Adhyaya 191
Kuntī’s Benediction to Draupadī and the Alliance Gifts (कुन्त्याः स्नुषाशीर्-वचनम् तथा दान-प्रतिग्रहः)
Upa-parva: Draupadī-vivāha (Marriage Alliance and Reception Episode)
Vaiśaṃpāyana describes Drupada’s confidence after joining with the Pāṇḍavas, followed by the arrival of Drupada’s women who approach Kuntī with reverential gestures. Draupadī, dressed in fine linen and adorned with auspicious bridal marks, stands with folded hands after paying respects to her mother-in-law. Kuntī offers a formal benediction, praising Draupadī’s qualities and invoking paradigmatic marital exemplars (Indrāṇī, Svāhā, Rohiṇī, Damayantī, Bhadrā, Arundhatī, Lakṣmī) to articulate ideals of prosperity, fidelity, ritual partnership, and hospitality. The blessing extends to social duties—honoring guests, elders, and teachers—and to royal aspirations: lawful consecration alongside a dharma-oriented king and prosperity through great rites. Subsequently, Kṛṣṇa/Madhusūdana dispatches extensive gifts to the newly married Pāṇḍavas—jewels, gold ornaments, textiles, furnishings, attendants, animals, chariots, and large quantities of gold. Yudhiṣṭhira receives them with joy, aligning material acceptance with relational goodwill toward Govinda.
Chapter Arc: कुम्हार के घर में गुप्त रूप से बसे पाण्डवों के बीच दिनभर की घटनाओं की फुसफुसाहट है—सभा में अद्भुत धनुर्धारण, लक्ष्य-वेध, और द्रौपदी के मन का अनकहा विषाद। → सायंकाल भिक्षा लाकर पाण्डव युधिष्ठिर को निवेदन करते हैं; कुन्ती अन्न-वितरण का नियम देती है और भीम के लिए विशेष भाग का संकेत करती है। उसी बीच बाहर नगर-राजनीति उबलती है—द्रुपद का पुत्र धृष्टद्युम्न, सभा में सुनी गई ‘अज्ञात’ वीरता और द्रौपदी की व्याकुलता की खबरों से बेचैन होकर सत्य जानने को लौटता/दौड़ता है। → धृष्टद्युम्न पाण्डवों की कही हुई युद्ध-कथाएँ, दिव्यास्त्रों और रण-कौशल का वर्णन सुनकर (और द्रौपदी को विषण्ण देखकर) निर्णायक रूप से समझ लेता है कि यह साधारण ब्राह्मण नहीं—यहीं कोई महावीर छिपा है; वह द्रुपद के प्रश्नों का उत्तर खोजने हेतु प्रत्यक्ष पहचान की दिशा में कदम बढ़ाता है। → अध्याय का अंत इस निष्कर्ष-भूमि पर टिकता है कि धृष्टद्युम्न सत्य-खोज की प्रक्रिया में लौट/प्रत्यागमन कर चुका है—द्रुपद के मन में प्रश्न सघन हैं, और पाण्डवों की गुप्तता अब बाहरी दृष्टि के निकट आ रही है। → धृष्टद्युम्न द्रुपद को क्या बताएगा—और क्या पाण्डवों की पहचान खुलते ही द्रौपदी-विवाह का निर्णय राजसभा में पलट जाएगा?
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज बक। अकाल एकनवर्त्याधिकशततमो< ध्याय: 3 म्नका गुप्तरूपसे वहॉका सब हाल देखकर राजा पास आना तथा द्रौपदीके विषयमें द्रुपदका प्रश्न वैशम्पायन उवाच धृष्टद्युम्नस्तु पाउ्चाल्य: पृष्ठत: कुरुनन्दनौ । अन्वगच्छत् तदा यान्तौ भार्गवस्य निवेशने
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ജനമേജയ! കുരുനന്ദന്മാരായ ഭീമസേനനും അർജുനനും ഭാർഗവന്റെ വസതിയിലേക്കു (വേഷമാറ്റത്തിൽ അവർ ആശ്രയിച്ചിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്കു) പോകുമ്പോൾ, പാഞ്ചാലരാജകുമാരൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ഗുപ്തവേഷം ധരിച്ചു അവരുടെ പിന്നാലെ നടന്നു; അവിടത്തെ എല്ലാം സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിച്ചു.
