
അപ്പോൾ ദുഃഖിതനായ രാജാവ് ധനഞ്ജയനോടു പറഞ്ഞു—“അനഘാ! നീ എന്നെ പ്രമാണമായി കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുക.”
Verse 31
अनुप्रवेशे यद् वीर कृतवांस्त्वं मम प्रियम् । सर्व तदनुजानामि व्यलीक॑ न च मे हृदि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“വീരാ! അകത്തു പ്രവേശിച്ചതിലൂടെ നീ എനിക്ക് പ്രിയമായ കാര്യമേ ചെയ്തിട്ടുള്ളൂ. അതിനാൽ ആ പ്രവൃത്തിക്ക് ഞാൻ പൂർണ്ണാനുമതി നൽകുന്നു; എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ അതിനെക്കുറിച്ച് യാതൊരു അസന്തോഷവും ഇല്ല.”
Verse 32
गुरोरनुप्रवेशो हि नोपघातो यवीयस: । यवीयसोअबनुप्रवेशो ज्येष्ठस्य विधिलोपक:
മൂത്ത സഹോദരൻ വീട്ടിൽ ഭാര്യയോടൊപ്പം ഇരിക്കുമ്പോൾ ഇളയവൻ അവിടെ പ്രവേശിക്കുന്നത് ദോഷമല്ല; എന്നാൽ ഇളയവൻ വീട്ടിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ മൂത്തവൻ അവിടെ പ്രവേശിക്കുന്നത് ജ്യേഷ്ഠന്റെ ധർമ്മക്രമവും ശിഷ്ടാചാരവും ലംഘിക്കുന്നതാകുന്നു.
Verse 33
निवर्तस्व महाबाहो कुरुष्व वचनं मम । न हि ते धर्मलोपो$5स्ति न च ते धर्षणा कृता
അതുകൊണ്ട്, മഹാബാഹോ, മടങ്ങിവരികയും എന്റെ വചനം അനുസരിക്കയും ചെയ്യുക. നിന്റെ ധർമ്മത്തിന് ലോപമൊന്നുമില്ല; നീ എന്നെ അപമാനിച്ചിട്ടുമില്ല; അതിനാൽ വനവാസചിന്ത ഉപേക്ഷിക്കൂ.
Verse 34
अर्जुन उवाच न व्याजेन चरेद् धर्ममिति मे भवतः श्रुतम् । न सत्याद् विचलिष्यामि सत्येनायुधभालभे
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ, ധർമ്മം വ്യാജങ്ങളാലോ മറവികളാലോ ആചരിക്കരുതെന്ന് ഞാൻ നിങ്ങളുടെ തന്നെ വാക്കുകളിൽ നിന്ന് കേട്ടിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ സത്യത്തിന് ശപഥം ചെയ്ത്, ആയുധങ്ങളെ സ്പർശിച്ച് ഞാൻ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു—സത്യത്തിൽ നിന്ന് ഞാൻ വഴുതുകയില്ല.
Verse 35
(आज्ञा तु मम दातव्या भवता कीर्तिवर्धन | भवदाज्ञामृते किंचिन्न कार्यमिति निश्चितम् ।।
യശോവർധനേ, എനിക്ക് വനവാസത്തിനുള്ള നിങ്ങളുടെ ആജ്ഞ നൽകുക; നിങ്ങളുടെ ആജ്ഞയില്ലാതെ ഞാൻ ഒന്നും ചെയ്യുകയില്ല—ഇത് എന്റെ ദൃഢനിശ്ചയം. വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവിന്റെ അനുമതി നേടി അർജുനൻ വനചര്യയുടെ ദീക്ഷ സ്വീകരിച്ചു; പന്ത്രണ്ടു വർഷം വനത്തിൽ വസിക്കുവാൻ പുറപ്പെട്ടു.
Verse 113
श्रुत्वैव च महाबाहुर्मा भैरित्याह त॑ द्विजम् । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! वह ब्राह्मण निकट आकर बहुत रो रहा था। पाण्डुपुत्र कुन्तीनन्दन धनंजयने उसकी कही हुई सारी बातें सुनीं और सुनकर उन महाबाहुने उस ब्राह्मणसे कहा--'डरो मत”
അതു കേട്ട ഉടനെ മഹാബാഹു ആ ദ്വിജനോടു പറഞ്ഞു—“ഭയപ്പെടേണ്ട.”
Verse 211
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत विदुरागमनराज्यम्भपर्वमें युन्दोपयुन्दोपाख्यानविषयक दो सौ ग्यारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിന്റെ ആദിപർവ്വത്തിൽ, വിദുരാഗമനവും രാജ്യസംബന്ധ കാര്യങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഉപപർവ്വത്തിൽ, യുന്ദ-ഉപയുന്ദ ഉപാഖ്യാനവിഷയകമായ ഇരുനൂറ്റി പതിനൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 212
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि अर्जुनवनवासपर्वणि अर्जुनतीर्थयात्रायां दादशाधिकद्विशततमो< ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിന്റെ ആദിപർവ്വത്തിൽ, അർജുനവനവാസപർവ്വത്തിനകത്ത്, അർജുനന്റെ തീർത്ഥയാത്രാവിഷയകമായ ഇരുനൂറ്റി പന്ത്രണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a conflict between perceived dishonor (hospitality and kinship expectations in Dvārakā) and the legitimacy of Arjuna’s action as an alliance-forming marriage move, raising questions of consent, procedure, and retaliatory justice.
Collective action should be preceded by epistemic discipline: ascertain intent, context, and legitimate authority (here, Kṛṣṇa’s stance) before escalating a dispute into organized retaliation.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-function is narrative: it models how institutional deliberation and senior counsel can interrupt rapid escalation in a kinship-political crisis.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.