Adhyaya 2
समन्तपञ्चक-आख्यानम् तथा अक्षौहिणी-प्रमाणनिर्णयः (Samantapañcaka Narrative and the Measure of an Akṣauhiṇī)
Upa-parva: Parva-saṅgraha & Samantapañcaka–Akṣauhiṇī Nirūpaṇa (Catalogue and Definitions)
This chapter operates as a technical and etiological briefing within the Naimiṣāraṇya frame. The ṛṣis request a systematic account of Samantapañcaka. The narrator explains its origin through Paraśurāma’s repeated elimination of the kṣatriya class, the creation of five blood-filled reservoirs at Samantapañcaka, and the subsequent pacification by ancestral figures urging cessation; the land near these reservoirs becomes renowned as sacred and is named according to its distinguishing marker (liṅga), illustrating a principle of toponymy. The discourse then situates the later Kuru–Pāṇḍava conflict at this same locale during the Dvāpara–Kali transition and introduces the standardized force measure: akṣauhiṇī. A hierarchical enumeration is provided—patti, senāmukha, gulma, gaṇa, vāhinī, pṛtanā, camū, anīkinī, culminating in akṣauhiṇī—followed by explicit counts of chariots, elephants, infantry, and horses. The chapter also supplies a compressed war-duration ledger by commander-days (Bhīṣma, Droṇa, Karṇa, Śalya) and transitions into a parva-saṅgraha, listing major books and notable episodes, thereby functioning as an internal navigational index and a meta-commentary on the epic’s comprehensiveness.
Chapter Arc: उग्रश्रवा सौति नैमिषारण्य में ऋषियों से कहते हैं—“शृणुध्वं… कथा: शुभा:” और श्रोताओं को समन्तपञ्चक तथा ‘जय’ नामक इतिहास की महिमा की ओर खींच लेते हैं। → कथा स्वयं युद्ध नहीं, पर युद्ध-बीजों की सूची बनकर उभरती है: परशुराम द्वारा क्षत्रियों का संहार, विविध उपपर्वों/पर्वों का क्रम, तीर्थ-यात्राएँ, वंशावलियाँ, और आगे आने वाले भीषण संग्रामों की झलक—मानो एक विराट ग्रन्थ का द्वार धीरे-धीरे खुल रहा हो। → ‘जय’ शब्द का अर्थ महाभारत-इतिहास ही है—यह उद्घोष अध्याय का शिखर बनता है; साथ ही पर्व-सूची में द्रोणपर्व, सौप्तिक, गदायुद्ध, आश्रमवासिक आदि का संकेत देकर कथा की व्यापकता और अनिवार्य त्रासदी का पूर्वाभास चरम पर पहुँचता है। → सौति क्रमबद्ध अनुक्रमणिका के रूप में आगे-आगे आने वाले प्रसंगों (निवातकवचयुद्ध, आजगर, मार्कण्डेयसमास्या, सारस्वत, तीर्थ-वंश-वर्णन, आदि) का संकेत देकर श्रोताओं को आश्वस्त करते हैं कि यह इतिहास सुव्यवस्थित रूप से कहा जाएगा। → पर्वों की यह झलक श्रोताओं को अगले अध्याय/आगे के आख्यान के लिए उत्कंठित छोड़ती है—कौन-सा कारण इन सबको एक ही ‘जय’ में बाँधता है, और यह ‘विजय’ किसकी, किस मूल्य पर?
Shlokas
Verse 1
[दाक्षिणात्य अधिक पाठके ७ श्लोक मिलाकर कुल २८२ श्लोक हैं] ।।
ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—ഹേ സൂതനന്ദനാ! നീ പ്രസംഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ ‘സമന്തപഞ്ചകം’ (കുരുക്ഷേത്രം) എന്നു പറഞ്ഞ ആ ദേശത്തെക്കുറിച്ചും—അവിടെ നടന്ന മഹാസമരത്തെക്കുറിച്ചും—യഥാർത്ഥമായി എല്ലാം പൂർണ്ണമായി കേൾക്കാൻ ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 2
सौतिर्वाच शृणुध्वं मम भो विद्रा ब्रुवतश्न॒ कथा: शुभा: । समन्तपञ्चकाख्यं च श्रोतुर्महथ सत्तमा:
സൗതി (ഉഗ്രശ്രവാ) പറഞ്ഞു—ഹേ വിപ്രവര്യരേ! ഞാൻ പറയുന്ന കല്യാണദായകമായ ശുഭകഥകൾ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുവിൻ; കൂടാതെ, ഹേ സത്തമരേ! ഇതേ പ്രസംഗത്തിൽ ‘സമന്തപഞ്ചകം’ എന്നു പേരുള്ള ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വർണ്ണനയും കേൾക്കുവിൻ.
Verse 3
त्रेताद्वापरयो: सन्धौ राम: शस्त्रभृतां वर: । असकृत् पार्थिवं क्षत्रं जघानामर्षचोदित:
ത്രേതാ–ദ്വാപരയുഗങ്ങളുടെ സന്ധിക്കാലത്ത്, ആയുധധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ (പരശുരാമൻ) അസഹ്യമായ ക്രോധം പ്രേരിപ്പിച്ച്, ഭൂമിയിലെ ക്ഷത്രിയ രാജവംശത്തെ ആവർത്തിച്ച് സംഹരിച്ചു.
Verse 4
स सर्व क्षत्रमुत्साद्य स्ववीर्येणानलद्युति: । समनतपजञ्चके पञ्च चकार रौधिरान् हृदान्
അഗ്നിയെപ്പോലെ ദീപ്തനായ പരശുരാമൻ തന്റെ പരാക്രമംകൊണ്ട് സമസ്ത ക്ഷത്രിയവംശത്തെയും ഉന്മൂലനം ചെയ്ത്, സമന്തപഞ്ചകത്തിൽ രക്തം നിറഞ്ഞ അഞ്ചു തടാകങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു.
Verse 5
स तेषु रुधिराम्भ:सु हदेषु क्रोधमूर्च्छित: । पितृन् संतर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम्
ഞങ്ങൾ കേട്ടതിങ്ങനെയാണ്—ക്രോധാവേശത്തിൽ മുങ്ങിയ പരശുരാമൻ രക്തജലം നിറഞ്ഞ ആ തടാകങ്ങളിലേക്കു ചെന്നു, രക്താഞ്ജലി അർപ്പിച്ച് പിതൃകളെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി.
Verse 6
अथर्चीकादयो<भ्येत्य पितरो राममन्रुवन् । राम राम महाभाग प्रीता: सम तव भार्गव
അതിനുശേഷം ഋചീകാദി പിതൃഗണങ്ങൾ രാമൻ (പരശുരാമൻ) അടുക്കൽ വന്ന് പറഞ്ഞു—“രാമാ, രാമാ, മഹാഭാഗ്യവാനായ ഭാർഗവാ! ഞങ്ങൾ നിനക്കു പ്രസന്നരാണ്.”
Verse 7
अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण तव प्रभो । वरं वृणीष्व भद्रं ते यमिच्छसि महाद्युते
പ്രഭോ! നിന്റെ ഈ പിതൃഭക്തിയും വിക്രമവും ഞങ്ങളെ പ്രസന്നരാക്കി; അതുകൊണ്ട് വരം തിരഞ്ഞെടുക്കുക—നിനക്കു മംഗളം. മഹാദ്യുതിയേ! നിനക്കിഷ്ടമുള്ളതു ചോദിക്ക.
Verse 8
राम उवाच यदि मे पितर: प्रीता यद्यनुग्राह्मता मयि । यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं मया
രാമൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ പിതൃക്കൾ എനിക്കു പ്രസന്നരായി, എന്നെ അവരുടെ അനുഗ്രഹത്തിന് അർഹനെന്നു കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, കോപാവേശത്തിൽ ഞാൻ ക്ഷത്രിയവംശത്തെ നശിപ്പിച്ച ആ ഭീകരകർമ്മത്തിന്റെ പാപത്തിൽ നിന്ന് ഞാൻ മോചിതനാകട്ടെ.
Verse 9
अतश्न पापान्मुच्ये5हमेष मे प्रार्थितो वर: । हृदाश्न तीर्थभूता मे भवेयुर्भुवि विश्रुता:
അതുകൊണ്ട് ഞാൻ പാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകട്ടെ—ഇതാണ് ഞാൻ പ്രാർത്ഥിച്ച വരം. ഞാൻ നിർമ്മിച്ച ഈ തടാകങ്ങൾ തീർത്ഥരൂപം പ്രാപിച്ച് ഭൂമിയിൽ പ്രസിദ്ധമാകട്ടെ.
Verse 10
एवं भविष्यतीत्येवं पितरस्तमथाब्रुवन् । तं क्षमस्वेति निषिषिधुस्ततः स विरराम ह
അപ്പോൾ പിതൃക്കൾ അവനോട്—“അങ്ങനെ തന്നെയാകും” എന്നു പറഞ്ഞു. “ഇനി ശേഷിക്കുന്ന ക്ഷത്രിയരെ ക്ഷമിക്ക” എന്നു പറഞ്ഞ് അവർ അവനെ സംഹാരത്തിൽ നിന്ന് തടഞ്ഞു. തുടർന്ന് അവൻ വിരമിച്ച് ശാന്തനായി.
Verse 11
तेषां समीपे यो देशो हृदानां रुधिराम्भसाम् | समनन््तपजञ्चकमिति पुण्यं तत् परिकीर्तितम्,उन रक्तसे भरे सरोवरोंके पास जो प्रदेश है उसे ही समन्तपंचक कहते हैं। यह क्षेत्र बहुत ही पुण्यप्रद है
രക്തജലത്തോടെ നിറഞ്ഞ ആ തടാകങ്ങളുടെ സമീപമുള്ള ദേശഭാഗം ‘സമന്തപഞ്ചകം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; ആ പ്രദേശം അത്യന്തം പുണ്യപ്രദമെന്നു പരികീർത്തിതം.
Verse 12
येन लिड्लरेन यो देशो युक्त: समुपलक्ष्यते । तेनैव नाम्ना तं देशं वाच्यमाहुर्मनीषिण:,जिस चिह्नसे जो देश युक्त होता है और जिससे जिसकी पहचान होती है, विद्वानोंका कहना है कि उस देशका वही नाम रखना चाहिये
ഏത് ലക്ഷണത്താൽ ഏത് ദേശം തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നുവോ, അതേ ലക്ഷണത്തിന്റെ പേരാൽ തന്നെയാണ് ആ ദേശത്തെ വിളിക്കേണ്ടതെന്ന് മनीഷികൾ പറയുന്നു.
Verse 13
अन्तरे चैव सम्प्राप्ते कलिद्वापरयोरभूत् । समन्तपज्चके युद्ध कुरुपाण्डवसेनयो:,जब कलियुग और द्वापरकी सन्धिका समय आया, तब उसी समन्तपंचवक्षेत्रमें कौरवों और पाण्डवोंकी सेनाओंका परस्पर भीषण युद्ध हुआ
കലി–ദ്വാപരയുഗങ്ങളുടെ സന്ധിക്കാലം എത്തിയപ്പോൾ, സമന്തപഞ്ചകക്ഷേത്രത്തിൽ കുരു–പാണ്ഡവസേനകൾ തമ്മിൽ ഭയങ്കരമായ പരസ്പരയുദ്ധം നടന്നു.
Verse 14
तस्मिन् परमधर्मिष्ठे देशे भूदोषवर्जिते | अष्टादश समाजम्मुरक्षौहिण्यो युयुत्सया,भूमिसम्बन्धी दोषोंसेः रहित उस परम धार्मिक प्रदेशमें युद्ध करनेकी इच्छासे अठारह अक्षौहिणी सेनाएँ इकट्टी हुई थीं
ഭൂമിദോഷങ്ങളില്ലാത്ത ആ പരമധർമ്മിഷ്ഠ ദേശത്ത് യുദ്ധാഭിലാഷത്തോടെ പതിനെട്ട് അക്ഷൗഹിണി സേനകൾ ഒന്നിച്ചുകൂടിയിരുന്നു.
Verse 15
समेत्य त॑ द्विजास्ताश्न तत्रैव निधनं गता: । एततन्नामाभिनिर्वत्तं तस्य देशस्य वै द्विजा:,ब्राह्मणो! वे सब सेनाएँ वहाँ इकट्टी हुईं और वहीं नष्ट हो गयीं। द्विजवरो! इसीसे उस देशका नाम समन्तपंचकः) पड़ गया
ഹേ ബ്രാഹ്മണരേ! ആ സേനകളെല്ലാം അവിടെത്തന്നെ ഒന്നിച്ചുകൂടി അവിടെത്തന്നെ നശിച്ചു. ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠരേ! അതുകൊണ്ടുതന്നെ ആ ദേശത്തിന് ‘സമന്തപഞ്ചക’ എന്ന നാമം സ്ഥാപിതമായി.
Verse 16
पुण्यश्ष रमणीयश्व स देशो व: प्रकीर्तित: । तदेतत् कथित सर्व मया ब्राह्मणसत्तमा: । यथा देश: स विख्यातस्त्रिषु लोकेषु सुव्रता:
ആ ദേശം അത്യന്തം പുണ്യവും മനോഹരവും ആണെന്ന് നിങ്ങളോടു പ്രഖ്യാതമാക്കിയിരിക്കുന്നു. ഹേ ബ്രാഹ്മണസത്തമരേ, ഹേ സുവ്രതന്മാരേ! മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും ആ ദേശം എങ്ങനെ പ്രസിദ്ധമായിരുന്നുവോ, അതെല്ലാം ഞാൻ നിങ്ങളോട് പറഞ്ഞു കഴിഞ്ഞു.
Verse 17
ऋषय ऊचु: अक्षौहिण्य इति प्रोक्तं यत्त्या सूतनन्दन । एतदिच्छामहे श्रोतुं सर्वमेव यथातथम्
ഋഷിമാർ പറഞ്ഞു—ഹേ സൂതനന്ദന! നിങ്ങൾ ഇപ്പോൾ ‘അക്ഷൗഹിണി’ എന്ന പദം ഉച്ചരിച്ചു; അതിനെക്കുറിച്ച് എല്ലാം യഥാതഥമായി കേൾക്കാൻ ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 18
अक्षौहिण्या: परीमाणं नराश्वरथदन्तिनाम् । यथावच्चैव नो ब्रहि सर्व हि विदितं तव,अक्षौहिणी सेनामें कितने पैदल, घोड़े, रथ और हाथी होते हैं? इसका हमें यथार्थ वर्णन सुनाइये; क्योंकि आपको सब कुछ ज्ञात है
അക്ഷൗഹിണിയുടെ യഥാർത്ഥ പരിമാണം ഞങ്ങൾക്ക് പറയുക—അതിൽ എത്ര പദാതികൾ, എത്ര അശ്വങ്ങൾ, എത്ര രഥങ്ങൾ, എത്ര ഗജങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു? യഥാവത്തായി തന്നെ വിവരണം ചെയ്യുക; കാരണം ഇതെല്ലാം നിനക്കു വിദിതമാണ്.
Verse 19
सौतिरुवाच एको रथो गजकश्लनैको नरा: पञठच पदातय: । त्रयश्न तुरगास्तज्ज्ञैः पत्तिरित्यभिधीयते
സൗതി പറഞ്ഞു—ഒരു രഥം, ഒരു ഗജം, അഞ്ചു പദാതികൾ, മൂന്നു അശ്വങ്ങൾ—സൈന്യശാസ്ത്ര മർമജ്ഞർ ഈ ഘടകത്തെ ‘പത്തി’ എന്നു വിളിക്കുന്നു.
Verse 20
पत्तिं तु त्रिगुणामेतामाहु: सेनामुखं बुधा: । त्रीणि सेनामुखान्येको गुल्म इत्यभिधीयते,इसी पत्तिकी तिगुनी संख्याको विद्वान् पुरुष 'सेनामुख” कहते हैं। तीन 'सेनामुखों” को एक “गुल्म” कहा जाता है
ഈ ‘പത്തി’യെ ത്രിഗുണമാക്കിയതിനെ ബുദ്ധിമാന്മാർ ‘സേനാമുഖം’ എന്നു പറയുന്നു; മൂന്ന് ‘സേനാമുഖങ്ങൾ’ ചേർന്നാൽ അത് ‘ഗുല്മം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 21
त्रयो गुल्मा गणो नाम वाहिनी तु गणास्त्रय: । स्मृतास्तिस्रस्तु वाहिन्य: पृतनेति विचक्षणै:
മൂന്ന് ‘ഗുല്മങ്ങൾ’ ചേർന്ന് ‘ഗണം’ ആകുന്നു; മൂന്ന് ‘ഗണങ്ങൾ’ ചേർന്ന് ‘വാഹിനി’ ആകുന്നു; മൂന്ന് ‘വാഹിനികൾ’യെ വിവേകികൾ ‘പൃതനാ’ എന്നു പറയുന്നു.
