Adhyaya 204
Tilottamā, Sunda–Upasunda, and the Pāṇḍava Samaya (Ādi Parva 204)
Upa-parva: Draupadī-Svayaṃvara and Pāṇḍava Samaya (Tilottamā–Sunda-Upasunda Exemplum)
Nārada recounts that the daitya-brothers Sunda and Upasunda, after subduing the earth and extracting treasures, live in unopposed pleasure. While enjoying revelry in the Vindhya region, they see Tilottamā gathering flowers; intoxicated and desire-driven, each seizes one of her hands and claims exclusive right. Anger escalates into armed confrontation; they strike one another with maces and fall dead, causing their followers to flee in fear. Brahmā arrives with gods and sages to honor Tilottamā, grants her a boon and declares her unassailable in beauty; he then restores governance to Indra and returns to Brahmaloka. Nārada applies the exemplum as counsel to the Pāṇḍavas: they must avoid division concerning Draupadī. Vaiśaṃpāyana concludes that the Pāṇḍavas, in Nārada’s presence, establish a rule: whoever intrudes upon another while seated with Draupadī must live twelve years in the forest as a celibate; thereafter they maintain mutual non-interference.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के सम्मुख विदुर, भीष्म और द्रोण के पूर्वोक्त हित-वचनों का समर्थन करते हुए निर्भीकता से कहते हैं कि राजा को बान्धवों द्वारा ‘श्रेयो’ ही सुनना चाहिए—प्रिय नहीं, सत्य। → विदुर धृतराष्ट्र को स्मरण कराते हैं कि भीष्म- द्रोण ने जो हित कहा, उसे कर्ण ‘हित’ नहीं मानता; और राजा के पास ऐसा कोई समर्थ पुरुष नहीं जो अर्जुन-भीम जैसे सिंहों से बढ़कर हो। पाण्डव-पक्ष की शक्ति—भीम का अतुल बल, कृष्ण का मन्त्रित्व, बलराम-सात्यकि का पक्ष—एक-एक कर उजागर होती जाती है। → विदुर का निर्णायक निष्कर्ष: ‘यतः कृष्णस्ततः सर्वे, यतः कृष्णस्ततो जयः’—जहाँ कृष्ण हैं, वहीं समस्त सामर्थ्य और विजय है; अतः दुर्योधन के अपराध से राज्य-प्रजा का विनाश निश्चित है, यदि अभी भी नीति न बदली। → विदुर धृतराष्ट्र को अंतिम बार चेताते हैं कि वे गुणवान होकर भी पुत्रमोह में फँसकर कुल-क्षय का कारण न बनें; भीष्म-द्रोण की सम्मति स्वीकार कर शान्ति-मार्ग अपनाएँ। → धृतराष्ट्र क्या विदुर की कठोर-हितकारी वाणी स्वीकार करेंगे, या दुर्योधन के पक्ष में रहकर अनिवार्य विनाश की ओर बढ़ेंगे?
Shlokas
Verse 1
अफत--#क+ चतुर्राधिकद्विशततमो< ध्याय: विदुरजीकी सम्मति--द्रोण और भीष्मके वचनोंका ही समर्थन विदुर उवाच राजन् निःसंशयं श्रेयो वाच्यस्त्वमसि बान्धवै: । न त्वशुश्रूषमाणे वै वाक््यं सम्प्रतितिष्ठति
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! നിങ്ങളുടെ ബന്ധുക്കൾ സംശയമില്ലാതെ നിങ്ങളുടെ ശ്രേയസ്സിനായുള്ള വാക്ക് പറയുന്നത് അവരുടെ കടമയാണ്. എന്നാൽ നിങ്ങൾ കേൾക്കാൻ തയ്യാറാകാത്തതിനാൽ അവരുടെ ഹിതവചനം നിങ്ങളുടെ ഉള്ളിൽ നിലകൊള്ളുന്നില്ല.
Verse 2
प्रियं हितं च तद् वाक्यमुक्तवान् कुरुसत्तम: । भीष्म: शांतनवो राजन प्रतिगृह्नासि तन्न च
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! കുരുക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ശാന്തനുനന്ദനൻ ഭീഷ്മൻ നിങ്ങളോട് പ്രിയവും ഹിതകരവും ആയ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു; എങ്കിലും നിങ്ങൾ അത് സ്വീകരിക്കുന്നില്ല.