Verse 22
चमूस्तु पृतनास्तिस्नस्तिस्रश्नम्बस्त्वनीकिनी । अनीकिनीं दशगुणां प्राहुरक्षौहिणीं बुधा:,तीन पृतनाकी एक “चमू”, तीन चमूकी एक “अनीकिनी” और दस अनीकिनीकी एक 'अक्षौहिणी' होती है। यह विद्वानोंका कथन है
മൂന്ന് ‘പൃതനാ’ ചേർന്ന് ഒരു ‘ചമൂ’ ആകുന്നു; മൂന്ന് ‘ചമൂ’ ചേർന്ന് ഒരു ‘അനീകിനി’ ആകുന്നു; പത്ത് ‘അനീകിനി’യെ ബുദ്ധിമാന്മാർ ‘അക്ഷൗഹിണി’ എന്നു പറയുന്നു.
Verse 23
अक्षौहिण्या: प्रसंख्याता रथानां द्विजसत्तमा: । संख्या गणिततत्त्वज्जै: सहस्राण्येकविंशति:
ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനേ! ഗണിതതത്ത്വജ്ഞരായ പണ്ഡിതർ ഒരു അക്ഷൗഹിണി സൈന്യത്തിലെ രഥങ്ങളുടെ എണ്ണം ഇരുപത്തൊന്ന് ആയിരത്തി എട്ടുനൂറ് എഴുപത് (21,870) എന്നു നിർണ്ണയിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 24
शतान्युपरि चैवाष्टौ तथा भूयश्व सप्तति: । गजानां च परीमाणमेतदेव विनिर्दिशेत्
അതിൽ കൂടി എട്ടുനൂറും, പിന്നെയും എഴുപതും—ഇതുതന്നെയാണ് നിശ്ചിതമായ അളവ്. ആനകളുടെ എണ്ണവും കൃത്യമായി ഇതേത്രയെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കണം.
Verse 25
ज्ञेय शतसहस््रं तु सहस्नाणि नवैव तु । नराणामपि पजञ्चाशच्छतानि त्रीणि चानघा:,निष्पाप ब्राह्मणो! एक अक्षौहिणीमें पैदल मनुष्योंकी संख्या एक लाख नौ हजार तीन सौ पचास (१,०९,३५०) जाननी चाहिये
അനഘനേ! ഒരു അക്ഷൗഹിണിയിൽ പാദസൈനികരുടെ എണ്ണം—ഒരു ലക്ഷം, അതോടൊപ്പം ഒമ്പതിനായിരം, പിന്നെയും മുന്നൂറ്റി അമ്പത്—എന്നിങ്ങനെ അറിയണം.
Verse 26
पज्चषष्टिसहस्राणि तथाश्वानां शतानि च । दशोत्तराणि षट् प्राहुर्यथावदिह संख्यया,एक अक्षौहिणी सेनामें, घोड़ोंकी ठीक-ठीक संख्या पैंसठ हजार छः: सौ दस (६५,६१०) कही गयी है
ഇവിടെ നൽകിയ ശരിയായ കണക്കുപ്രകാരം, ഒരു അക്ഷൗഹിണിയിൽ കുതിരകളുടെ എണ്ണം അറുപത്തയ്യായിരത്തി അറുനൂറ് പത്ത് (65,610) എന്നു പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 27
एतामक्षौहिणीं प्राहु: संख्यातत्त्वविदो जना: । यां व: कथितवानस्मि विस्तरेण तपोधना:,तपोधनो! संख्याका तत्त्व जाननेवाले विद्वानोंने इसीको अक्षौहिणी कहा है, जिसे मैंने आपलोगोंको विस्तारपूर्वक बताया है
തപോധനനേ! സംഖ്യാതത്ത്വം അറിയുന്നവർ ഇതിനെ തന്നെയാണ് ‘അക്ഷൗഹിണി’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്; ഞാൻ നിങ്ങളോടു ഇത് വിശദമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
Verse 28
एतया संख्यया हासन् कुरुपाण्डवसेनयो: । अक्षौहिण्यो द्विजश्रेष्ठा: पिण्डिताष्टादशैव तु,श्रेष्ठ ब्राह्मणो! इसी गणनाके अनुसार कौरव-पाण्डव दोनों सेनाओंकी संख्या अठारह अक्षौहिणी थी
ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! ഈ കണക്കുപ്രകാരം കൗരവ–പാണ്ഡവ സേനകൾ ചേർന്ന് ആകെ പതിനെട്ട് അക്ഷൗഹിണികളായിരുന്നു.
Verse 29
समेतास्तत्र वै देशे तत्रैव निधनं गता: । कौरवान् कारण कृत्वा कालेनाद्भधुतकर्मणा
അവിടെ തന്നെയുള്ള ദേശത്ത് അവർ ഒന്നിച്ചുകൂടി; അവിടെ തന്നെയുള്ള സ്ഥലത്ത് തന്നെ നാശം പ്രാപിച്ചു. കൗരവരെ നിമിത്തമാക്കി, അത്ഭുതകർമ്മനായ അപ്രതിരോധ്യ കാലന്റെ പ്രേരണയാൽ സമന്തപഞ്ചകക്ഷേത്രത്തിൽ അത്രയും മഹാസേനകൾ കൂടിച്ചേർന്നു; അവിടെ തന്നെയായിരുന്നു അവയുടെ അന്ത്യം.
Verse 30
अहानि युयुधे भीष्मो दशैव परमास्त्रवित् । अहानि पज्च द्रोणस्तु ररक्ष कुरुवाहिनीम्
പരമാസ്ത്രവിദഗ്ധനായ ഭീഷ്മൻ പത്ത് ദിവസം യുദ്ധം ചെയ്തു; ദ്രോണാചാര്യൻ അഞ്ചു ദിവസം കൗരവവാഹിനിയെ സംരക്ഷിച്ചു.
Verse 31
अहनी युयुधे द्वे तु कर्ण: परबलार्दन: । शल्यो<र्धदिवसं चैव गदायुद्धमत: परम्
ശത്രുബലത്തെ മർദ്ദിക്കുന്ന കർണ്ണൻ രണ്ടു ദിവസം യുദ്ധം ചെയ്തു; ശല്യൻ അർധദിനം. അതിനുശേഷം ഗദായുദ്ധം നടന്നു—അത് കൂടി അർധദിനം നീണ്ടു.
Verse 32
तस्यैव दिवसस्यान्ते द्रौणिहार्दिक्यगौतमा: । प्रसुप्तं निशि विश्वस्तं जघ्नुर्याधिष्ठिरे बलम्
അന്നേ ദിവസത്തിന്റെ അവസാനം, രാത്രിയിൽ, ദ്രൗണി (അശ്വത്ഥാമ), ഹാർദിക്യ (കൃതവർമ്മ) 그리고 ഗൗതമ (കൃപാചാര്യൻ) എന്നിവർ ആശങ്കയില്ലാതെ ഉറങ്ങിക്കിടന്ന യുദ്ധിഷ്ഠിരപക്ഷത്തിന്റെ സൈന്യത്തെ വധിച്ചു.
Verse 33
यत्तु शौनक सत्रे ते भारताख्यानमुत्तमम् | जनमेजयस्य तत् सत्रे व्यासशिष्येण धीमता
ഹേ ശൗനകാ! നിന്റെ ഈ യജ്ഞസത്രത്തിൽ ഞാൻ വിവരിക്കുന്ന ഈ ഉത്തമ ‘ഭാരത’ാഖ്യാനം, ജനമേജയന്റെ യജ്ഞസത്രത്തിലും വ്യാസന്റെ ബുദ്ധിമാനായ ശിഷ്യൻ തന്നെ പറഞ്ഞ അതേ കഥയാണ്. വിശ്വസനീയമായ ഗുരു-ശിഷ്യ പരമ്പരയിൽ പവിത്രചരിത്രം സൂക്ഷ്മമായി പകർന്നു നിലനിൽക്കുന്നു—ഭക്തിയോടെ ശ്രവിക്കൽ, കൃത്യമായ സ്മരണം, ഉത്തരവാദിത്വമുള്ള പുനർവചനമെന്ന ധർമ്മസംസ്കാരത്തിലാണ് ഇതിന്റെ പ്രാമാണ്യം നിൽക്കുന്നത്.
Verse 34
कथितं विस्तरार्थ च यशो वीर्य महीक्षिताम् । पौष्यं तत्र च पौलोममास्तीकं चादित: स्मृतम्
ഈ പവിത്ര ആഖ്യാനം വിശദമായി പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; മഹാരാജാക്കന്മാരുടെ യശസ്സും വീര്യവും അതിൽ വിപുലമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ആ വിവരണത്തിൽ തുടക്കത്തിൽ തന്നെ ‘പൗഷ്യ’, ‘പൗലോമ’, ‘ആസ്തീക’ എന്ന പർവ്വങ്ങൾ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു—കഥ ക്രമബദ്ധമായി മുന്നേറാനും, രാജകൃത്യങ്ങൾ യുക്തമായ വ്യാപ്തിയിലും ധർമ്മപരമായ ചട്ടക്കൂടിലും ഗ്രഹിക്കപ്പെടാനും.
Verse 35
विचित्रार्थपदाख्यानमनेकसमयान्वितम् । प्रतिपन्नं नरै: प्राजैरवैराग्यमिव मोक्षिभि:
അലൗകിക അർത്ഥങ്ങളും വിചിത്ര പദപ്രയോഗങ്ങളും അത്ഭുത ആഖ്യാനങ്ങളും നിറഞ്ഞതും, അനേകം അവസര-മര്യാദകളാൽ നെയ്തതുമായ ഈ മഹാഭാരതത്തെ പ്രാജ്ഞർ ആശ്രയിക്കുന്നു—മോക്ഷാർത്ഥികൾ വൈരാഗ്യത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 36
आत्मेव वेदितव्येषु प्रियेष्विव हि जीवितम् । इतिहास: प्रधानार्थ: श्रेष्ठ: सर्वागमेष्वयम्
അറിയേണ്ടവയിൽ ആത്മാവ് എങ്ങനെ പ്രധാനമോ, പ്രിയവസ്തുക്കളിൽ സ്വന്തം ജീവൻ എങ്ങനെ ഏറ്റവും പ്രിയമോ, അതുപോലെ മുഖ്യപ്രയോജനം പരമമായ ഈ ഇതിഹാസം സർവ്വാഗമങ്ങളിലും ശ്രേഷ്ഠമാണ്; കാരണം ഇത് പരബ്രഹ്മ പരമാത്മസാക്ഷാത്കാരമെന്ന പരമലക്ഷ്യസിദ്ധിയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.
Verse 37
अनश्रित्येदमाख्यानं कथा भुवि न विद्यते । आहारमनपगश्रिित्य शरीरस्येव धारणम्,जैसे भोजन किये बिना शरीर-निर्वाह सम्भव नहीं है, वैसे ही इस इतिहासका आश्रय लिये बिना पृथ्वीपर कोई कथा नहीं है
ഈ ആഖ്യാനത്തെ ആശ്രയിക്കാതെ ഭൂമിയിൽ യാതൊരു കഥയും ഇല്ല. ആഹാരത്തെ ആശ്രയിക്കാതെ ശരീരം നിലനിൽക്കാത്തതുപോലെ, എല്ലാ കഥകളും ഈ ഇതിഹാസത്തെയേ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 38
तदेतद् भारतं नाम कविभिस्तूपजीव्यते । उदयप्रेप्सुभिर्भुत्यैरैभिजात इवेश्वर:
സ്വന്തം ഉയർച്ച ആഗ്രഹിക്കുന്ന മഹത്ത്വാകാംക്ഷികളായ ഭൃത്യർ കുലീനനും സദ്ഭാവസമ്പന്നനുമായ സ്വാമിയെ സേവിക്കുന്നതുപോലെ, ലോകത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠകവികൾ ഈ ‘മഹാഭാരത’ത്തെ ആശ്രയിച്ചുതന്നെ തങ്ങളുടെ കാവ്യങ്ങൾ രചിക്കുന്നു।
Verse 39
इतिहासोत्तमे यस्मिन्नर्पिता बुद्धिरुत्तमा । स्वरव्यज्जनयो: कृत्स्ना लोकवेदाश्रयेव वाक्
ഈ ഉത്തമ ഇതിഹാസത്തിൽ പരമോന്നത ബുദ്ധി സ്ഥാപിതമാണ്. ലോകികവും വൈദികവും ആയ ആശ്രയമുള്ള സമഗ്ര വാക്ക് സ്വര-വ്യഞ്ജനങ്ങളിൽ മുഴുവനായി നിവാസിക്കുന്നതുപോലെ, ഇഹലോകം, പരലോകം, പരമശ്രേയസ് എന്നിവയെ സംബന്ധിച്ച സമസ്ത ഉത്തമ വിദ്യയും വിവേകവും ഈ മഹാഖ്യാനത്തിൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു।
Verse 40
तस्य प्रज्ञाभिपन्नस्य विचित्रपदपर्वण: । सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थभ्भूषितस्य च
പ്രജ്ഞാവാനായ ബുദ്ധി ഗ്രഹിച്ച ഈ മഹാഭാരതം ഓരോ പദത്തിലും ഓരോ പർവ്വത്തിലും വിചിത്രമഹിമയുള്ളതാണ്. ഇതിൽ സൂക്ഷ്മാർത്ഥങ്ങളും ന്യായയുക്തമായ യുക്തികളും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; വേദങ്ങളുടെ ധർമ്മമയമായ താത്പര്യത്താൽ ഇത് അലങ്കൃതവുമാണ്. ഇനി ഇതിലെ പർവ്വങ്ങളുടെ സംക്ഷിപ്ത പട്ടിക കേൾക്കുക—ആദ്യ അധ്യായത്തിൽ ‘പർവ്വാനുക്രമണി’, രണ്ടാം അധ്യായത്തിൽ ‘പർവ്വസംഗ്രഹം’ ഉണ്ട്।
Verse 41
भारतस्येतिहासस्य श्रूयतां पर्वसंग्रह: । पर्वनुक्रमणी पूर्व द्वितीय: पर्वसंग्रह:
ഭാരത ഇതിഹാസത്തിലെ പർവ്വങ്ങളുടെ സംഗ്രഹം കേൾക്കുക. ആദ്യം ‘പർവ്വാനുക്രമണി’, രണ്ടാമത് ‘പർവ്വസംഗ്രഹം’.
Verse 42
पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम् | ततः सम्भवपर्वोक्तमद्भुतं रोमहर्षणम्,इसके पश्चात् पौष्य, पौलोम, आस्तीक और आदिअंशावतरण पर्व हैं। तदनन्तर सम्भवपर्वका वर्णन है, जो अत्यन्त अद्भुत और रोमांचकारी है
ഇതിനുശേഷം ‘പൗഷ്യം’, ‘പൗലോമം’, ‘ആസ്തീകം’, ‘ആദി-അംശാവതാരണം’ എന്നീ പർവ്വങ്ങൾ വരുന്നു. തുടർന്ന് ‘സംഭവ’ പർവ്വം വിവരിക്കപ്പെടുന്നു—അതിവിസ്മയകരവും രോമഹർഷജനകവുമാണ് അത്।
Verse 43
दाहो जतुगृहस्यात्र हैडिम्बं पर्व चोच्यते । ततो बकवध: पर्व पर्व चैत्ररथं तत:,इसके पश्चात् जतुगृह (लाक्षाभवन) दाहपर्व है। तदनन्तर हिडिम्बवधपर्व है, फिर बकवध और उसके बाद चैत्ररथपर्व है
ഇവിടെ ജതുഗൃഹം (ലാക്ഷാഗൃഹം) ദഹിച്ചതിന്റെ വിവരണം പറയുന്നു. അതിനുശേഷം ഹൈഡിംബപർവ്വം, പിന്നെ ബകവധപർവ്വം, അതിന് ശേഷം ചൈത്രരഥപർവ്വം വരുന്നു.
Verse 44
ततः स्वयंवरो देव्या: पाज्चाल्या: पर्व चोच्यते । क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम्
അതിനുശേഷം പാഞ്ചാലി ദേവിയുടെ സ്വയംവരപർവ്വം പറയുന്നു. ക്ഷാത്രധർമ്മപ്രകാരം സമവേത രാജാക്കളെ ജയിച്ച ശേഷം വൈവാഹികപർവ്വം (വിവാഹവിധികൾ) സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 45
विदुरागमनं पर्व राज्यलम्भस्तथैव च । अर्जुनस्य वने वास: सुभद्राहरणं तत:,विदुरागमन, राज्यलम्भपर्व, तत्पश्चात् अर्जुन-वनवासपर्व और फिर सुभद्राहरणपर्व है
വിദുരാഗമനപർവ്വവും അതുപോലെ രാജ്യലാഭപർവ്വവും; തുടർന്ന് അർജുനന്റെ വനവാസപർവ്വം, പിന്നെ സുഭദ്രാഹരണപർവ്വം.
Verse 46
सुभद्राहरणादूर्ध्व ज्ेया हरणहारिका । तत: खाण्डवदाहाख्यं तत्रैव मयदर्शनम्,सुभद्राहरणके बाद हरणाहरणपर्व है, पुनः खाण्डवदाह-पर्व है, उसीमें मयदानवके दर्शनकी कथा है
സുഭദ്രാഹരണത്തിന് ശേഷം ഹരണഹാരികാപർവ്വം അറിയേണ്ടതാണ്. തുടർന്ന് ഖാണ്ഡവദാഹപർവ്വം; അതേ വിവരണത്തിനുള്ളിൽ മയദാനവദർശനകഥയും വരുന്നു.
Verse 47
सभापर्व ततः प्रोक्त मन्त्रपर्व ततः परम् । जरासन्धवध: पर्व पर्व दिग्विजयं तथा,इसके बाद क्रमश: सभापर्व, मन्त्रपर्व, जरासन्ध-वधपर्व और दिग्विजयपर्वका प्रवचन है
അതിനുശേഷം സഭാപർവ്വം പറയുന്നു; തുടർന്ന് മന്ത്രപർവ്വം. പിന്നെ ജരാസന്ധവധപർവ്വവും അതുപോലെ ദിഗ്വിജയപർവ്വവും വരുന്നു.
Verse 48
पर्व दिग्विजयादूर्ध्व राजसूयिकमुच्यते । ततश्चार्धाभिहरणं शिशुपालवधस्तत:,तदनन्तर राजसूय, अर्घाभिहरण और शिशुपाल-वधपर्व कहे गये हैं
ദിഗ്വിജയ-പർവത്തിന് ശേഷം രാജസൂയ-പർവം എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് അർഘ്യസമർപ്പണത്തിന്റെ പ്രസംഗവും, അതിനുശേഷം ശിശുപാലവധ-പർവവും വരുന്നു.
Verse 49
द्यूतपर्व ततः प्रोक्तमनुद्यूतमत: परम् । तत आरण्यकं पर्व किर्मीरवध एव च,इसके बाद क्रमशः द्यूत एवं अनुद्यूतपर्व हैं। तत्पश्चात् वनयात्रापर्व तथा किर्मीरवधपर्व है
അതിനുശേഷം ദ്യൂത-പർവം എന്നു പറയുന്നു; തുടർന്ന് അനുദ്യൂത-പർവം. പിന്നെ ആരണ്യക (വനവാസ)-പർവവും, കിർമീരവധ-പർവവും വരുന്നു.
Verse 50
अर्जुनस्याभिगमनं पर्व ज्ञेयमत: परम् | ईश्वरार्जुनयोर्युद्धे पर्व कैरातसंज्ञितम्
ഇതിനുശേഷം അർജുനാഭിഗമന-പർവം എന്നു അറിയണം. തുടർന്ന് കൈരാത-പർവം വരുന്നു; അതിൽ സർവേശ്വരനായ ഭഗവാൻ ശിവനും അർജുനനും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധം വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 51
इन्द्रलोकाभिगमन पर्व ज्ञेयमत: परम् । नलोपाख्यानमपि च धार्मिक करुणोदयम्,तत्पश्चात् इन्द्रलोकाभिगमनपर्व है, फिर धार्मिक तथा करुणोत्पादक नलोपाख्यानपर्व है
അടുത്തതായി ഇന്ദ്രലോകാഭിഗമന-പർവം എന്നു അറിയണം. അതിന് ശേഷം ധർമ്മനിഷ്ഠവും കരുണ ഉണർത്തുന്നതുമായ നലോപാഖ്യാന-പർവവും വരുന്നു.
Verse 52
तीर्थयात्रा ततः पर्व कुरुराजस्य धीमतः । जटासुरवध: पर्व यक्षयुद्धमत: परम्,तदनन्तर बुद्धिमान् कुरुराजका तीर्थयात्रापर्व, जटासुरवधपर्व और उसके बाद यक्षयुद्धपर्व है
തുടർന്ന് ബുദ്ധിമാനായ കുരുരാജന്റെ തീർത്ഥയാത്രാ-പർവം വരുന്നു. പിന്നെ ജടാസുരവധ-പർവം, അതിനുശേഷം യക്ഷയുദ്ധ-പർവം വരുന്നു.
Verse 53
निवातकवचैरय्युद्ध पर्व चाजगरं ततः । मार्कण्डेयसमास्या च पर्वानन्तरमुच्यते,इसके पश्चात् निवातकवचयुद्ध, आजगर और मार्कण्डेयसमास्यापर्व क्रमश: कहे गये हैं
അതിനുശേഷം ക്രമമായി ‘നിവാതകവചയുദ്ധ’ പർവ്വം, ‘ആജഗര’ പർവ്വം, പിന്നെ ‘മാർക്കണ്ഡേയ സമാസ്യാ’ പർവ്വം എന്നിവ വിവരിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 54
संवादश्न तत: पर्व द्रौोपदीसत्यभामयो: । घोषयात्रा ततः पर्व मृगस्वप्नोद्भवं तत:
അതിനുശേഷം ദ്രൗപദിയും സത്യഭാമയും തമ്മിലുള്ള സംവാദപർവ്വം വരുന്നു। തുടർന്ന് ‘ഘോഷയാത്രാ’ പർവ്വം; അതിൽ ‘മൃഗസ്വപ്നോദ്ഭവ’ ഉപാഖ്യാനം വിവരിക്കുന്നു।
Verse 55
व्रीहिद्रोणिकमाख्यानमैन्द्रद्युम्नं तथैव च । द्रौपदीहरणं पर्व जयद्रथविमोक्षणम्
തുടർന്ന് ‘വ്രീഹിദ്രോണിക’ ഉപാഖ്യാനം, ഇന്ദ്രദ്യുമ്നന്റെ ആഖ്യാനം, ദ്രൗപദീഹരണപർവ്വം, ജയദ്രഥവിമോചനപ്രസംഗം എന്നിവ പറയപ്പെടുന്നു।
Verse 56
पतिव्रताया माहात्म्यं सावित्रयाश्वैवमद्भुतम् । रामोपाख्यानमत्रैव पर्व ज्ञेयमत: परम्,इसके बाद पतित्रता सावित्रीके पातिव्रत्यका अदभुत माहात्म्य है। फिर इसी स्थानपर रामोपाख्यानपर्व जानना चाहिये
ഇവിടെ തുടർന്ന് പതിവ്രതയായ സാവിത്രിയുടെ അത്ഭുതകരമായ പതിവ്രത്യ-മാഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു। അതിനുശേഷം ഇതേ സ്ഥലത്ത് ‘രാമോപാഖ്യാനം’ പർവ്വം അറിയേണ്ടതാണ്।
Verse 57
कुण्डलाहरणं पर्व ततः परमिहोच्यते । आरणेयं ततः पर्व वैराटं तदनन्तरम् | पाण्डवानां प्रवेशश्व॒ समयस्य च पालनम्
അടുത്തതായി ‘കുണ്ഡലഹരണം’ പർവ്വം പറയപ്പെടുന്നു। തുടർന്ന് ‘ആരണേയ’ പർവ്വം, അതിനുശേഷം ‘വൈരാട’ പർവ്വം വരുന്നു। വൈരാടപർവ്വത്തിൽ പാണ്ഡവരുടെ പ്രവേശവും നിശ്ചിത സമയപാലനവും വിവരിക്കുന്നു।
Verse 58
कीचकानां वध: पर्व पर्व गोग्रहणं तत: । अभिमन्योश्र वैराट्या: पर्व वैवाहिकं स्मृतम्,इसके बाद कीचकवधपर्व, गोग्रहण (गोहरण)-पर्व तथा अभिमन्यु और उत्तराके विवाहका पर्व है
അതിനുശേഷം കീചകവധപർവ്വം, പിന്നെ ഗോ-ഗ്രഹണ (ഗോഹരണ) പർവ്വം; അതിനന്തരമായി അഭിമന്യുവിന്റെയും വിരാടകുമാരി ഉത്തരയുടെയും വിവാഹപർവ്വം സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 59
उद्योगपर्व विज्ञेयमत ऊर्ध्व॑ महाद्भुतम् । ततः संजययानाख्यं पर्व ज्ञेयमत: परम्
ഇതിനു ശേഷം മഹാദ്ഭുതമായ ഉദ്യോഗപർവ്വം അറിയേണ്ടതാണ്. അതിനുശേഷം ‘സഞ്ജയയാന’ എന്ന പേരിലുള്ള പർവ്വവും അറിയേണ്ടതാണ്.
Verse 60
प्रजागरं तथा पर्व धृतराष्ट्रस्य चिन्तया । पर्व सानत्सुजातं वै गुह्मध्यात्मदर्शनम्
അതിനുശേഷം ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ ചിന്ത മൂലം രാത്രിയൊട്ടാകെ ജാഗരണമുള്ളതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രജാഗരപർവ്വം. പിന്നെ പ്രസിദ്ധമായ സാനത്സുജാതപർവ്വം; അതിൽ ഗുഹ്യമായ അധ്യാത്മദർശനോപദേശം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.
Verse 61
यानसन्धिस्तत: पर्व भगवद्यानमेव च । मातलीयमुपाख्यानं चरितं गालवस्य च
അതിനുശേഷം യാനസന്ധി പർവ്വവും, തുടർന്ന് ഭഗവദ്യാന പർവ്വവും വരുന്നു. ഇവയിൽ മാതലി-ഉപാഖ്യാനവും ഗാലവന്റെ ചരിതവും ഉൾപ്പെടുന്നു.
Verse 62
सावित्रं वामदेव्यं च वैन्योपाख्यानमेव च । जामदग्न्यमुपाख्यानं पर्व षघोडशराजिकम्
അതിനുശേഷം സാവിത്രം, വാമദേവ്യം, വൈന്യ-ഉപാഖ്യാനം; അതുപോലെ ജാമദഗ്ന്യ-ഉപാഖ്യാനവും ‘ഷോഡശരാജിക’ എന്ന പർവ്വവും വരുന്നു.
Verse 63
सभाप्रवेश: कृष्णस्य विदुलापुत्रशासनम् | उद्योग: सैन्यनिर्याणं विश्वोपाख्यानमेव च
ക്രമമായി ഇവയുടെ പരാമർശം വരുന്നു—ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ സഭാപ്രവേശം, വിദുല തന്റെ പുത്രനോടു ചെയ്ത ഉപദേശം, യുദ്ധോദ്യമം, സൈന്യനിര്യാണം, പിന്നെ വിശ്വോപാഖ്യാനം.
Verse 64
ज्ञेयं विवादपर्वात्र कर्णस्यापि महात्मन: । निर्याणं च तत: पर्व कुरुपाण्डवसेनयो:,इसी प्रसंगमें महात्मा कर्णका विवादपर्व है। तदनन्तर कौरव एवं पाण्डव-सेनाका निर्याणपर्व है
ഇവിടെ മഹാത്മാവായ കര്ണനെ സംബന്ധിക്കുന്ന ‘വിവാദപര്വം’ അറിയേണ്ടതാണ്; അതിനുശേഷം കുരു–പാണ്ഡവ സേനകളുടെ ‘നിര്യാണപര്വം’ വരുന്നു.
Verse 65
रथातिरथसंख्या च पर्वोक्ते तदनन्तरम् | उलूकदूतागमन पर्वामर्षविवर्धनम्,तत्पश्चात् रथातिरथसंख्यापर्व और उसके बाद क्रोधकी आग प्रज्वलित करनेवाला उलूकदूतागमनपर्व है
അതിനുശേഷം ‘രഥാതിരഥസംഖ്യാപര്വം’ പറയുന്നു; പിന്നെ അമര്ഷം വര്ധിപ്പിച്ച് കോപം ജ്വലിപ്പിക്കുന്ന ‘ഉലൂകദൂതാഗമനപര്വം’ വരുന്നു.
Verse 66
अम्बोपाख्यानमन्रैव पर्व ज्ञेगमत: परम् | भीष्माभिषेचन पर्व ततश्वाद्भुतमुच्यते,इसके बाद ही अम्बोपाख्यानपर्व है। तत्पश्चात् अदभुत भीष्माभिषेचनपर्व कहा गया है
ഇതിനുശേഷം ‘അംബോപാഖ്യാനപര്വം’ അറിയേണ്ടതാണ്; പിന്നെ അത്ഭുതമെന്നു പറയപ്പെടുന്ന ‘ഭീഷ്മാഭിഷേചനപര്വം’ വരുന്നു.
Verse 67
जम्बूखण्डविनिर्माणं पर्वोक्ते तदनन्तरम् | भूमिपर्व ततः प्रोक्ते द्वीपविस्तारकीर्तनम्,इसके आगे जम्बूखण्ड विनिर्माणपर्व है। तदनन्तर भूमिपर्व कहा गया है, जिसमें द्वीपोंके विस्तारका कीर्तन किया गया है
ഇതിനുശേഷം ‘ജംബൂഖണ്ഡവിനിര്മ്മാണപര്വം’ പറയുന്നു; പിന്നെ ‘ഭൂമിപര്വം’ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു—അവിടെ ദ്വീപങ്ങളുടെ വ്യാപ്തി വിശദമായി കീര്ത്തിക്കുന്നു.
Verse 68
पर्वोक्ते भगवद्वीता पर्व भीष्मवधस्तत: । द्रोणाभिषेचनं पर्व संशप्तकवधस्तत:,इसके बाद क्रमश: भगवदगीता, भीष्मवध, द्रोणाभिषेक तथा संशप्तकवधपर्व हैं
മുൻപറഞ്ഞ പർവത്തിനു ശേഷം ക്രമമായി ഭഗവദ്ഗീതാപർവം, പിന്നെ ഭീഷ്മവധപർവം, തുടർന്ന് ദ്രോണാഭിഷേകപർവം, അതിനുശേഷം സംശപ്തകവധപർവം എന്നിങ്ങനെ വരുന്നു।
Verse 69
अभिमन्युवध: पर्व प्रतिज्ञापर्व चोच्यते । जयद्रथवध: पर्व घटोत्कचवधस्तत:,इसके बाद अभिमन्युवधपर्व, प्रतिज्ञापर्व, जयद्रथवधपर्व और घटोत्कचवधपर्व हैं
അതിനു ശേഷം അഭിമന്യുവധപർവം, പിന്നെ പ്രതിജ്ഞാപർവം, തുടർന്ന് ജയദ്രഥവധപർവം, അതിനുശേഷം ഘടോത്കചവധപർവം എന്നു പറയുന്നു।
Verse 70
ततो द्रोणवध: पर्व विज्ञेयं लोमहर्षणम् । मोक्षो नारायणास्त्रस्य पर्वानन्तरमुच्यते,फिर रोंगटे खड़े कर देनेवाला द्रोणवधपर्व जानना चाहिये। तदनन्तर नारायणास्त्रमोक्षपर्व कहा गया है
അതിനുശേഷം രോമാഞ്ചം പകരുന്ന ദ്രോണവധപർവം അറിയേണ്ടതാണ്. അതിന് പിന്നാലെ നാരായണാസ്ത്രമോക്ഷപർവം എന്നു പറയുന്നു।
Verse 71
कर्णपर्व ततो ज्ञेयं शल्यपर्व ततः परम् । ह्नदप्रवेशनं पर्व गदायुद्धमत: परम्,फिर कर्णपर्व और उसके बाद शल्यपर्व है। इसी पर्वमें हृदप्रवेश और गदायुद्धपर्व भी हैं
അടുത്തതായി കർണപർവം, അതിന് ശേഷം ശല്യപർവം അറിയണം. തുടർന്ന് ഹ്രദപ്രവേശനപർവവും അതിനുശേഷം ഗദായുദ്ധപർവവും വരുന്നു।
Verse 72
सारस्वतं ततः पर्व तीर्थवंशानुकीर्तनम् । अत ऊर्ध्व॑ सुबीभत्सं पर्व सौप्तिकमुच्यते,तदनन्तर सारस्वतपर्व है, जिसमें तीर्थों और वंशोंका वर्णन किया गया है। इसके बाद है अत्यन्त बीभत्स सौप्तिकपर्व
തുടർന്ന് സാരസ്വതപർവം; അതിൽ തീർത്ഥങ്ങളുടെയും വംശങ്ങളുടെയും അനുകീർത്തനം ഉണ്ട്. അതിനുശേഷം അത്യന്തം ഭീഭത്സമായ സൗപ്തികപർവം എന്നു പറയുന്നു।
Verse 73
ऐषीकं पर्व चोद्दिष्टमत ऊर्ध्व सुदारुणम् जलप्रदानिकं पर्व स्त्रीविलापस्तत: परम्,इसके बाद अत्यन्त दारुण ऐषीकपर्वकी कथा है। फिर जलप्रदानिक और स्त्रीविलापपर्व आते हैं
അതിന് ശേഷം അത്യന്തം ദാരുണ സംഭവങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ഐഷീകപർവ്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് ജലപ്രദാനികപർവ്വം—ജലാഞ്ജലി അർപ്പണവിധി—അതിനുശേഷം സ്ത്രീകളുടെ കരുണവിലാപം നിറഞ്ഞ സ്ത്രീവിലാപപർവ്വം വരുന്നു.
Verse 74
भ्राद्धपर्व ततो ज्ञेयं कुरूणामौर्ध्वदेहिकम् । चार्वाकनिग्रह: पर्व रक्षसो ब्रह्म॒रूपिण:
തുടർന്ന് ശ്രാദ്ധപർവ്വം അറിയേണ്ടതാണ്; അതിൽ മരിച്ച കൗരവരുടെ ഔർധ്വദേഹിക കർമങ്ങളുടെ വിവരണം ഉണ്ട്. അതിനുശേഷം ബ്രാഹ്മണവേഷം ധരിച്ചിരുന്ന രാക്ഷസൻ ചാർവാകനെ നിഗ്രഹിക്കുന്ന പർവ്വം വരുന്നു.