Verse 3
तथा द्रोणेन बहुधा भाषितं हितमुत्तमम् । तच्च राधासुत: कर्णो मनन््यते न हित॑ तव
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അതുപോലെ ആചാര്യ ദ്രോണൻ പലവിധത്തിൽ നിങ്ങളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ഉത്തമമായ ഹിതോപദേശം പറഞ്ഞു; എന്നാൽ രാധാസുതൻ കർണൻ അതിനെ നിങ്ങളുടെ ഹിതമായി കരുതുന്നില്ല.
Verse 4
चिन्तयंश्व न पश्यामि राजंस्तव सुद्दत्तमम् । आशभ्यां पुरुषसिंहा भ्यां यो वा स्यात् प्रज्याधिक:
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! എത്ര ചിന്തിച്ചാലും, നിങ്ങളുടെ അടുത്ത ഹിതൈഷികളിൽ ഈ രണ്ടു സിംഹസമാന വീരന്മാരെക്കാൾ പ്രജ്ഞയിലും വിവേചനത്തിലും മേലുള്ള ഒരാളെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല.
Verse 5
इमौ हि वृद्धौ वयसा प्रज्ञया च श्रुतेन च । समौ च त्वयि राजेन्द्र तथा पाण्डुसुतेषु च
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! ഈ രണ്ടുപേരും വയസ്സിലും പ്രജ്ഞയിലും ശാസ്ത്രശ്രവണത്തിലും മുതിർന്നവരും ശ്രേഷ്ഠരുമാണ്; കൂടാതെ നിങ്ങളോടും പാണ്ഡുസുതന്മാരോടും സമഭാവം പുലർത്തുന്നു.
Verse 6
धर्मे चानवरौ राजन् सत्यतायां च भारत । रामाद् दाशरथेश्वैव गयाच्चैव न संशय:,भरतवंशी नरेश! ये दोनों धर्म और सत्यवादितामें दशरथनन्दन श्रीराम तथा राजा गयसे कम नहीं हैं। मेरा यह कथन सर्वथा संशयरहित है
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—ഭാരതവംശീയ രാജാവേ! ധർമ്മത്തിലും സത്യനിഷ്ഠയിലും ഈ രണ്ടുപേരും ദാശരഥി ശ്രീരാമനോടും രാജാവ് ഗയയോടും ഒട്ടും കുറവല്ല—ഇതിൽ സംശയമില്ല.
Verse 7
न चोक्तवन्तावश्रेय: पुरस्तादपि किंचन । न चाप्यपकृतं किंचिदनयोर्लक्ष्यते त्वयि
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ സന്നിധിയിൽ അവർ ഇരുവരും നിനക്ക് അനർത്ഥം വരുത്തുന്ന ഒരു വാക്കും ഒരിക്കലും പറഞ്ഞിട്ടില്ല; അവരുടെ ഭാഗത്തുനിന്ന് നിനക്ക് ഏതെങ്കിലും അപകാരം സംഭവിച്ചതായും ഒന്നും കാണുന്നില്ല. അതിനാൽ അവരെക്കുറിച്ച് നീ പുലർത്തുന്ന സംശയത്തിന് വാക്കിലും പ്രവൃത്തിയിലും തെളിഞ്ഞ അടിസ്ഥാനമില്ല।
Verse 8
तावुभौ पुरुषव्याप्रावनागसि नृपे त्वयि । न मन्त्रयेतां त्वच्छेय: कथं सत्यपराक्रमौ
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! നീ ആ ഇരുവരോടും ഒരു കുറ്റവും ചെയ്തിട്ടില്ല. അങ്ങനെ ഇരിക്കെ, സത്യത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ പരാക്രമമുള്ള ആ രണ്ടുപേരും നിന്റെ ശ്രേയസ്സിനായി ഉപദേശം നൽകാതെ എങ്ങനെ ഇരിക്കും?