Verse 75
आभिषेचनिकं पर्व धर्मराजस्य धीमत: । प्रविभागो गृहाणां च पर्वोक्ते तदनन्तरम्,तदनन्तर धर्मबुद्धिसम्पन्न धर्मराज युधिष्ठिरके अभिषेकका पर्व है तथा इसके पश्चात् गृहप्रविभागपर्व है
അതിനുശേഷം ധർമ്മബുദ്ധിസമ്പന്നനായ ധീമാൻ ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ അഭിഷേകത്തെ വിവരിക്കുന്ന ആഭിഷേചനികപർവ്വം പറയുന്നു. തുടർന്ന് ഗൃഹങ്ങളുടെ പ്രവിഭാഗം—വിഭജനവും വിന്യാസവും—വിവരിക്കുന്ന പർവ്വം വരുന്നു.
Verse 76
शान्तिपर्व ततो यत्र राजधर्मानुशासनम् | आपद्धर्मश्न पर्वोक्त मोक्षधर्मस्ततः परम्,इसके बाद शान्तिपर्व प्रारम्भ होता है; जिसमें राजधर्मानुशासन, आपद्धर्म और मोक्षधर्मपर्व हैं
അതിനുശേഷം ശാന്തിപർവ്വം വരുന്നു; അവിടെ രാജധർമ്മാനുശാസനം പ്രതിപാദിക്കുന്നു. അതിൽ ആപദ്ധർമ്മപർവ്വവും പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനപ്പുറം മോക്ഷധർമ്മോപദേശം വരുന്നു.
Verse 77
शुकप्रश्नाभिगमन ब्रह्म॒प्रश्नानुशासनम् । प्रादुर्भावश्व दुर्वास: संवादश्वैव मायया,फिर शुकप्रश्नाभिगमन, ब्रह्मप्रश्नानुशासन, दुर्वासाका प्रादुर्भाव और मायासंवादपर्व हैं
പിന്നീട് ശുകന്റെ ചോദ്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അഭിഗമനപർവ്വം, ബ്രഹ്മസംബന്ധമായ ചോദ്യങ്ങളുടെ അനുഷാസനം, ദുര്വാസാ മുനിയുടെ പ്രാദുർഭാവം, കൂടാതെ മായയോടുള്ള സംവാദപർവ്വം—ഇവയെല്ലാം വരുന്നു.
Verse 78
ततः पर्व परिज्ञेयमानुशासनिकं परम् | स्वर्गारोहणिकं चैव ततो भीष्मस्य धीमत:,इसके बाद धर्माधर्मका अनुशासन करनेवाला आनुशासनिकपर्व है, तदनन्तर बुद्धिमान् भीष्मजीका स्वर्गारोहणपर्व है
അതിന് ശേഷം ധർമ്മവും അധർമ്മവും ഉപദേശിക്കുന്ന പരമമായ ‘ആനുശാസനിക പർവ്വം’ അറിയേണ്ടതാണ്. തുടർന്ന് ബുദ്ധിമാനായ ഭീഷ്മന്റെ സ്വർഗാരോഹണം വിവരിക്കുന്ന ‘സ്വർഗാരോഹണിക പർവ്വം’ വരുന്നു.
Verse 79
ततो<5श्वमेधिकं पर्व सर्वपापप्रणाशनम् । अनुगीता ततः पर्व ज्ञेयमध्यात्मवाचकम्,अब आता है आश्वमेधिकपर्व, जो सम्पूर्ण पापोंका नाशक है। उसीमें अनुगीतापर्व है, जिसमें अध्यात्मज्ञानका सुन्दर निरूपण हुआ है
അതിന് ശേഷം സർവ്വപാപനാശിനിയെന്ന് പറയപ്പെടുന്ന ‘അശ്വമേധിക പർവ്വം’ വരുന്നു. അതിനകത്ത് തന്നെ ‘അനുഗീതാ പർവ്വം’ അറിയേണ്ടതാണ്; അത് അധ്യാത്മോപദേശത്തെ വിശദീകരിക്കുന്നു.
Verse 80
पर्व चाश्रमवासाख्य॑ पुत्रदर्शनमेव च । नारदागमनं पर्व ततः: परमिहोच्यते,इसके बाद आश्रमवासिक, पुत्रदर्शन और तदनन्तर नारदागमनपर्व कहे गये हैं
അതിന് ശേഷം ‘ആശ്രമവാസ’ എന്ന പർവ്വം, തുടർന്ന് ‘പുത്രദർശനം’; അതിന് പിന്നാലെ ‘നാരദാഗമനം’ പർവ്വം—ഇവയെ ഇവിടെ തുടർഘട്ടമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Verse 81
इसके बाद है अत्यन्त भयानक एवं दारुण मौसलपर्व। तत्पश्चात् महाप्रस्थानपर्व और स्वर्गारोहण-पर्व आते हैं
അതിന് ശേഷം അത്യന്തം ഭയാനകവും ദാരുണവുമായ ‘മൗസല പർവ്വം’ വരുന്നു. തുടർന്ന് ‘മഹാപ്രസ്ഥാനം പർവ്വം’യും ‘സ്വർഗാരോഹണം പർവ്വം’യും വരുന്നു.
Verse 82
हरिवंशस्तत: पर्व पुराणं खिलसंज्ञितम् विष्णुपर्व शिशोश्षचर्या विष्णो: कंसवधस्तथा
അതിന് ശേഷം ‘ഹരിവംശ പർവ്വം’ വരുന്നു; അത് ‘ഖില’ (പരിശിഷ്ടം) പുരാണമെന്നു പ്രസിദ്ധം. അതിൽ ‘വിഷ്ണുപർവ്വം’, വിഷ്ണു (ശ്രീകൃഷ്ണൻ)യുടെ ബാലലീലകൾ, കൂടാതെ കംസവധം എന്നിവയുടെ വർണ്ണനയുണ്ട്.
Verse 83
मौसल पर्व चोद्िष्टं ततो घोरं सुदारुणम् । महाप्रस्थानिकं पर्व स्वर्गारोहणिकं तत:
അതിനുശേഷം മൗസലപർവ്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു—ഭീകരവും അത്യന്തം ദാരുണവും. പിന്നെ മഹാപ്രസ്ഥാനികപർവ്വവും അതിനുശേഷം സ്വർഗാരോഹണികപർവ്വവും വരുന്നു. ഖില വിഭാഗങ്ങളിൽ ഭവിഷ്യപർവ്വവും പറയപ്പെടുന്നു—മഹത്തായും അത്ഭുതകരമായും ഉള്ള ഒരു ചേർക്കൽ. ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവ് വ്യാസൻ നൂറു പർവ്വങ്ങളുടെ ഈ പൂർണ്ണ സമാഹാരം പ്രസ്താവിച്ചു.
Verse 84
यथावत् सूरपुत्रेण लौमहर्षणिना ततः । उक्तानि नैमिषारण्ये पर्वाण्यष्टादशैव तु
അതിനുശേഷം സൂതപുത്രനായ ലോമഹർഷണൻ യഥാവിധി ക്രമത്തിൽ നൈമിഷാരണ്യത്തിൽ മഹാഭാരതത്തിന്റെ പതിനെട്ടു പർവ്വങ്ങൾ പാരായണം ചെയ്തു. അർത്ഥം: വ്യാസന്റെ രചന പൂർത്തിയായ ശേഷം അതിനെ പതിനെട്ടു വിഭാഗങ്ങളാക്കി ക്രമീകരിച്ച്, സമവേത ഋഷിമാരുടെ മുമ്പിൽ ശുദ്ധിയും ശാസനയും പാലിച്ച് പകർന്നു—പവിത്രചരിത്രം കൃത്യമായി സംരക്ഷിക്കുകയും പഠിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യേണ്ട ധാർമ്മിക ബാധ്യതയെ ഊന്നിപ്പറഞ്ഞുകൊണ്ട്.
Verse 85
समासो भारतस्यायमत्रोक्त: पर्वसंग्रह: । पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम्
ഇവിടെ മഹാഭാരതത്തിന്റെ പർവ്വസംഗ്രഹം സംക്ഷിപ്തമായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ആദിപർവ്വത്തിൽ പൗഷ്യ, പൗലോമ, ആസ്തീക; ദിവ്യസത്തകളുടെ അംശാവതരണത്തിന്റെ ആദിവൃത്താന്തം; കൂടാതെ മയദാനവന്റെ ദർശനപ്രസംഗവും വിവരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 86
सम्भवो जतुवेश्माख्यं हिडिम्बबकयोर्वध: । तथा चैत्रर॒थं देव्या: पाज्चाल्याश्व॒ स्वयंवर:
സംഭവം, ‘ജതുവേശ്മ’ (ലാക്ഷാഗൃഹം) എന്ന സംഭവവും, ഹിഡിംബ-ബകവധവും; അതുപോലെ ചൈത്രരഥപ്രസംഗവും ദേവി പാഞ്ചാലിയുടെ സ്വയംവരവും (ആദിപർവ്വത്തിൽ) വിവരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 87
क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम् । विदुरागमनं चैव राज्यलम्भस्तथैव च
ക്ഷാത്രധർമ്മപ്രകാരം ജയിച്ച ശേഷം വൈവാഹികവിധി പറയപ്പെടുന്നു; കൂടാതെ വിദുരന്റെ ആഗമനവും അതുപോലെ രാജ്യം ലഭിക്കുന്നതും.
Verse 88
वनवासोडर्जुनस्यापि सुभद्राहरणं तत: । हरणाहरणं चैव दहनं खाण्डवस्य च
അർജുനന്റെ വനവാസവും വിവരിക്കുന്നു; തുടർന്ന് സുഭദ്രാഹരണം, ഹരണം-പ്രതിഹരണം (അപഹരണവും പ്രത്യാഹരണവും), കൂടാതെ ഖാണ്ഡവവനദഹനവും പറയുന്നു.
Verse 89
पौष्ये पर्वणि माहात्म्यमुत्तड़कस्योपवर्णितम्,पौष्यपर्वमें उत्तंकके माहात्म्यका वर्णन है। पौलोमपर्वमें भूगुवंशके विस्तारका वर्णन है। आस्तीकपर्वमें सब नागों तथा गरुड़की उत्पत्तिकी कथा है
പൗഷ്യപർവത്തിൽ ഉത്തങ്കന്റെ മഹാത്മ്യം വർണ്ണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പൗലോമപർവത്തിൽ ഭൃഗുവംശത്തിന്റെ വിപുലീകരണം വിവരിക്കുന്നു. ആസ്തീകപർവത്തിൽ സർവ്വനാഗങ്ങളുടെയും ഗരുഡന്റെയും ഉത്ഭവകഥ പറയുന്നു.
Verse 90
पौलोमे भृगुवंशस्य विस्तार: परिकीर्तित: । आस्तीके सर्वनागानां गरुडस्य च सम्भव:
പൗലോമപർവത്തിൽ ഭൃഗുവംശത്തിന്റെ വിപുലീകരണം പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ആസ്തീകപർവത്തിൽ സർവ്വനാഗങ്ങളുടെയും ഗരുഡന്റെയും ഉത്ഭവകഥ പറയുന്നു.
Verse 91
क्षीरोदमथनं चैव जन्मोच्चै:अ्रवसस्तथा । यजत: सर्पसत्रेण राज्ञ: पारीक्षितस्थ च
ഇവിടെ ക്ഷീരോദസമുദ്രമഥനവും ഉച്ചൈഃശ്രവസ് അശ്വത്തിന്റെ ജനനവും കൂടി വർണ്ണിക്കുന്നു; പാരീക്ഷിത രാജാവിന്റെ സർപ്പസത്രയാഗത്തിലും ഈ കഥകൾ പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 92
कथेयमभिनिर्वत्ता भरतानां महात्मनाम् | विविधा: सम्भवा राज्ञामुक्ता: सम्भवपर्वणि
ഈ കഥ ഭാരതവംശത്തിലെ മഹാത്മരാജാക്കളെ സംബന്ധിച്ചാണ് ഉദ്ഭവിച്ചത്. സംഭവപർവത്തിൽ രാജാക്കന്മാരുടെ വിവിധവിധ ജന്മവൃത്താന്തങ്ങൾ പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 93
अन््येषां चैव शूराणामृषेद्वैपायनस्य च । अंशावतरणं चात्र देवानां परिकीर्तितम्
ഇവിടെ മറ്റു ശൂരന്മാരുടെയും ഋഷി ദ്വൈപായനൻ (വ്യാസൻ) എന്ന മഹർഷിയുടെ ജന്മകഥയും വിവരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതേ സന്ദർഭത്തിൽ ദേവന്മാരുടെ ‘അംശാവതരണം’—ദേവാംശങ്ങളായി ലോകത്ത് പ്രത്യക്ഷപ്പെടൽ—എന്ന തത്ത്വവും പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ തുടർന്നുള്ള സംഭവങ്ങൾ മനുഷ്യചരിത്രമായിരിക്കുമ്പോഴും ദൈവനിയമം രൂപപ്പെടുത്തിയ ധാർമ്മിക പ്രവാഹമായി പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
Verse 94
दैत्यानां दानवानां च यक्षाणां च महौजसाम् । नागानामथ सर्पाणां गन्धर्वाणां पतत्त्रिणाम्
ഇവിടെ ദൈത്യ-ദാനവന്മാർ, മഹൗജസ്സുള്ള യക്ഷന്മാർ, നാഗങ്ങളും സർപ്പങ്ങളും, ഗന്ധർവന്മാർ, പക്ഷികൾ എന്നിവയടക്കമുള്ള അനവധി ശക്തിമാനായ ജീവികളുടെ ഉത്ഭവം വിവരിക്കുന്നു. ഇതേ ഭാഗത്തിൽ പരമതപസ്വിയായ മഹർഷി കണ്വന്റെ ആശ്രമത്തിൽ രാജാവ് ദുഷ്യന്തനാൽ ശകുന്തളയുടെ ഗർഭത്തിൽ ഭാരതൻ ജനിച്ച കഥയും പറയുന്നു; ആ മഹാത്മാവ് ഭാരതന്റെ നാമത്തിൽ തന്നെയാണ് ഈ വംശം ലോകത്ത് ‘ഭാരത’ വംശമായി പ്രസിദ്ധമായത്.
Verse 95
अन््येषां चैव भूतानां विविधानां समुद्धव: । महर्षेराश्रमपदे कण्वस्य च तपस्विन:
ഇവിടെ മറ്റു പലവിധ ജീവികളുടെ വൈവിധ്യമാർന്ന ഉത്ഭവങ്ങളും വിവരിക്കുന്നു. പരമതപസ്വിയായ മഹർഷി കണ്വന്റെ ആശ്രമപ്രദേശത്ത് ദുഷ്യന്തനാൽ ശകുന്തളയുടെ ഗർഭത്തിൽ ഭാരതൻ ജനിച്ച വൃത്താന്തവും ഇതിലുണ്ട്; ആ മഹാത്മാവ് ഭാരതന്റെ നാമത്തിൽ തന്നെയാണ് ഈ വംശം ലോകത്ത് ‘ഭാരത’മായി വിഖ്യാതമായത്.
Verse 96
शकुन्तलायां दुष्यन्ताद् भरतश्नापि जज्ञिवान् यस्य लोकेषु नाम्नेदं प्रथितं भारतं कुलम्
ശകുന്തളയുടെ ഗർഭത്തിൽ രാജാവ് ദുഷ്യന്തനാൽ ഭാരതനും ജനിച്ചു—അവന്റെ നാമം കൊണ്ടുതന്നെ ഈ കുലം ലോകങ്ങളിൽ ‘ഭാരത’ കുലമായി പ്രസിദ്ധമായി. ഇതേ ഭാഗത്തിൽ ദൈത്യ-ദാനവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, നാഗ-സർപ്പങ്ങൾ, ഗന്ധർവന്മാർ, പക്ഷികൾ തുടങ്ങിയ ശക്തിമാനായ ജീവികളുടെ ഉത്ഭവവും, മഹർഷി കണ്വന്റെ ആശ്രമത്തിൽ ഭാരതജന്മകഥയും വിവരിക്കുന്നു; അതുവഴി വംശകീർത്തി ധർമ്മബദ്ധമായ രാജധർമ്മത്തിലും പവിത്ര വംശപരമ്പരയിലും സ്ഥാപിതമാകുന്നു.
Verse 97
वसूनां पुनरुत्पत्तिर्भागीरथ्यां महात्मनाम् | शान्तनोर्वेश्मनि पुनस्तेषां चारोहणं दिवि
അതിനു ശേഷം ഭാഗീരഥിയായ ഗംഗയുടെ ഗർഭത്തിൽ മഹാരാജാവ് ശാന്തനുവിന്റെ ഗൃഹത്തിൽ മഹാത്മാക്കളായ വസുക്കളുടെ പുനർജന്മവും, നിശ്ചിത കാലം പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം അവരുടെ വീണ്ടും സ്വർഗ്ഗാരോഹണവും വിവരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 98
तेजों5शानां च सम्पातो भीष्मस्याप्यत्र सम्भव: | राज्यान्निवर्तनं तस्य ब्रह्मचर्यव्रते स्थिति:
ഇവിടെയും വസുക്കളുടെ തേജസ്സിന്റെ അംശമായി ഭീഷ്മന്റെ അവതാര-ജന്മകഥ വിവരിക്കുന്നു. രാജഭോഗങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിരക്തി, ആജീവനാന്ത ബ്രഹ്മചര്യവ്രതത്തിൽ നിലകൊള്ളാനുള്ള ദൃഢനിശ്ചയം, ആ പ്രതിജ്ഞയുടെ അചഞ്ചല പാലനം—ത്യാഗത്തിന്റെയും ധർമ്മനിഷ്ഠയുടെയും ആദർശമായി ഇവിടെ പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Verse 99
प्रतिज्ञापालनं चैव रक्षा चित्राड्भदस्य च | हते चित्राड्दे चैव रक्षा भ्रातुर्यवीयस:
പ്രതിജ്ഞയുടെ പാലനം, ചിത്രാംഗദന്റെ സംരക്ഷണം; ചിത്രാംഗദൻ ഹതനായാൽ ഇളയ സഹോദരന്റെയും സംരക്ഷണം—ഇതും ഇവിടെ പറയുന്നു.
Verse 100
विचित्रवीर्यस्य तथा राज्ये सम्प्रतिपादनम् । धर्मस्य नृषु सम्भूतिरणीमाण्डव्यशापजा
അതുപോലെ വിചിത്രവീര്യനെ വിധിപൂർവ്വം രാജസ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിക്കൽ; അണീമണ്ഡവ്യന്റെ ശാപഫലമായി ധർമ്മൻ മനുഷ്യരിൽ (വിദുരരൂപത്തിൽ) ജനിക്കൽ—ഇതും ഇവിടെ വിവരിക്കുന്നു.
Verse 101
कृष्णद्वैपायनाच्चैव प्रसूतिर्वरदानजा । धृतराष्ट्रस्य पाण्डोश्व॒ पाण्डवानां च सम्भव:
കൃഷ്ണദ്വൈപായനൻ (വ്യാസൻ) നൽകിയ വരദാനഫലമായ പ്രസൂതിയിലൂടെ ധൃതരാഷ്ട്രനും പാണ്ഡുവും ജനിച്ചത്; തുടർന്ന് പാണ്ഡവരുടെ ഉദ്ഭവകഥ—ഇതും ഇവിടെ പറയുന്നു.
Verse 102
वारणावततयात्रायां मन्त्रो दुर्योधनस्य च । कूटस्य धार्तराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान् प्रति
വാരണാവതയാത്രയുടെ പ്രസംഗത്തിൽ ദുര്യോധനന്റെ രഹസ്യ മന്ത്രണം; ധാർത്തരാഷ്ട്രപക്ഷം പാണ്ഡവർക്കെതിരായി കപടനീതിജ്ഞനായ ഒരാളെ അയച്ച സംഭവം—ഇവിടെ വിവരിക്കുന്നു.
Verse 103
हितोपदेशश्न पथि धर्मराजस्य धीमत: । विदुरेण कृतो यत्र हितार्थ म्लेच्छभाषया
ലാക്ഷാഗൃഹദാഹപർവത്തിൽ വാരണാവതയാത്രാ പ്രസംഗത്തിൽ ദുര്യോധനന്റെ ഗൂഢ ষഡ്യന്ത്രവും പാണ്ഡവരുടെ അടുക്കൽ കൂറ്റനീതിജ്ഞനായ പുരോചനനെ അയച്ച സംഭവവും വിവരിക്കുന്നു. അതേ യാത്രാമാർഗത്തിൽ തന്നെ വിദുരൻ ധീമാനായ ധർമ്മരാജൻ (യുധിഷ്ഠിരൻ)ന്റെ ഹിതാർത്ഥം ‘മ്ലേച്ഛഭാഷ’യുടെ സൂചനകളിൽ ഉപദേശം നൽകി—പാണ്ഡവരെ ദ്രോഹത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കാനുള്ള ധർമ്മസമ്മതവും പ്രായോഗികവുമായ മറഞ്ഞ മുന്നറിയിപ്പായി അത് നിലകൊണ്ടു.
Verse 104
विदुरस्य च वाक्येन सुरज्रोपक्रमक्रिया । निषाद्या: पज्चपुत्राया: सुप्ताया जतुवेश्मनि
വിദുരന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് രഹസ്യസുരംഗം ഖനനം ചെയ്യാനുള്ള പ്രവർത്തനം ആരംഭിച്ചു. അതേ ജതുവേശ്മത്തിൽ (ലാക്ഷാഗൃഹത്തിൽ) അഞ്ചു പുത്രന്മാരോടൊപ്പം ഉറങ്ങിക്കിടന്ന ഒരു നിഷാദസ്ത്രീയും ദഹിച്ച് മരിച്ചു; പുരോചനനും അവിടെത്തന്നെ നശിച്ചു—എന്നിങ്ങനെ കഥ പറയുന്നു. ഇതിലൂടെ സമയോചിതമായ ജ്ഞാനസൂചന ധർമ്മനിഷ്ഠരെ രക്ഷിക്കുമെങ്കിലും, കൂറ്റരാഷ്ട്രീയ ഹിംസയുടെ നിഴൽ നിരപരാധികളിലേക്കും വീഴുന്നു എന്ന നൈതിക മങ്ങലും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 105
पुरोचनस्य चात्रैव दहनं सम्प्रकीर्तितम् । पाण्डवानां वने घोरे हिडिम्बायाश्व दर्शनम्
ഇവിടെയുതന്നെ പുരോചനന്റെ ദഹനവും വിവരിക്കുന്നു; പാണ്ഡവർ ഭീകരവനത്തിലൂടെ കടന്നുപോകുമ്പോൾ ഹിഡിംബയെ കണ്ടുമുട്ടിയതും പറയുന്നു. ലാക്ഷാഗൃഹകൂറ്റയോജന സൃഷ്ടിച്ച ഭീഷണിക്കിടയിൽ വിദുരന്റെ നയം ധർമ്മപക്ഷത്തെ രക്ഷിച്ചു; തുടർന്ന് കഥ രാഷ്ട്രീയാപായത്തിൽ നിന്ന് വനവാസപരീക്ഷകളിലേക്കു മാറി, ധൈര്യവും ദുർബലരുടെ സംരക്ഷണവും മുഖ്യമായി ഉയരുന്നു.
Verse 106
तत्रैव च हिडिम्बस्य वधो भीमान्महाबलात् । घटोत्कचस्य चोत्पत्तिरत्रैव परिकीर्तिता
ഇവിടെയുതന്നെ മഹാബലനായ ഭീമൻ ഹിഡിംബനെ വധിച്ചതും ഘടോത്കചന്റെ ജനനവും വിവരിക്കുന്നു. വനവാസത്തിൽ ഹിംസക ദുഷ്ടരെ നീക്കാനും ദുർബലരെ സംരക്ഷിക്കാനും പരാക്രമം ധർമ്മാനുസൃതമായി പ്രയോഗിക്കേണ്ടതെങ്ങനെ എന്നത് കഥ കാണിക്കുന്നു; അതോടൊപ്പം ആ സംഗമത്തിൽ നിന്ന് ഭാവിയിലെ ഒരു സഹായിയുടെ ഉദയവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 107
महर्षेर्दर्शन॑ं चैव व्यासस्यामिततेजस: । तदाज्ञयैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने
അമിതതേജസ്സുള്ള മഹർഷി വ്യാസന്റെ മംഗളകരമായ ദർശനം വിവരിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം പാണ്ഡവർ ഏകചക്രാ നഗരത്തിൽ ഒരു ബ്രാഹ്മണന്റെ വീട്ടിൽ രഹസ്യമായി താമസിച്ചതും പറയുന്നു. അവിടെ ഗൂഢവാസത്തിനിടയിൽ അവർ മനുഷ്യഭക്ഷകനായ ബകാസുരനെ വധിച്ചു; അതോടെ നഗരവാസികൾ അത്ഭുതപ്പെട്ടു, ഭയം നീങ്ങി—നിര്വാസനത്തിലുമെൻപോലും പീഡിതരെ സംരക്ഷിക്കുകയും സംയമം പാലിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് ധർമ്മാനുസൃതമാകാം എന്ന് ഇത് കാണിക്കുന്നു.
Verse 108
अज्ञातचर्यया वासो यत्र तेषां प्रकीर्तित: । बकस्य निधन चैव नागराणां च विस्मय:
ഇവിടെ അവർ അജ്ഞാതചര്യയോടെ (ഗൂഢമായി) വസിച്ച സ്ഥലത്തെക്കുറിച്ചും, ബകാസുരവധത്തെക്കുറിച്ചും പറയുന്നു; അതു നഗരവാസികൾക്ക് മഹത്തായ അത്ഭുതമായി തോന്നി.
Verse 109
सम्भवश्वैव कृष्णाया धृष्टद्युम्नस्य चैव ह । ब्राह्मणात् समुपश्रुत्य व्यासवाक्यप्रचोदिता:
അതിനുശേഷം കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി)യും ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും ജനിച്ച കഥ വിവരിക്കുന്നു. ഒരു ബ്രാഹ്മണന്റെ വായിൽ നിന്ന് ഈ വാർത്ത കേട്ട്, മഹർഷി വ്യാസന്റെ വചനപ്രേരണയാൽ, പാണ്ഡവർ കൗതുകഭരിതമായ മനസ്സോടെ സ്വയംവരം കാണാൻ പാഞ്ചാലദേശത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 110
द्रौपदी प्रार्थयन्तस्ते स्वयंवरदिदृक्षया । पज्चालानभितो जममुर्यत्र कौतूहलान्विता:
ദ്രൗപദിയെ നേടണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെയും സ്വയംവരം കാണണമെന്ന ഉത്സുകതയോടെയും, കൗതുകഭരിതരായി അവർ പാഞ്ചാലദേശത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 111
अड्भारपर्ण निर्जित्य गड़्ाकूले<र्जुनस्तदा । सख्यं कृत्वा ततस्तेन तस्मादेव च शुश्रुवे
അപ്പോൾ അർജുനൻ ഗംഗാതീരത്ത് അങ്കാരപർണൻ എന്ന ഗന്ധർവനെ ജയിച്ച് അവനുമായി സൗഹൃദം സ്ഥാപിച്ചു; പിന്നെ അവന്റെ വായിൽ നിന്നുതന്നെ ഉത്തമമായ ആഖ്യാനങ്ങൾ ശ്രവിച്ചു.
Verse 112
तापत्यमथ वासिष्ठमौर्व चाख्यानमुत्तमम् । भ्रातृभि: सहित: सर्वे: पजड्चालानभितो ययौ
അപ്പോൾ (അർജുനൻ) താപതി, വസിഷ്ഠൻ, ഔർവൻ എന്നിവരുടെ ഉത്തമ ആഖ്യാനങ്ങൾ ശ്രവിച്ചു; തുടർന്ന് എല്ലാ സഹോദരന്മാരോടും കൂടി പാഞ്ചാലദേശത്തേക്ക് പോയി.
Verse 113
पाञ्चालनगरे चापि लक्ष्यं भित्त्ता धनंजय: । द्रौपदी लब्धवानत्र मध्ये सर्वमहीक्षिताम्
പാഞ്ചാലനഗരത്തിൽ ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) ലക്ഷ്യം ഭേദിച്ചു; അവിടെ തന്നെ—ഭൂമിയാകെ നിന്നുള്ള രാജാക്കന്മാർ നിറഞ്ഞ സഭയുടെ മദ്ധ്യേ—ദ്രൗപദിയെ നേടി. കഴിവിന്റെ പൊതുപരീക്ഷയും ആത്മനിയന്ത്രണവും രാജകീയ സഖ്യങ്ങളുടെ നിർണായക ഉപാധികളാകുന്നതും, ധർമ്മോചിത ലക്ഷ്യത്തോട് ചേർന്ന വീര്യം രാഷ്ട്രീയ-നൈതിക ക്രമത്തെ പുതുക്കി രൂപപ്പെടുത്തുന്നതുമാണ് ഈ സംഭവത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നത്.
Verse 114
भीमसेनार्जुनौ यत्र संरब्धान् पृथिवीपतीन् । शल्यकर्णो च तरसा जितवन्तौ महामृथे
ഈ സംഭവത്തിൽ ഓർമ്മിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു: മഹായുദ്ധത്തിന്റെ നടുവിൽ ഭീമസേനനും അർജുനനും ആയുധമെടുത്ത് ക്രോധാന്ധരായ രാജാക്കളെ വേഗത്തിൽ കീഴടക്കി; തങ്ങളുടെ പരാക്രമത്താൽ ശല്യനെയും കർണനെയും കൂടി ജയിച്ചു. രാജസഭകളിൽ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത ക്രോധവും അഹങ്കാരവും സംഘർഷം വിളിച്ചുവരുത്തും; എന്നാൽ സംയമിത ശക്തിയും ദൃഢനിശ്ചയവും ആക്രമണത്തിന്റെ മുന്നിൽ ക്രമം പുനഃസ്ഥാപിച്ച് ധർമ്മാചരണം സംരക്ഷിക്കും എന്നതാണ് ആഖ്യാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.
Verse 115
दृष्टवा तयोश्व तद्वीर्यमप्रमेयममानुषम् । शड्कमानीौ पाण्डवांस्तान् रामकृष्णौ महामती
ഭീമസേനന്റെയും അർജുനന്റെയും അളവറ്റ, അതിമാനുഷമായ ബല-വീര്യം കണ്ടപ്പോൾ മഹാമതി ബലരാമനും ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണനും—ഇവർ പാണ്ഡവരാകുമോ എന്ന സംശയം തോന്നി. ആ സംശയത്താൽ പ്രേരിതരായി അവർ ഇരുവരും കുശവന്റെ വീട്ടിൽ ചെന്നു അവരെ കണ്ടുമുട്ടി. തുടർന്ന് ദ്രുപദൻ ‘അഞ്ചു പാണ്ഡവർക്ക് ഒരേ ഭാര്യ എങ്ങനെ?’ എന്ന അപൂർവ സാഹചര്യത്തിൽ മര്യാദയും ധർമ്മവും സംബന്ധിച്ച ആലോചന ആരംഭിച്ചു.
Verse 116
जग्मतुस्तै: समागन्तुं शालां भार्गववेश्मनि । पञज्चानामेकपत्नीत्वे विमर्शो द्रपदस्य च
അപ്പോൾ അവർ ഇരുവരും അവരെ കാണാൻ ഭാർഗവന്റെ വസതിയിലെ ശാലയിലേക്കു പോയി. തുടർന്ന് രാജാവ് ദ്രുപദനും ‘അഞ്ചു സഹോദരന്മാർക്ക് ഒരേ ഭാര്യ’ എന്ന വിഷയത്തിൽ ആലോചന നടത്തി; അസാധാരണ സാഹചര്യങ്ങളിൽ മര്യാദയും ധർമ്മവും സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ടല്ലോ.
Verse 117
पज्चेन्द्राणामुपाख्यानमत्रैवाद्धुतमुच्यते । द्रौपद्या देवविहितो विवाहश्नाप्यमानुष:
ഇവിടെയുതന്നെ അഞ്ചു ഇന്ദ്രന്മാരുടെ അത്ഭുത ഉപാഖ്യാനം പറയപ്പെടുന്നു; ദ്രൗപദിയുടെ ദേവവിഹിതമായ വിവാഹവും—മാനുഷപരമ്പരയ്ക്ക് പുറത്തുള്ളതെങ്കിലും അപൂർവമായത്—വിവരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ വിവാഹപ്രസംഗത്തിൽ, സാമൂഹ്യചട്ടങ്ങളെ വെല്ലുവിളിക്കുന്ന സംഭവത്തെയും ഉയർന്ന ദിവ്യവിധാനത്തിലൂടെ ധർമ്മസ്ഥാപനമായി ഗ്രന്ഥം അവതരിപ്പിച്ച് ചിന്തനത്തിന് ക്ഷണിക്കുന്നു.
Verse 118
क्षत्तुश्न धृतराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान् प्रति । विदुरस्य च सम्प्राप्तिर्दर्शन॑ केशवस्य च
അതിന് ശേഷം ധൃതരാഷ്ട്രൻ പാണ്ഡവരുടെ അടുക്കൽ ക്ഷത്താവായ വിദുരനെ അയച്ചു. വിദുരൻ അവിടെ എത്തി പാണ്ഡവരെ കണ്ടുമുട്ടി; അവർക്കു കേശവൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ) ദർശനവും ലഭിച്ചു.
Verse 119
खाण्डवप्रस्थवासश्न तथा राज्यार्धथसर्जनम् । नारदस्याज्ञया चैव द्रौपद्या: समयक्रिया
അതിനുശേഷം ഖാണ്ഡവപ്രസ്ഥം (ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥം) എന്നിടത്ത് പാണ്ഡവർ വസിച്ചതും, ധൃതരാഷ്ട്രൻ അവർക്കു അർദ്ധരാജ്യം നൽകിയതും, നാരദന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ദ്രൗപദിയുടെ അടുക്കലേക്കുള്ള വരവ്-പോക്കുകൾക്ക് സമയനിയമം നിശ്ചയിച്ചതും വിവരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 120
सुन्दोपसुन्दयोस्तद्वदाख्यानं परिकीर्तितम् । अनन्तरं च द्रौपद्या सहासीनं युधिछ्िरम्
ഈ പ്രസംഗത്തിൽ സുന്ദ-ഉപസുന്ദരുടെ ഉപാഖ്യാനവും പറയപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് ഒരു ദിവസം ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ ദ്രൗപദിയോടൊപ്പം ഇരുന്നിരുന്നു എന്ന വിവരണം വരുന്നു.