Verse 9
प्रज्ञावन्ती नरश्रेष्ठावस्मिललोके नराधिप । त्वन्निमित्तमतो नेमौ किंचिज्जिद्यां वदिष्यत:,नरेश्वर! ये दोनों इस लोकमें नरश्रेष्ठ और बुद्धिमान हैं, अतः आपके लिये ये कोई कुटिलतापूर्ण बात नहीं कहेंगे
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരാധിപാ! ഈ ലോകത്തിൽ അവർ ഇരുവരും നരശ്രേഷ്ഠരും പ്രജ്ഞാവാന്മാരുമാണ്. അതിനാൽ നിന്റെ നന്മയ്ക്കായി അവർ കപടമോ വക്രതയോ നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ പറയുകയില്ല।
Verse 10
इति मे नैछिकी बुद्धिर्वर्ततेि कुरुनन्दन । न चार्थहेतोर्धर्मज्ञौ वक्ष्यत: पक्षसंश्रितम्
കുരുനന്ദനേ! എന്റെ ഉറച്ച നിശ്ചയം ഇതാണ്—അവർ ഇരുവരും ധർമ്മജ്ഞരായ മഹാപുരുഷന്മാർ. അതിനാൽ സ്വാർത്ഥലാഭത്തിനായി ഒരു പക്ഷത്തെ ആശ്രയിച്ച് പക്ഷപാതമുള്ള വാക്കുകൾ അവർ പറയുകയില്ല।
Verse 11
एतद्धि परम श्रेयो मन्ये5हं तव भारत । दुर्योधनप्रभूतय: पुत्रा राजन् यथा तव
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ഇതുതന്നെയാണ് നിനക്കുള്ള പരമ ശ്രേയസ്സെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. രാജാവേ! ദുര്യോധനാദികൾ നിന്റെ പുത്രന്മാരായതുപോലെ പാണ്ഡവരും നിന്റെ പുത്രന്മാരാണ്—ഇതിൽ സംശയമില്ല. ഈ സത്യം ഗ്രഹിക്കാത്ത ചില മന്ത്രിമാർ പാണ്ഡവരുടെ അഹിതം ഉപദേശിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അവർ നിന്റെ യഥാർത്ഥ ക്ഷേമം എവിടെയാണെന്ന് വ്യക്തമായി കാണുന്നില്ലെന്ന് പറയേണ്ടിവരും. കൂടാതെ, നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നിന്റെ പുത്രന്മാരോടുള്ള പ്രത്യേക പക്ഷപാതം മറഞ്ഞുകിടക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അതിനെ എല്ലാവരുടെയും മുമ്പിൽ വെളിപ്പെടുത്തുന്നവർ നിശ്ചയമായും നിനക്ക് ഹിതം ചെയ്യുന്നവരാകില്ല।
Verse 12
तथैव पाण्डवेयास्ते पुत्रा राजन् न संशय: । तेषु चेदहितं किंचिन्मन्त्रयेयुरतद्विद:
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, സംശയമില്ലാതെ പാണ്ഡുവിന്റെ പുത്രന്മാരും നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരാണ്. യഥാർത്ഥ വിവേകം ഇല്ലാത്ത ചില മന്ത്രിമാർ പാണ്ഡവർക്കു ഹാനികരമായ ഉപദേശം നൽകുന്നുവെങ്കിൽ, അവർ നിങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ ശ്രേയസ് എവിടെയാണെന്ന് വ്യക്തമായി കാണുന്നില്ലെന്ന് പറയേണ്ടിവരും.
Verse 13
मन्त्रिणस्ते न च श्रेय: प्रपश्यन्ति विशेषत: । अथ ते हृदये राजन् विशेष: स्वेषु वर्तते । अन्तरस्थं विवृण्वाना: श्रेय: कुर्युर्न ते ध्रुवम्
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—നിങ്ങളുടെ മന്ത്രിമാർ നിങ്ങള്ക്ക് യഥാർത്ഥത്തിൽ ശ്രേയസ്കരമായത് എന്തെന്ന് പ്രത്യേകമായി തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. രാജാവേ, നിങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിൽ നിങ്ങളുടെ സ്വന്തം പുത്രന്മാരോടു പ്രത്യേക പക്ഷപാതം ഉണ്ടെങ്കിൽ, നിങ്ങളുടെ ഉള്ളിലെ മറഞ്ഞ വികാരങ്ങൾ മറ്റുള്ളവരുടെ മുമ്പിൽ വെളിപ്പെടുത്തുന്നവർ നിശ്ചയമായും നിങ്ങളുടെ സ്ഥിരമായ നന്മ വരുത്തുകയില്ല, ഹേ ഭാരതാ.