Verse 121
अनुप्रविश्य विप्रार्थे फाल्गुनो गृह्य चायुधम् । मोक्षयित्वा गृहं गत्वा विप्रार्थ कृतनिश्चय:
ഒരു ബ്രാഹ്മണന്റെ കാര്യാർത്ഥം ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ) അകത്തു കടന്ന് ആയുധങ്ങൾ എടുത്തു; ബ്രാഹ്മണന്റെ ഉദ്ദേശ്യം സാധിപ്പിച്ച് വീട്ടിലേക്കു മടങ്ങി—ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ.
Verse 122
समयं पालयन् वीरो वन यत्र जगाम ह । पार्थस्य वनवासे च उलूप्या पथि संगम:
നിശ്ചയിച്ച സമയനിയമം പാലിച്ചുകൊണ്ട് ആ വീരൻ വനത്തിലേക്കു പോയി. പാർഥന്റെ വനവാസകാലത്ത് വഴിമധ്യേ ഉലൂപിയുമായി അവന് സംഗമം ഉണ്ടായി.
Verse 123
पुण्यतीर्थानुसंयानं बश्रुवाहनजन्म च । तत्रैव मोक्षयामास पठ्च सो5प्सरस: शुभा:
അർജുനൻ പുണ്യ തീർത്ഥങ്ങളിലേക്കു തീർത്ഥയാത്ര ചെയ്തതായി പറയുന്നു. അതേ കാലത്തുതന്നെ ചിത്രാംഗദയുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് ബഭ്രുവാഹനൻ ജനിച്ചു. അതേ യാത്രയിൽ തന്നെ തപസ്വിയായ ബ്രാഹ്മണന്റെ ശാപം മൂലം ഗ്രാഹ (മുതല) രൂപത്തിൽ കുടുങ്ങിയിരുന്ന അഞ്ചു ശുഭ അപ്സരസ്സുകൾക്ക് അർജുനൻ മോചനം നൽകി. തുടർന്ന് പ്രഭാസ തീർത്ഥത്തിൽ ശ്രീകൃഷ്ണനും പാർഥനും (അർജുനൻ) തമ്മിലുള്ള സംഗമം വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 124
शापाद् ग्राहत्वमापन्ना ब्राह्मणस्य तपस्विन: । प्रभासतीर्थे पार्थेन कृष्णस्य च समागम:
തപസ്വിയായ ബ്രാഹ്മണന്റെ ശാപം മൂലം അവർ ഗ്രാഹത്വം (മുതല-സ്ഥിതി) പ്രാപിച്ചിരുന്നു. തുടർന്ന് പ്രഭാസ തീർത്ഥത്തിൽ പാർഥൻ (അർജുനൻ)യും ശ്രീകൃഷ്ണനും തമ്മിലുള്ള സംഗമം വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 125
द्वारकायां सुभद्रा च कामयानेन कामिनी । वासुदेवस्यानुमते प्राप्ता चैव किरीटिना
ദ്വാരകയിൽ കാമിനിയായ സുഭദ്ര പ്രണയവേഗത്തിൽ ആകർഷിതയായി; വാസുദേവന്റെ (ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ) അനുമതിയോടെ കിരീടധാരി (അർജുനൻ) അവളെ പ്രാപിച്ചു.
Verse 126
गृहीत्वा हरणं प्राप्ते कृष्णे देवकिनन्दने । अभिमन्यो: सुभद्रायां जन्म चोत्तमतेजस:
വിവാഹധനം (വരദക്ഷിണ) കൈക്കൊണ്ട് ദേവകീനന്ദനനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ പാണ്ഡവരുടെ അടുക്കൽ എത്തിയപ്പോൾ, സുഭദ്രയുടെ ഗർഭത്തിൽ പരമതേജസ്സുള്ള അഭിമന്യു ജനിച്ചു.
Verse 127
द्रौपद्यास्तनयानां च सम्भवो«नुप्रकीर्तित: । विहारार्थ च गतयो: कृष्णयोर्यमुनामनु
തുടർന്ന് ദ്രൗപദിയുടെ പുത്രന്മാരുടെ ജനനം ക്രമമായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും വിനോദാർത്ഥം യമുനാതീരത്തേക്ക് പോയ സന്ദർഭം വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 128
सम्प्राप्तिश्नक्रधनुषो: खाण्डवस्य च दाहनम् | मयस्य मोक्षो ज्वलनाद् भुजड़स्य च मोक्षणम्
ഇവിടെ വിവരിക്കുന്നു—യമുനാതീരത്ത് വിഹാരത്തിനായി പോയ ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും ചക്രവും ഇന്ദ്രന്റെ ധനുസ്സായ ഗാണ്ഡീവവും എങ്ങനെ ലഭിച്ചു; കൂടാതെ ഖാണ്ഡവവനദാഹം, ദാനവനായ മയന്റെ അഗ്നിയിൽ നിന്നുള്ള മോചനം, ആ മഹാദാഹത്തിൽ നിന്ന് ഒരു സർപ്പം പൂർണ്ണമായി രക്ഷപ്പെട്ടതും।
Verse 129
महर्षेमन्दपालस्य शार्ड्र्या तनयसम्भव: । इत्येतदादिपर्वोक्त प्रथमं बहुविस्तरम्
തദനന്തരം മഹർഷി മന്ദപാലന് ശാർഡ്രീ എന്ന പക്ഷിണിയുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് പുത്രന്മാർ ജനിച്ച കഥ പറയപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ അത്യന്തം വിപുലമായ ആദിപർവത്തിന്റെ ആദ്യ നിർൂപണം സമാപിച്ചതായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 130
अध्यायानां शते द्वे तु संख्याते परमर्षिणा । सप्तविंशतिरथ्याया व्यासेनोत्तमतेजसा,परमर्षि एवं परम तेजस्वी महर्षि व्यासने इस पर्वमें दो सौ सत्ताईस (२२७) अध्यायोंकी रचना की है
പരമർഷി അധ്യായങ്ങളുടെ എണ്ണം ഇരുനൂറെന്ന് എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; അത്യുത്തമ തേജസ്സുള്ള മഹർഷി വ്യാസൻ അതിലേയ്ക്ക് ഇനിയും ഇരുപത്തേഴു അധ്യായങ്ങൾ രചിച്ചു ചേർത്തിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഈ പർവത്തിൽ ആകെ ഇരുനൂറ്റി ഇരുപത്തേഴു (२२७) അധ്യായങ്ങളുണ്ട്।
Verse 131
अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च । श्लोकाश्न चतुराशीतिर्मुनिनोक्ता महात्मना,महात्मा व्यास मुनिने इन दो सौ सत्ताईस (२२७) अध्यायोंमें आठ हजार आठ सौ चौरासी (८,८८४) श्लोक कहे हैं
മഹാത്മ മুনি വ്യാസൻ ഈ ഇരുനൂറ്റി ഇരുപത്തേഴു (२२७) അധ്യായങ്ങളിൽ എട്ടായിരം, എട്ടുനൂറ്, കൂടാതെ എൺപത്തിനാല്—ഇങ്ങനെ ആകെ എട്ടായിരത്തി എട്ടുനൂറ്റി എൺപത്തിനാല് (८,८८४) ശ്ലോകങ്ങൾ പ്രസ്താവിച്ചിട്ടുണ്ട്।
Verse 132
द्वितीयं तु सभापर्व बहुवृत्तान्तमुच्यते । सभाक्रिया पाण्डवानां किड्कराणां च दर्शनम्
രണ്ടാമത്തെ ഗ്രന്ഥം സഭാപർവം എന്നു പറയുന്നു; അതിൽ അനേകം വൃത്താന്തങ്ങൾ വിവരിക്കപ്പെടുന്നു. പാണ്ഡവരുടെ സഭാനിർമ്മാണവും സഭാക്രിയകളും, കിങ്കരന്മാരുടെ ദർശനം, ദേവർഷി നാരദൻ ലോകപാലരുടെ സഭകളെ വിവരിക്കുന്നത്, രാജസൂയയജ്ഞത്തിന്റെ ആരംഭവും ജരാസന്ധവധവും, ഗിരിവ്രജത്തിൽ ബന്ധിതരായ രാജാക്കന്മാരെ ശ്രീകൃഷ്ണൻ മോചിപ്പിച്ചതും, പാണ്ഡവരുടെ ദിഗ്വിജയവും—ഇവയെല്ലാം അതിൽ പ്രതിപാദിക്കുന്നു।
Verse 133
लोकपालसभाख्यानं नारदाद् देवदर्शिन: । राजसूयस्य चारम्भो जरासन्धवधस्तथा
ദേവദർശിയായ നാരദനിൽ നിന്നു ശ്രുതമായ ലോകപാലസഭാവൃത്താന്തം; അതുപോലെ രാജസൂയയാഗത്തിന്റെ ആരംഭവും ജരാസന്ധവധവും—ഇവ സഭാപർവത്തിലെ വിഷയങ്ങളാണ്.
Verse 134
गिरिव्रजे निरुद्धानां राज्ञां कृष्णेन मोक्षणम् । तथा दिग्विजयोअ्चत्रैव पाण्डवानां प्रकीर्तित:
ഗിരിവ്രജത്തിൽ തടവിലായിരുന്ന രാജാക്കന്മാരെ ശ്രീകൃഷ്ണൻ മോചിപ്പിച്ചത്; അതുപോലെ ഇതേ സന്ദർഭത്തിൽ പാണ്ഡവരുടെ ദിഗ്വിജയവും പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 135
राज्ञामागमनं चैव सार्हणानां महाक्रतौ । राजसूये<र्घसंवादे शिशुपालवधस्तथा
മഹാക്രതുവായ രാജസൂയത്തിൽ ഉപഹാരങ്ങളുമായി രാജാക്കന്മാരുടെ വരവ്; കൂടാതെ അർഘ്യപ്രദാനത്തിൽ അഗ്രപൂജയെച്ചൊല്ലി ഉണ്ടായ വിവാദത്തിൽ ശിശുപാലവധപ്രസംഗവും (ഇവിടെ) ഉൾപ്പെടുന്നു.
Verse 136
यज्ञे विभूतिं तां दृष्टवा दुःखामर्षान्वितस्य च | दुर्योधनस्यावहासो भीमेन च सभातले
യജ്ഞത്തിൽ ആ വൈഭവം കണ്ടു ദുഃഖവും അമർഷവും നിറഞ്ഞ ദുര്യോധനൻ; കൂടാതെ സഭാതലത്തിൽ ഭീമൻ അവനെ പരിഹസിച്ചതും (വിവരിക്കപ്പെടുന്നു).
Verse 137
यत्रास्य मन्युरुदभूतो येन द्यूतमकारयत् । यत्र धर्मसुतं द्यूते शकुनि: कितवो5जयत्
അവിടെ അവന്റെ ക്രോധം ഉദിച്ചു; അതിനാൽ അവൻ ദ്യൂതക്രീഡ നടത്തിച്ചു. അതേ ദ്യൂതത്തിൽ കപട കിതവനായ ശകുനി ധർമസുതൻ യുധിഷ്ഠിരനെ ജയിച്ചു.
Verse 138
यत्र द्यूतार्णवे मग्नां द्रौपदी नौरिवार्णवात् । धृतराष्ट्रो महाप्राज्ञ: स्नुषां परमदु:खिताम्
സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയ ഒരു നൗകയെ ആരെങ്കിലും വീണ്ടും മേലേക്ക് വലിച്ചെടുക്കുന്നതുപോലെ, ദ്യൂതം എന്ന സമുദ്രസദൃശമായ ദുരന്തത്തിൽ മുങ്ങിയ അത്യന്തം ദുഃഖിതയായ മരുമകൾ ദ്രൗപദിയെ മഹാപ്രാജ്ഞനായ ധൃതരാഷ്ട്രൻ രക്ഷിച്ചു പുറത്തെടുത്തു. ഈ ഉപമ രാജധർമ്മം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു—ദുർബലരെ സംരക്ഷിക്കലും രാജവംശത്തെ മൂടുന്ന അധർമത്തെ നിയന്ത്രിക്കലും।
Verse 139
तारयामास तांस््तीर्णान ज्ञात्वा दुर्योधनो नृपः । पुनरेव ततो द्यूते समाह्दयत पाण्डवान्
പാണ്ഡവർ ആ ദുരന്തത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെട്ടു എന്നറിഞ്ഞിട്ടും, അതേ വിനാശകരമായ വഴിയിൽ ഉറച്ചുനിന്ന ദുര്യോധനൻ അവരെ വീണ്ടും ദ്യൂതത്തിന് വിളിച്ചു. ഈ സംഭവമെന്നാൽ—ലോഭവും വൈരവും ശമിക്കാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, നൈതിക-സാമൂഹിക ദുരന്തത്തിൽ നിന്നുള്ള രക്ഷപോലും അധർമം വീണ്ടും വീണ്ടും നശിപ്പിക്കുന്നു; അധർമത്തിൽ ആവർത്തിച്ചുള്ള ആസക്തി ദുരഭാഗ്യത്തെ ഉദ്ദേശപൂർവമായ നയമാക്കി മാറ്റുന്നു।
Verse 140
जित्वा स वनवासाय प्रेषयामास तांस्तत: । एतत् सर्व सभापर्व समाख्यातं महात्मना,दुर्योधनने उन्हें जूएमें जीतकर वनवासके लिये भेज दिया। महर्षि व्यासने सभापर्वमें यही सब कथा कही है
ദുര്യോധനൻ ദ്യൂതത്തിൽ അവരെ ജയിച്ച്, തുടർന്ന് അവരെ വനവാസത്തിനായി അയച്ചു. ഇതെല്ലാം മഹാത്മാവായ വ്യാസൻ സഭാപർവത്തിൽ സമഗ്രമായി വിവരിച്ചിട്ടുണ്ട്—കപടവും അധർമവും കൊണ്ട് നേടിയ വിജയം ധർമ്മസമ്മതമായ രാജ്യം നൽകുകയില്ല; അത് ധർമ്മനിഷ്ഠർക്കു ദുഃഖം വരുത്തി, ഒടുവിൽ അധർമ്മിയുടെ നാശത്തിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്।
Verse 141
अध्याया: सप्ततिरज्ञैयास्तथा चाष्टौ प्रसंख्यया । श्लोकानां द्वे सहस्ने तु पजच शलोकशतानि च
ഈ പർവത്തിൽ അധ്യായങ്ങളുടെ എണ്ണം എഴുപതും എട്ടും—ആകെ എഴുപത്തെട്ട് (78) ആകുന്നു. ശ്ലോകങ്ങളുടെ എണ്ണം രണ്ട് ആയിരത്തി അഞ്ചുനൂറ് പതിനൊന്ന് (2,511) എന്നു പറയുന്നു. ഇതിന് ശേഷം മഹത്തായ വനപർവം ആരംഭിക്കുന്നു।
Verse 142
श्लोकाश्नैकादश ज्ञेया: पर्वण्यस्मिन् द्विजोत्तमा: । अतः पर तृतीयं तु ज्ञेयमारण्यकं महत्
ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! ഈ പർവത്തിൽ ശ്ലോക-ഖണ്ഡങ്ങൾ (വിഭാഗങ്ങൾ) പതിനൊന്ന് എന്നു അറിയുക. ഇതിന് ശേഷം മൂന്നാമത്തെ മഹത്തായ വിഭാഗം ‘ആരണ്യകം’—അഥവാ മഹത്തായ വനവൃത്താന്തം—എന്നു ഗ്രഹിക്കണം।
Verse 143
वनवासं प्रयातेषु पाण्डवेषु महात्मसु । पौरानुगमन चैव धर्मपुत्रस्य धीमत:
മഹാത്മാക്കളായ പാണ്ഡവർ വനവാസത്തിനായി പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, നഗരത്തിലെ അനേകം പൗരന്മാർ ബുദ്ധിമാനായ ധർമ്മപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരന്റെ പിന്നാലെ പിന്നാലെ നടന്നു.
Verse 144
अन्नौषधीनां च कृते पाण्डवेन महात्मना । द्विजानां भरणार्थ च कृतमाराधनं रवे:
അന്നവും ഔഷധസസ്യങ്ങളും ലഭിക്കാനും ആശ്രിതരായ ദ്വിജന്മാരുടെ ഭരണം നടത്താനും മഹാത്മാവായ പാണ്ഡവൻ സൂര്യദേവനെ ആരാധിച്ചു.
Verse 145
धौम्योपदेशात् तिग्मांशुप्रसादादन्नसम्भव: । हित॑ च ब्रुवत: क्षत्तु: परित्यागोडम्बिकासुतात्
മഹർഷി ധൗമ്യന്റെ ഉപദേശത്താലും തീക്ഷ്ണകിരണനായ സൂര്യന്റെ പ്രസാദത്താലും അന്നത്തിന്റെ ഉറവിടം—അക്ഷയപാത്രം—ഉദ്ഭവിച്ചു. അതേസമയം ഹിതവചനം പറഞ്ഞ ക്ഷത്താ വിദുരനെ അംബികാസുതൻ ധൃതരാഷ്ട്രൻ ഉപേക്ഷിച്ചു.