Verse 14
एतदर्थमिमौ राजन् महात्मानौ महाद्युती । नोचतुर्विवृतं किंचिन्न होष तव निश्चय:
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഈ രണ്ടു മഹാത്മാക്കളും മഹാദ്യുതിയുള്ള പുരുഷന്മാരും നിങ്ങളുടെ മുമ്പിൽ ഒന്നും തുറന്നുപറയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അവർ യുക്തമായ ഉപദേശം തന്നിട്ടുണ്ട്; എന്നാൽ നിങ്ങളുടെ നിശ്ചയം അതിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നില്ല.
Verse 15
यच्चाप्यशक्यतां तेषामाहतु: पुरुषर्षभौ । तत् तथा पुरुषव्याप्र तव तद् भद्रमस्तु ते,इन पुरुषशिरोमणियोंने जो पाण्डवोंके अजेय होनेकी बात बतायी है, वह बिलकुल ठीक है। पुरुषसिंह! आपका कल्याण हो
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ആ രണ്ടു പുരുഷർഷഭന്മാർ പാണ്ഡവർ ജയിക്കാനാകാത്തവർ എന്നു പറഞ്ഞത് യഥാർത്ഥം തന്നെയാണ്. പുരുഷവ്യാഘ്രാ, ആ സത്യം നിനക്കു മംഗളകരമാകട്ടെ.
Verse 16
कथं हि पाण्डव: श्रीमान् सव्यसाची धनंजय: । शक्यो विजेतुं संग्रामे राजन् मघवतापि हि
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, സവ്യസാചി എന്നു പ്രസിദ്ധനായ ശ്രീമാൻ പാണ്ഡവ ധനഞ്ജയനെ യുദ്ധത്തിൽ ആര് ജയിക്കും? മഘവാനായ ഇന്ദ്രൻ തന്നെയായാലും യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവനെ എങ്ങനെ തോൽപ്പിക്കാനാകും?
Verse 17
भीमसेनो महाबाहुर्नागायुतबलो महान् | कथं सम युधि शक््येत विजेतुममरैरपि,दस हजार हाथियोंके समान महान् बलवान् महाबाहु भीमसेनको युद्धमें देवता भी कैसे जीत सकते हैं?
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—മഹാബാഹുവായ ഭീമസേനൻ പത്തായിരം ആനകളുടെ ബലത്തോടു തുല്യമായ മഹാബലവാനാണ്. യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവനെ ദേവന്മാർക്കുപോലും എങ്ങനെ ജയിക്കാനാകും?
Verse 18
तथैव कृतिनौ युद्धे यमौ यमसुताविव । कथं विजेतुं शक््यौ तौ रणे जीवितुमिच्छता
അതുപോലെ, യുദ്ധത്തിൽ നിപുണരായ ആ ഇരട്ടകൾ—യമന്റെ പുത്രന്മാരെപ്പോലെ ഭയങ്കരരായ നകുല-സഹദേവരെ—ജീവിച്ചിരിക്കണമെന്നാഗ്രഹിക്കുന്നവൻ റണത്തിൽ എങ്ങനെ ജയിക്കാനാകും?
Verse 19
यस्मिन् धृतिरनुक्रोश: क्षमा सत्यं पराक्रम: । नित्यानि पाण्डवे ज्येष्ठे स जीयेत रणे कथम्
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡവന്മാരിൽ ജ്യേഷ്ഠനായ യുധിഷ്ഠിരനിൽ ധൈര്യം, കരുണ, ക്ഷമ, സത്യം, പരാക്രമം എന്നിവ നിത്യമായി വസിക്കുന്നു. അത്തരം പുരുഷനെ റണത്തിൽ എങ്ങനെ തോൽപ്പിക്കാനാകും?