Verse 146
त्यक्तस्य पाण्डुपुत्राणां समीपगमनं तथा । पुनरागमनं चैव धृतराष्ट्रस्य शासनात्
ധൃതരാഷ്ട്രൻ ഉപേക്ഷിച്ച വിദുരൻ പാണ്ഡുപുത്രന്മാരുടെ സമീപത്തേക്ക് പോയതും, പിന്നെ ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം വീണ്ടും മടങ്ങിവന്നതും ഇവിടെ വിവരിക്കുന്നു.
Verse 147
कर्णप्रोत्साहनाच्चैव धार्तराष्ट्रस्य दुर्मते: । वनस्थान् पाण्डवान् हन्तुं मन्त्रों दुर्योधनस्य च
കർണന്റെ പ്രോത്സാഹനത്താൽ ധാർത്തരാഷ്ട്രനായ ദുർമതി ദുര്യോധനൻ വനത്തിൽ പാർക്കുന്ന പാണ്ഡവരെ വധിക്കാനുള്ള രഹസ്യ ഉപായം (കുതന്ത്രം) ആലോചിച്ചു.
Verse 148
त॑ दुष्टभावं॑ विज्ञाय व्यासस्यागमन द्रुतम् । निर्याणप्रतिषेधश्व सुरभ्याख्यानमेव च
ദുര്യോധനന്റെ ദുഷ്ടാഭിപ്രായം അറിഞ്ഞ മഹർഷി വ്യാസൻ അതിവേഗം അവിടെ എത്തി. ദുര്യോധനൻ യാത്രയ്ക്ക് പുറപ്പെടുന്നത് അദ്ദേഹം വിലക്കി; ഇതേ സന്ദർഭത്തിൽ സുരഭിയുടെ ആഖ്യാനവും വിവരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 149
मैत्रेयागमन चात्र राज्ञश्नैवानुशासनम् । शापोत्सर्गश्न तेनैव राज्ञो दुर्योधनस्य च,मैत्रेय ऋषिने आकर राजा धृतराष्ट्रको उपदेश किया और उन्होंने ही राजा दुर्योधनको शाप दे दिया
ഇവിടെ മൈത്രേയ ഋഷിയുടെ വരവും രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രനോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉപദേശവും വിവരിക്കപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ അതേ ഋഷി രാജാവ് ദുര്യോധനനോട് ശാപം ഉച്ചരിച്ചതും പറയുന്നു.
Verse 150
किर्मीरस्य वधश्चात्र भीमसेनेन संयुगे | वृष्णीनामागमश्चात्र पज्चालानां च सर्वश:
ഈ പർവ്വത്തിൽ യുദ്ധത്തിൽ ഭീമസേനൻ കിർമീരനെ വധിച്ചതും പറയുന്നു. വൃഷ്ണിവംശജരും സമസ്ത പാഞ്ചാലരും പാണ്ഡവരുടെ അടുക്കൽ വന്നു; പാണ്ഡവർ അവരൊക്കെയുമായും സംവദിച്ചു.
Verse 151
श्रुत्वा शकुनिना द्ूते निकृत्या निर्जितांश्व॒ तान् । क्रुद्धस्यानुप्रशमनं हरेश्नैव किरीटिना
ശകുനി ചതിയോടെ ചൂതിൽ പാണ്ഡവരെ ജയിച്ചുവെന്ന് ശ്രീകൃഷ്ണൻ കേട്ടപ്പോൾ അദ്ദേഹം അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി; എന്നാൽ കിരീടധാരിയായ അർജുനൻ അദ്ദേഹത്തെ ശമിപ്പിച്ചു.
Verse 152
परिदेवनं च पाज्चाल्या वासुदेवस्य संनिधौ | आश्चासनं च कृष्णेन दु:खार्ताया: प्रकीर्तितम्,द्रौपदी श्रीकृष्णके पास बहुत रोयी-कलपी। श्रीकृष्णने दुःखार्त द्रौपदीको आश्वासन दिया। यह सब कथा वनपर्वमें है
വാസുദേവന്റെ സന്നിധിയിൽ പാഞ്ചാലിയുടെ വിലാപവും വിവരിക്കപ്പെടുന്നു; ദുഃഖാർതയായ ദ്രൗപദിയെ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചതും പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 153
तथा सौभवधाख्यानमत्रैवोक्तं महर्षिणा । सुभद्राया: सपुत्राया: कृष्णेन द्वारकां पुरीम्
ഇവിടെയുതന്നെ മഹർഷി സൗഭവധാഖ്യാനവും പറഞ്ഞു. ശ്രീകൃഷ്ണൻ സുഭദ്രയെ പുത്രസഹിതം ദ്വാരകാനഗരിയിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി.
Verse 154
नयन द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नेन चैव ह । प्रवेश: पाण्डवेयानां रम्ये द्वैतववने तत:
അപ്പോൾ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ദ്രൗപദിയുടെ പുത്രന്മാരെ കൂടെ കൊണ്ടുപോയി. അതിനുശേഷം പാണ്ഡവർ അത്യന്തം രമണീയമായ ദ്വൈതവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.
Verse 155
धर्मराजस्य चात्रैव संवाद: कृष्णया सह । संवादश्न तथा राज्ञा भीमस्यापि प्रकीर्तित:,इसी पर्वमें युधिष्ठिर एवं द्रौपदीका संवाद तथा युधिष्ठिर और भीमसेनके संवादका भलीभाँति वर्णन किया गया है
ഇവിടെയുതന്നെ ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി)യോടുള്ള സംവാദവും, രാജാവിന്റെ ഭീമനോടുള്ള സംവാദവും പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 156
समीपं पाण्डुपुत्राणां व्यासस्यागमनं तथा । प्रतिस्मृत्याथ विद्याया दान राज्ञो महर्षिणा,महर्षि व्यास पाण्डवोंके पास आये और उन्होंने राजा युधिष्ठिरको प्रतिस्मृति नामक मन्त्रविद्याका उपदेश दिया
മഹർഷി വ്യാസൻ പാണ്ഡുപുത്രന്മാരുടെ സമീപത്തേക്ക് വന്നു; പിന്നെ അദ്ദേഹം രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരനു ‘പ്രതിസ്മൃതി’ എന്ന മന്ത്രവിദ്യ ഉപദേശിച്ചു.
Verse 157
गमन॑ काम्यके चापि व्यासे प्रतिगते ततः । अस्त्रहेतोर्विवासक्ष पार्थस्यामिततेजस:
വ്യാസൻ മടങ്ങിപ്പോയ ശേഷം പാണ്ഡവർ കാമ്യകവനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് അമിതതേജസ്സുള്ള പാർഥൻ (അർജുനൻ) അസ്ത്രലാഭത്തിനായി സഹോദരന്മാരിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട് ഏകാന്ത വനംവാസത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 158
महादेवेन युद्ध च किरातवपुषा सह । दर्शन॑ं लोकपालानामग्त्रप्राप्तिस्तथैव च,वहीं किरातवेशधारी महादेवजीके साथ अर्जुनका युद्ध हुआ, लोकपालोंके दर्शन हुए और अस्त्रकी प्राप्ति हुई
കിരാതവേഷം ധരിച്ച മഹാദേവനോടും യുദ്ധം നടന്നു. തുടർന്ന് ലോകപാലന്മാരുടെ ദർശനം ലഭിച്ചു; അതുപോലെ ദിവ്യാസ്ത്രപ്രാപ്തിയും ഉണ്ടായി.
Verse 159
महेन्द्रलोकगमनमस्त्रार्थे च किरीटिन: । यत्र चिन्ता समुत्पन्ना धृतराष्ट्रस्य भूयसी,इसके बाद अर्जुन अस्त्रके लिये इन्द्रलोकमें गये यह सुनकर धृतराष्ट्रको बड़ी चिन्ता हुई
അസ്ത്രങ്ങൾ നേടുവാൻ കിരീടധാരിയായ അർജുനൻ മഹേന്ദ്രലോകത്തിലേക്കു പോയെന്നു കേട്ടപ്പോൾ ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ മനസ്സിൽ അത്യധികമായ ആശങ്ക ഉദിച്ചു.
Verse 160
दर्शन बृहदश्वस्य महर्षेर्भावितात्मन: । युधिष्ठिरस्य चार्तस्य व्यसन परिदेवनम्
തുടർന്ന് ശുദ്ധചിത്തനായ മഹർഷി ബൃഹദശ്വന്റെ ദർശനം ലഭിച്ചു. ദുരിതബാധിതനായ യുധിഷ്ഠിരൻ ആർത്തനായി തന്റെ ദുഃഖകഥ പറഞ്ഞ് വിലപിച്ചു.
Verse 161
नलोपाख्यानमत्रैव धर्मिष्ठं करूणोदयम् । दमयन्त्या: स्थितिर्यत्र नलस्य चरितं तथा
ഇതേ സന്ദർഭത്തിൽ നലോപാഖ്യാനം വരുന്നു—ധർമ്മനിഷ്ഠയുടെ അപൂർവ മാതൃകയും കരുണയുടെ ഉദയവും—അവിടെ ദമയന്തിയുടെ അചഞ്ചല ധൈര്യവും നലന്റെ ചരിതവും വിവരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 162
तथाक्षह्गदयप्राप्तिस्तस्मादेव महर्षित: । लोमशस्यागमस्तत्र स्वर्गात् पाण्डुसुतान् प्रति
അതേ മഹർഷിയിൽ നിന്നുതന്നെ പാണ്ഡവർക്ക് അക്ഷഹൃദയം ലഭിച്ചു. അവിടേക്കുതന്നെ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്ന് മഹർഷി ലോമശൻ പാണ്ഡുസുതന്മാരെ കാണാൻ വന്നു.
Verse 163
वनवासगतानां च पाण्डवानां महात्मनाम् | स्वर्गे प्रवृत्तिराख्याता लोमशेनार्जुनस्य वै
വനവാസത്തിലിരുന്ന മഹാത്മ പാണ്ഡവന്മാർക്ക് മഹർഷി ലോമശൻ അർജുനന്റെ സ്വർഗ്ഗസ്ഥ പ്രവർത്തനവൃത്താന്തം പറഞ്ഞു—അവൻ അവിടെ എങ്ങനെ അസ്ത്രവിദ്യയിൽ പുരോഗമിക്കുന്നു എന്ന് വിശദീകരിച്ചു।
Verse 164
संदेशादर्जुनस्यात्र तीर्थाभिगमनक्रिया । तीर्थानां च फलप्राप्ति: पुण्यत्वं चापि कीर्तितम्
ഈ പർവത്തിൽ അർജുനന്റെ സന്ദേശം ലഭിച്ചതോടെ പാണ്ഡവർ തീർത്ഥാഭിഗമനത്തിന്റെ വിധിപൂർവ്വമായ യാത്ര നടത്തി. അവർക്ക് തീർത്ഥയാത്രയുടെ ഫലം ലഭിച്ചു; ഏത് തീർത്ഥം എത്ര പുണ്യപ്രദമാണെന്നതും ഇവിടെ പ്രസ്താവിക്കുന്നു।
Verse 165
पुलस्त्यतीर्थयात्रा च नारदेन महर्षिणा । तीर्थयात्रा च तत्रैव पाण्डवानां महात्मनाम्
അതിനുശേഷം മഹർഷി നാരദൻ പുലസ്ത്യ-തീർത്ഥയാത്രയ്ക്ക് പ്രേരിപ്പിച്ചു; മഹാത്മ പാണ്ഡവർ അവിടെ തീർത്ഥയാത്ര നടത്തി।
Verse 166
कर्णस्य परिमोक्षो5त्र कुण्डलाभ्यां पुरन्दरात् तथा यज्ञविभूतिश्न गयस्यात्र प्रकीर्तिता
ഇവിടെ പുരന്ദരൻ (ഇന്ദ്രൻ) കർണ്ണനെ കുണ്ഡലങ്ങളിൽ നിന്ന് വഞ്ചിച്ച സംഭവവും, രാജാവ് ഗയന്റെ യജ്ഞവൈഭവവും പ്രഖ്യാതമാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।
Verse 167
आगस््त्यमपि चाख्यानं यत्र वातापिभक्षणम् | लोपामुद्राभिगमनमपत्यार्थमृषेस्तथा,इसके बाद अगस्त्य-चरित्र है, जिसमें उनके वातापिभक्षण तथा संतानके लिये लोपामुद्राके साथ समागमका वर्णन है
അതിനുശേഷം അഗസ്ത്യാഖ്യാനം—അവിടെ വാതാപിയെ ഭക്ഷിച്ചതും, സന്താനാർത്ഥം ഋഷി ലോപാമുദ്രയെ സമീപിച്ചതും വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 168
ऋष्यशृज्गस्य चरितं कौमारब्रह्मचारिण: । जामदग्न्यस्य रामस्य चरित॑ं भूरितेजस:,इसके पश्चात् कौमार ब्रह्मचारी ऋष्यशृंगका चरित्र है। फिर परम तेजस्वी जमदग्निनन्दन परशुरामका चरित्र है
അടുത്തതായി ബാല്യകാലം മുതൽ ബ്രഹ്മചര്യവ്രതനായിരുന്ന ഋഷ്യശൃംഗന്റെ ചരിതം; പിന്നെ അത്യന്തം തേജസ്സുള്ള ജമദഗ്നിനന്ദനനായ രാമൻ (പരശുരാമൻ) എന്നവന്റെ ചരിതവും വരുന്നു.
Verse 169
कार्तवीर्यवधो यत्र हैहयानां च वर्ण्यते | प्रभासतीर्थे पाण्डूनां वृष्णिभिश्व॒ समागम:
ഈ വിവരണത്തിൽ കാർതവീര്യ അർജുനന്റെ വധവും ഹൈഹയവംശരാജാക്കന്മാരുടെ നാശവും വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു; കൂടാതെ പ്രഭാസതീർത്ഥത്തിൽ പാണ്ഡുപുത്രന്മാർ വൃഷ്ണികളുമായി കൂടിച്ചേരുന്നതും ഇതിലുണ്ട്.
Verse 170
सीकन्यमपि चाख्यानं च्यवनो यत्र भार्गव: । शर्यातियज्ञे नासत्यौ कृतवान् सोमपीतिनौ
അടുത്തതായി സുകന്യോപാഖ്യാനം—അവിടെ ഭാർഗവനായ ച്യവനമുനി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ശർയാതിയുടെ യാഗത്തിൽ അദ്ദേഹം നാസത്യന്മാരായ അശ്വിനീദേവദ്വയത്തിന് സോമപാനാവകാശം നല്കി.
Verse 171
ताभ्यां च यत्र स मुनिर्यावनं प्रतिपादित: । मान्धातुश्चाप्युपाख्यानं राज्ञोड्त्रैव प्रकीर्तितम्,उन्हीं दोनोंने च्यवन मुनिको बूढ़ेसे जवान बना दिया। राजा मान्धाताकी कथा भी इसी पर्वमें कही गयी है
ആ രണ്ടുപേരാൽ അവിടെ ആ മുനി വാർദ്ധക്യത്തിൽ നിന്ന് യൗവനത്തിലേക്ക് പുനഃസ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു; കൂടാതെ ഇതേ ഭാഗത്തിൽ രാജാവ് മാൻധാതാവിന്റെ പ്രസിദ്ധ ഉപാഖ്യാനവും വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 172
जन्तूपाख्यानमत्रैव यत्र पुत्रेण सोमक: । पुत्रार्थभयजद् राजा लेभे पुत्रशतं च सः
ഇവിടെയേ ജന്തൂപാഖ്യാനം—പുത്രലാഭത്തിനുള്ള ഭയജന്യമായ ആഗ്രഹത്തിൽ രാജാവ് സോമകൻ ഒരു പുത്രനെ അർപ്പിച്ച് യാഗം ചെയ്തു; ഫലമായി അവന് നൂറു പുത്രന്മാർ ലഭിച്ചു.