Verse 20
येषां पक्षधरो रामो येषां मन्त्री जनार्दन: । कि नु तैरजितं संख्ये येषां पक्षे च सात्यकि:
ബലരാമൻ അവരുടെ പക്ഷധരനായി നിൽക്കുമ്പോൾ, ജനാർദനനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ അവരുടെ മന്ത്രിയായി ഇരിക്കുമ്പോൾ, സാത്യകിയെപ്പോലൊരു വീരൻ അവരുടെ പക്ഷത്ത് പോരാടുമ്പോൾ—ആ പാണ്ഡവർ യുദ്ധത്തിൽ ആരെയാണ് ജയിക്കാതിരിക്കുക?
Verse 21
ट्रुपद: श्वशुरो येषां येषां श्यालाश्व पार्षता: । धृष्टद्युम्नमुखा वीरा भ्रातरो द्रुपदात्मजा:
അവർക്കു ദ്രുപദൻ ശ്വശുരനാണ്; അവർക്കു ശ്യാലന്മാർ പൃഷതവംശീയരായ ദ്രുപദപുത്രന്മാർ—ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ മുൻനിർത്തിയ വീര സഹോദരന്മാർ. ഓ ഭാരതാ! അത്തരം പാണ്ഡവരെ റണഭൂമിയിൽ ജയിക്കുക അസാധ്യം. ഇതറിഞ്ഞും, അവരുടെ പിതാവ് മുമ്പ് ഈ രാജ്യം ഭരിച്ചതിനാൽ ധർമ്മപ്രകാരം അവരാണ് ന്യായമായ അവകാശികൾ എന്നതും മനസ്സിലാക്കി—നീ അവരോടു ഉത്തമമായി പെരുമാറുക.
Verse 22
सो<5शकक््यतां च विज्ञाय तेषामग्रे च भारत । दायाद्यतां च धर्मेण सम्यक् तेषु समाचर
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ, യുദ്ധത്തിൽ അവർ അജേയരാണെന്ന് അറിഞ്ഞും, മുൻപ് അവരുടെ പിതാവിനായിരുന്നു രാജ്യം എന്ന അവകാശം ഓർത്തും, ധർമ്മപ്രകാരം അവരെ നിയമാനുസൃത അവകാശികളായി അംഗീകരിച്ച്, അവരോടു യഥോചിതമായ മാന്യമായ പെരുമാറ്റം കാണിക്കണം।
Verse 23
इदं निर्दिष्टमयश: पुरोचनकृतं महत् | तेषामनुग्रहेणाद्य राजन् प्रक्षालयात्मन:
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, പുരോചനന്റെ കൃത്യം മൂലം ഉണ്ടായ ഈ മഹാ അപകീർത്തി എല്ലാടവും പരന്നു നിങ്ങളുടെ നാമത്തെ മലിനമാക്കിയിരിക്കുന്നു. ഇന്ന് പാണ്ഡവർക്കു അനുകമ്പ കാണിച്ച് ആ കളങ്കം കഴുകിക്കളയുക।
Verse 24
तेषामनुग्रहश्चायं सर्वेषां चैव न: कुले । जीवितं च परं श्रेय: क्षत्रस्यथ च विवर्धनम्
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—അവർക്കു കാണിക്കുന്ന ഈ അനുകമ്പ നമ്മുടെ കുലത്തിലെ എല്ലാവരുടെയും ജീവൻ കാക്കുകയും, പരമ ശ്രേയസ്സു നൽകുകയും, ക്ഷത്രിയവർഗത്തിന്റെ പ്രതിഷ്ഠയും അഭ്യുദയവും വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും।
Verse 25
ट्रुपदो5पि महान् राजा कृतवैरश्न नः पुरा । तस्य संग्रहणं राजन् स्वपक्षस्य विवर्धनम्
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ദ്രുപദനും മഹാരാജാവാണ്; മുൻപ് നമ്മോടു അവനു വൈരവും ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ അവനെ മിത്രമായി ചേർത്തെടുക്കുന്നത് നമ്മുടെ പക്ഷത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തും।
Verse 26
बलवन्तश्न दाशार्हा बहवश्न विशाम्पते । यत: कृष्णस्ततः सर्वे यतः कृष्णस्ततो जय:
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ജനാധിപതേ, ദാശാർഹർ (യാദവർ) അനേകരും ബലവാന്മാരുമാണ്. എവിടെ ശ്രീകൃഷ്ണൻ നിലകൊള്ളുന്നുവോ അവിടെയാകും അവർ എല്ലാവരും; എവിടെ ശ്രീകൃഷ്ണൻ അവിടെയാകും ജയം.
Verse 27
यच्च साम्नैव शक्येत कार्य साधयितुं नूप । को दैवशप्तस्तत् कार्य विग्रहेण समाचरेत्
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! സമാധാനത്താലും ശാന്തമായ ഉപദേശ-സമ്മതിപ്പുകളാലും മാത്രം സാധ്യമാകുന്ന കാര്യം, ദൈവശപ്തനായ ഏതു മനുഷ്യൻ കലഹത്തിലൂടെ നേടാൻ ശ്രമിക്കും?
Verse 28
श्रुत्वा च जीवत: पार्थान् पौरजानपदा जना: । बलवदू दर्शने हृष्टास्तेषां राजन् प्रियं कुरू
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—പൃഥയുടെ പുത്രന്മാർ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നു കേട്ടപ്പോൾ നഗരവാസികളും ജനപദവാസികളും എല്ലാവരും അത്യന്തം ആനന്ദത്തോടെ അവരുടെ ദർശനത്തിനായി ഉത്സുകരായി. രാജാവേ! അവർക്കു പ്രിയമായതു ചെയ്യുക—ആ ദർശനസന്തോഷം അവർക്കു നൽകുക.
Verse 29
दुर्योधनश्व कर्णश्व शकुनिश्चापि सौबल: । अधर्मयुक्ता दुष्प्रज्ञा बाला मैषां वच: कृथा:,दुर्योधन, कर्ण और सुबलपुत्र शकुनि--ये अधर्मपरायण, खोटी बुद्धिवाले और मूर्ख हैं; अतः इनका कहना न मानिये
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—ദുര്യോധനൻ, കർണൻ, സുബലപുത്രനായ ശകുനി—ഇവർ അധർമത്തിൽ ആസക്തർ, ദുഷ്പ്രജ്ഞർ, ബാലിശർ. അതിനാൽ ഇവരുടെ വാക്ക് അനുസരിക്കരുത്.
Verse 30
उक्तमेतत् पुरा राजन् मया गुणवतस्तव । दुर्योधनापराधेन प्रजेयं वै विनड्क्ष्यति,भूपाल! आप गुणवान् हैं। आपसे तो मैंने पहले ही यह कह दिया था कि दुर्योधनके अपराधसे निश्चय ही यह समस्त प्रजा नष्ट हो जायगी
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! നിങ്ങൾ ഗുണവാനാണ്; ഞാൻ ഇതേ മുന്നേയും പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്—ദുര്യോധനന്റെ അപരാധം മൂലം ഈ സമസ്ത പ്രജയും തീർച്ചയായും നശിക്കും.
Verse 203
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत विदुरागमन-राज्यलम्भपर्वमें द्रोणवाक्यविषयक दो सौ तीसरा अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിന്റെ ആദിപർവത്തിലെ വിദുരാഗമന-രാജ്യലഭംപർവത്തിൽ ദ്രോണവാക്യവിഷയകമായ ഇരുനൂറ്റി പതിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 204
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि विदुरवाक्ये चतुरधिकद्विशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിൽ—വിദുരാഗമനവും രാജ്യലാഭവും സംബന്ധിച്ച പ്രസംഗാന്തർഗതമായി—‘വിദുരവാക്യം’ എന്ന ഇരുനൂറ്റിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to prevent fraternal unity from collapsing under exclusive possessiveness: the narrative contrasts cooperative power with the risk that unchecked desire can convert shared prosperity into rivalry and self-harm.
Desire (kāma), when unregulated by restraint and agreed norms, becomes a catalyst for conflict; sustainable harmony requires explicit boundaries, self-control, and accountability mechanisms that protect relationships and social order.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter provides applied meta-commentary: Nārada converts the exemplum into prescriptive guidance, and the Pāṇḍavas institutionalize it as a samaya with a defined disciplinary outcome, signaling the epic’s emphasis on practice over mere narration.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.