Verse 173
ततः श्येनकपोतीयमुपाख्यानमनुत्तमम् | इन्द्राग्नी यत्र धर्मस्य जिज्ञासार्थ शिबिं नृूपम्
അതിനുശേഷം ശ്യേനനും കപോതവും സംബന്ധിച്ച അനുത്തമോപാഖ്യാനം വരുന്നു; അവിടെ ഇന്ദ്രനും അഗ്നിയും രാജാവ് ശിബിയുടെ ധർമ്മത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം അറിയാനും, സംരക്ഷണധർമ്മത്തിലെ അവന്റെ അചഞ്ചലനിഷ്ഠ പരീക്ഷിക്കാനും സമീപിക്കുന്നു।
Verse 174
अष्टावक्रीयमत्रैव विवादो यत्र बन्दिना । अष्टावक्रस्य विप्रर्षेर्जनकस्याध्वरेडभवत्
ഈ പർവത്തിലേ തന്നെ അഷ്ടാവക്രന്റെ സംഭവവും ഉണ്ട്—ജനകന്റെ യാഗത്തിൽ ബ്രഹ്മർഷി അഷ്ടാവക്രൻ ബന്ദിയുമായി ശാസ്ത്രാർത്ഥത്തിൽ ഏർപ്പെടുന്നു. വരുണപുത്രനും നയ്യായികന്മാരിൽ അഗ്രഗണ്യനുമായ ബന്ദിയെ മഹാത്മാവ് അഷ്ടാവക്രൻ വാദത്തിൽ പരാജയപ്പെടുത്തി; അവനെ ജയിച്ച് സമുദ്രത്തിൽ എറിഞ്ഞിരുന്ന തന്റെ പിതാവിനെ വീണ്ടെടുത്തു. തുടർന്ന് യവക്രീതന്റെ ഉപാഖ്യാനവും മഹാത്മാവ് റൈഭ്യന്റെ കഥയും; പിന്നെ പാണ്ഡവരുടെ ഗന്ധമാദനയാത്രയും നാരായണാശ്രമവാസവും വിവരിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 175
नैयायिकानां मुख्येन वरुणस्यात्मजेन च । पराजितो यत्र बन्दी विवादेन महात्मना
ഇവിടെ നയ്യായികന്മാരിൽ അഗ്രഗണ്യനും വരുണപുത്രനുമായ ബന്ദിയെ മഹാത്മാവ് വാദത്തിൽ പരാജയപ്പെടുത്തിയതായി പറയുന്നു; ഇത് ജനകന്റെ യാഗത്തിൽ അഷ്ടാവക്രൻ ശാസ്ത്രാർത്ഥം നടത്തി ബന്ദിയെ ജയിച്ച് ധർമ്മാർത്ഥമായി പിതാവിനെ വീണ്ടെടുത്ത സംഭവത്തെയാണു സൂചിപ്പിക്കുന്നത്।
Verse 176
विजित्य सागर प्राप्तं पितरं लब्धवानृषि: । यवक्रीतस्य चाख्यानं रैभ्यस्य च महात्मन: । गन्धमादनयात्रा च वासो नारायणाश्रमे
ജയിച്ച ശേഷം ഋഷി സമുദ്രത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോയിരുന്ന തന്റെ പിതാവിനെ വീണ്ടെടുത്തു. തുടർന്ന് യവക്രീതന്റെ ഉപാഖ്യാനവും മഹാത്മാവ് റൈഭ്യന്റെ കഥയും; കൂടാതെ ഗന്ധമാദനയാത്രയും നാരായണാശ്രമവാസവും വിവരിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 177
नियुक्तो भीमसेन श्व द्रौपद्या गन्धमादने । व्रजन् पथि महाबाहुर्दृष्टटान् पवनात्मजम्
ദ്രൗപദിയുടെ അഭ്യർത്ഥനപ്രകാരം സൗഗന്ധിക പദ്മങ്ങൾ കൊണ്ടുവരാൻ ഭീമസേനനെ അടുത്ത ദിവസം ഗന്ധമാദനത്തിലേക്ക് നിയോഗിച്ചു. വഴിയിൽ പോകുമ്പോൾ മഹാബാഹുവായ ഭീമൻ കദളീവനത്തിൽ പവനപുത്രൻ ശ്രീഹനുമാനെ ദർശിച്ചു।
Verse 178
कदलीखण्डमध्यस्थं हनूमन्तं महाबलम् । यत्र सौगन्धिकार्थेड्सौ नलिनीं तामधर्षयत्
അവിടെ വാഴത്തോട്ടത്തിന്റെ നടുവിൽ മഹാബലനായ ഹനുമാൻ നിലകൊണ്ടിരുന്നു. അതേ സ്ഥലത്ത് സൗഗന്ധിക താമരകളെ തേടി ഭീമസേനൻ ബലപ്രയോഗത്തോടെ താമരക്കുളത്തെ കലക്കി.
Verse 179
यत्रास्य युद्धमभवत् सुमहद् राक्षसै: सह । यक्षैश्षैव महावीर्यर्मणिमत्प्रमुखैस्तथा,वहीं भीमसेनका राक्षसों एवं महाशक्तिशाली मणिमान् आदि यक्षोंके साथ घमासान युद्ध हुआ
അവിടെയായിരുന്നു അവന് രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം അത്യന്തം മഹത്തായ യുദ്ധം ഉണ്ടായത്; മണിമാനെ മുൻനിർത്തിയ മഹാവീര്യശാലികളായ യക്ഷന്മാരോടും കൂടെ.
Verse 180
जटासुरस्य च वधो राक्षसस्य वृकोदरात् । वृषपर्वणश्न राजर्षेस्ततो 5भिगमनं स्मृतम्
വൃകോദരൻ ജടാസുരൻ എന്ന രാക്ഷസനെ വധിച്ചതായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനുശേഷം പാണ്ഡവർ രാജർഷി വൃഷപർവന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയതായി പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 181
आर्डिषेणाश्रमे चैषां गमनं वास एव च । प्रोत्साहनं च पाउचाल्या भीमस्यात्र महात्मन:
ഇവിടെ അവർ ആർഡിഷേണന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയതും അവിടെ താമസിച്ചതും, പാഞ്ചാലി മഹാത്മാവായ ഭീമനെ പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചതും വിവരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 182
कैलासारोहणं प्रोक्तं यत्र यक्षेर्बलोत्कटै: । युद्धमासीन्महाघोरं मणिमत्प्रमुखै: सह
കൈലാസാരോഹണം വിവരിക്കപ്പെടുന്നു; അവിടെ മണിമാനെ മുൻനിർത്തിയ ബലോത്സുകരായ യക്ഷന്മാരോടൊപ്പം അത്യന്തം ഭീകരമായ യുദ്ധം ഉണ്ടായി.
Verse 183
समागमश्न पाण्डूनां यत्र वैश्रवणेन च । समागमश्नार्जुनस्य तत्रैव भ्रातृभि: सह,यहीं पाण्डवोंका कुबेरके साथ समागम हुआ। इसी स्थानपर अर्जुन आकर अपने भाइयोंसे मिले
പാണ്ഡവർ വൈശ്രവണൻ (കുബേരൻ) കൂടെ സംഗമിച്ച അതേ സ്ഥലത്തുതന്നെ അർജുനനും എത്തി, അവിടെ തന്നെ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം വീണ്ടും ഒന്നിച്ചു ചേർന്നു।
Verse 184
अवाप्य दिव्यान्यस्त्राणि गुर्वर्थ सव्यसाचिना । निवातकवचैर्युद्ध हिरण्यपुरवासिभि:
ജ്യേഷ്ഠഭ്രാതാവിന്റെ ഹിതാർത്ഥം സവ്യസാചിയായ അർജുനൻ ദിവ്യായുധങ്ങൾ പ്രാപിച്ചു; തുടർന്ന് ഹിരണ്യപുരവാസികളായ നിവാതകവച ദാനവന്മാരോടു കൂടി അവന് ഭീകരയുദ്ധം സംഭവിച്ചു।
Verse 185
निवातकवचैघररिर्दानवै: सुरशत्रुभि: । पौलोमै: कालकेयैश्व यत्र युद्ध किरीटिन:
അവിടെയായിരുന്നു കിരീടധാരിയായ അർജുനൻ ദേവശത്രുക്കളായ ഭീകര ദാനവന്മാരായ നിവാതകവചർ, പൗലോമർ, കാലകേയർ എന്നിവരോടു കൂടി യുദ്ധം ചെയ്തത്।
Verse 186
वधश्नैषां समाख्यातों राज्ञस्तेनेव धीमता । अस्त्रसंदर्शनारम्भो धर्मराजस्य संनिधौ
ആ ബുദ്ധിമാൻ ആ ശത്രുക്കളുടെ വധവൃത്താന്തം രാജാവിനോട് സ്വയം വിശദമായി പറഞ്ഞു; തുടർന്ന് ധർമ്മരാജന്റെ സന്നിധിയിൽ തന്റെ ആയുധപ്രദർശനം ആരംഭിച്ചു।
Verse 187
पार्थस्य प्रतिषेधश्व॒ नारदेन सुर््िणा । अवरोहणं पुनश्चैव पाण्डूनां गन्धमादनात्,इसी समय देवर्षि नारदने आकर अर्जुनको अस्त्र-प्रदर्शनसे रोक दिया। अब पाण्डव गन्धमादन पर्वतसे नीचे उतरने लगे
അന്നേ സമയം ദേവർഷി നാരദൻ പാർത്ഥനെ (അർജുനനെ) ആയുധപ്രദർശനത്തിൽ നിന്ന് വിലക്കി; തുടർന്ന് പാണ്ഡവർ ഗന്ധമാദനപർവ്വതത്തിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് ഇറങ്ങിത്തുടങ്ങി।
Verse 188
भीमस्य ग्रहणं चात्र पर्वताभोगवर्ष्मणा । भुजगेन्द्रेण बलिना तस्मिन् सुगहने वने,फिर एक बीहड़ वनमें पर्वतके समान विशाल शरीरधारी बलवान् अजगरने भीमसेनको पकड़ लिया
അവിടെ ആ ഘനവും ദുർഗമവുമായ വനത്തിൽ, പർവതസമാനമായ മഹാകായനുമായ ബലവാനായ നാഗരാജൻ ഭീമനെ പിടികൂടി।
Verse 189
अमोक्षयद् यत्र चैन॑ प्रश्नानुक्त्वा युधिष्ठिर: । काम्यकागमन चैव पुनस्तेषां महात्मनाम्
അവിടെയേ ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ അജഗരവേഷധാരിയായ നഹുഷന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം നൽകി ഭീമനെ മോചിപ്പിച്ചു; തുടർന്ന് ആ മഹാത്മ പാണ്ഡവർ വീണ്ടും കാമ്യകവനത്തിലേക്ക് മടങ്ങി വന്നു।
Verse 190
तत्रस्थांश्व पुनर्द्रष्ट पाण्डवान् पुरुषर्षभान् । वासुदेवस्यागमनमत्रैव परिकीर्तितम्
മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠരായ പാണ്ഡവർ കാമ്യകവനത്തിൽ വസിക്കുമ്പോൾ, അവരെ കാണുവാൻ വാസുദേവനന്ദനൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ അവിടേക്ക് വന്നുവെന്ന്—ഇവിടെയേ ഈ പ്രസംഗത്തിൽ തന്നെ പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 191
मार्कण्डेयसमास्यायामुपाख्यानानि सर्वश: । पृथोर्वैन्यस्य यत्रोक्तमाख्यानं परमर्षिणा
പാണ്ഡവർ മഹാമുനി മാർക്കണ്ഡേയനുമായി സമാഗമം ചെയ്തു. അവിടെ മഹർഷി അനേകം ഉപാഖ്യാനങ്ങൾ സമഗ്രമായി പറഞ്ഞു; അവയിൽ പരമർഷി പറഞ്ഞ വേനപുത്രൻ പൃഥുവിന്റെ പ്രസിദ്ധ ആഖ്യാനവും ഉണ്ടായിരുന്നു।
Verse 192
संवादश्न सरस्वत्यास्ताक्ष्यरषें: सुमहात्मन: । मत्स्योपाख्यानमत्रैव प्रोच्यते तदनन्तरम्,इसी प्रसंगमें प्रसिद्ध महात्मा महर्षि ताक्ष्य और सरस्वतीका संवाद है। तदनन्तर मत्स्योपाख्यान भी कहा गया है
ഇതേ പ്രസംഗത്തിൽ തന്നെ സരസ്വതീദേവിയും പ്രസിദ്ധ മഹാത്മാവായ ഋഷി താക്ഷ്യനും തമ്മിലുള്ള സംവാദം വിവരിക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ പിന്നാലെ ഇവിടെ തന്നെ മത്സ്യോപാഖ്യാനവും പറയപ്പെടുന്നു।
Verse 193
मार्कण्डेयसमास्या च पुराणं परिकीर्त्यते । ऐन्द्रद्युम्नमुपाख्यानं धौन्धुमारं तथैव च,इसी मार्कण्डेय-समागममें पुराणोंकी अनेक कथाएँ, राजा इन्द्रद्युम्नका उपाख्यान तथा धुन्धुमारकी कथा भी है
മാർക്കണ്ഡേയസമാഗമത്തിന്റെ വിവരണത്തിൽ പുരാണകഥനവും പാരായണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ രാജാവ് ഇന്ദ്രദ്യുമ്നന്റെ ഉപാഖ്യാനവും ധുന്ധുമാരന്റെ കഥയും അവിടെ തന്നെ പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 194
पतिव्रतायाश्नाख्यानं तथैवाज्धिरसं स्मृतम् । द्रौपद्या: कीर्तितश्चात्र संवाद: सत्यभामया,पतिव्रताका और आंगिरसका उपाख्यान भी इसी प्रसंगमें है। द्रौपदीका सत्यभामाके साथ संवाद भी इसीमें है
ഈ പ്രസംഗത്തിൽ പതിവ്രതയുടെ ഉപാഖ്യാനവും അങ്ങിരസനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രസിദ്ധ വൃത്താന്തവും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതേിടത്ത് ദ്രൗപദിയും സത്യഭാമയും തമ്മിലുള്ള സംവാദവും വർണിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 195
पुनर्द्धतवनं चैव पाण्डवा: समुपागता: । घोषयात्रा च गन्धर्वर्यत्र बद्ध: सुयोधन:,तदनन्तर धर्मात्मा पाण्डव पुन: द्वैतवनमें आये। कौरवोंने घोषयात्रा की और गन्धर्वोने दुर्योधनको बन्दी बना लिया
അതിനു ശേഷം പാണ്ഡവർ വീണ്ടും ദ്വൈതവനത്തിലേക്ക് എത്തി. അവിടെയായിരുന്നു കൗരവർ ഘോഷയാത്ര നടത്തിയത്; അവിടെയായിരുന്നു ഗന്ധർവർ സുയോധനനെ (ദുര്യോധനനെ) ബന്ധിയായി പിടിച്ചത്.
Verse 196
ह्वियमाणस्तु मन्दात्मा मोक्षितो5सौ किरीटिना | धर्मराजस्य चात्रैव मृगस्वप्ननिदर्शनम्
ആ മന്ദാത്മാവിനെ (ദുര്യോധനനെ) ബന്ധിയായി കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ, കിരീടീ (അർജുനൻ) അവനെ മോചിപ്പിച്ചു. ഇതേിടത്ത് ധർമ്മരാജൻ (യുധിഷ്ഠിരൻ) സ്വപ്നത്തിൽ മാൻ-ദർശനത്തിന്റെ നിമിത്തവും കണ്ടു.
Verse 197
काम्यके काननश्रेष्ठे पुनर्गमनमुच्यते । व्रीहिद्रोणिकमाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम्
അതിനു ശേഷം അവർ കാമ്യകമെന്ന ശ്രേഷ്ഠ കാനനത്തിലേക്ക് വീണ്ടും മടങ്ങിയതായി പറയപ്പെടുന്നു; ഇതേ പ്രസംഗത്തിൽ വ്രീഹിദ്രോണിക ഉപാഖ്യാനവും അതിവിസ്താരമായി വിവരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 198
दुर्वाससो<प्युपाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम् | जयद्रथेनापहारो द्रौपद्याश्चाश्रमान्तरात्,इसीमें दुर्वासाजीका उपाख्यान और जयद्रथके द्वारा आश्रमसे द्रौपदीके हरणकी कथा भी कही गयी है
ഇവിടെയുതന്നെ ദുർവാസാ ഋഷിയുടെ ഉപാഖ്യാനവും പരികീർത്തിതമാണ്; അതുപോലെ ആശ്രമപരിസരത്തിൽ നിന്ന് ജയദ്രഥൻ ദ്രൗപദിയെ അപഹരിച്ച കഥയും ഇവിടെ പറയുന്നു।
Verse 199
यत्रैनमन्वयाद् भीमो वायुवेगसमो जवे । चक्रे चैनं पजचशिखं यत्र भीमो महाबल:
അവിടെയുതന്നെ മഹാബലി ഭീമൻ കാറ്റിന്റെ വേഗത്തോടു തുല്യമായ ജവത്തോടെ അവനെ പിന്തുടർന്നു; അവിടെയുതന്നെ ഭീമൻ ജയദ്രഥന്റെ തലമുടി മുഴുവനും മുണ്ഡനം ചെയ്ത് അഞ്ചു ശിഖകൾ മാത്രം വെച്ച് അവനെ ‘പഞ്ചശിഖൻ’ ആക്കി.
Verse 200
रामायणमुपाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम् । यत्र रामेण विक्रम्य निहतो रावणो युधि
ഇവിടെയുതന്നെ രാമായണ ഉപാഖ്യാനവും വിപുലമായി ഉണ്ട്—അവിടെ രാമൻ തന്റെ വിക്രമത്താൽ യുദ്ധഭൂമിയിൽ രാവണനെ വധിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The Paraśurāma episode foregrounds the ethical instability of retaliatory violence: martial zeal escalates into repeated extermination, then is restrained by ancestral authority, implying that even ostensibly justified anger requires limits under dharma.
Understanding requires structured context: sacred place is explained through cause and sign (liṅga), historical time is located at yuga transition, and collective action is rendered intelligible through standardized measures (akṣauhiṇī), encouraging disciplined interpretation over impressionistic reading.
Yes, the chapter shifts into explicit meta-commentary by asserting the Mahābhārata’s primacy as Itihāsa and by presenting the parva-saṅgraha (book catalogue), framing comprehension of the epic’s structure as integral to engaging its ethical and philosophical content.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.