Verse 2
सोऊज्ञायमान: पुरुषानवधाय समन्ततः । स्वयमारान्निलीनो5भूद् भार्गवस्य निवेशने,उन्होंने चारों ओर अपने सेवकोंको बैठा दिया और स्वयं भी अज्ञातरूपसे कुम्हारके घरके पास ही छिपे रहे
തന്നെ തിരിച്ചറിയുമെന്ന ഭയംകൊണ്ട് അവൻ ചുറ്റും കാവലായി ആളുകളെ നിർത്തി; താനോ ഭാർഗവന്റെ വസതിക്കടുത്ത്, കുശവന്റെ വീട്ടിനരികെ രഹസ്യമായി ഒളിഞ്ഞിരുന്നു।
Verse 3
सायं च भीमस्तु रिपुप्रमाथी जिष्णुर्यमौ चापि महानुभावौ । भैक्ष॑ चरित्वा तु युधिष्ठिराय निवेदयाज्चक्करुरदीनसत्त्वा:
സന്ധ്യയായപ്പോൾ ശത്രുനാശകനായ ഭീമനും ജിഷ്ണു (അർജുനൻ)വും മഹാനുഭാവരായ യമജന്മാരായ നകുല-സഹദേവന്മാരും ഭിക്ഷ തേടി ലഭിച്ചതെല്ലാം യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് സമർപ്പിച്ചു; അവരുടെ ഹൃദയം ഉദാരവും അചഞ്ചലവും ആയിരുന്നു।
Verse 4
ततस्तु कुन्ती द्रुपदात्मजां ता- मुवाच काले वचन वदान्या । त्वमग्रमादाय कुरुष्व भद्रे बलिं च विप्राय च देहि भिक्षाम्
അപ്പോൾ വദാന്യയായ കുന്തി സമയോചിതമായ വാക്കുകളാൽ ദ്രുപദപുത്രിയോട് പറഞ്ഞു—“ഭദ്രേ! ആഹാരത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗം എടുത്ത് ദേവന്മാർക്ക് ബലി അർപ്പിക്ക; ബ്രാഹ്മണന് ഭിക്ഷയും നൽകുക.”
Verse 5
ये चान्नमिच्छन्ति ददस्व तेभ्य: परिश्रिता ये परितो मनुष्या: । ततकश्न शेषं॑ प्रविभज्य शीघ्र- मर्थ चतुर्धा मम चात्मनश्न
“ചുറ്റുമുള്ള ആശ്രിതർ ആഹാരം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അവർക്കും അന്നം നൽകുക. പിന്നെ ശേഷിക്കുന്നതു വേഗത്തിൽ വിഭജിക്കുക—നാലു സഹോദരർക്കായി നാലു ഭാഗങ്ങൾ; എനിക്കും നിനക്കും വേറേവേറെ ഭാഗങ്ങൾ.”
Verse 6
अर्ध तु भीमाय च देहि भगद्रे य एष नागर्षभतुल्यरूप: । गौरो युवा संहननोपपन्न एषो हि वीरो बहुभुक् सदैव
“ഭദ്രേ! ഗജരാജനെപ്പോലെയുള്ള ദേഹവുമുള്ള, ഗൗരവർണ്ണനായ, യുവാവായ, ദൃഢസംഹിതനായ ഇവൻ ഭീമൻ; അവന് അന്നത്തിന്റെ പകുതി നൽകുക. ഈ വീരൻ എപ്പോഴും അധികം ഭുജിക്കുന്നവനാണ്.”
Verse 7
सा हृष्टरूपेव तु राजपुत्री तस्या वच: साधु विशड्कमाना । यथाददुक्त प्रचकार साध्वी ते चापि सर्वे बुभुजुस्तदन्नम्
ധർമ്മത്തിലേ തന്നെ തന്റെ ക്ഷേമമെന്ന് കരുതിയ സദ്ഗുണസമ്പന്നയായ രാജകുമാരി ദ്രൗപദി അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ, കുന്തിദേവിയുടെ വാക്കുകൾ സംശയമില്ലാതെ ആദരപൂർവ്വം അനുസരിച്ചു; പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെയെല്ലാം ചെയ്തു. തുടർന്ന് അവർ എല്ലാവരും ആ അന്നം ഭുജിച്ചു.
Verse 8
कुशैस्तु भूमौ शयनं चकार माद्रीपुत्र: सहदेवस्तरस्वी | यथा स्वकीयान्यजिनानि सर्वे संस्तीर्य वीरा: सुषुपुर्धरण्याम्
അതിനുശേഷം വേഗവാനായ വീരൻ മാദ്രിപുത്രൻ സഹദേവൻ ഭൂമിയിൽ കുശപ്പുല്ലുകൊണ്ട് ശയ്യ ഒരുക്കി. പിന്നെ പാണ്ഡവവീരന്മാർ എല്ലാവരും തങ്ങളുടേതായ മൃഗചർമ്മങ്ങൾ വിരിച്ച്, ഭൂമിയിലേ തന്നെ കിടന്ന് ഉറങ്ങി.
Verse 9
अगस्त्यशास्तामभितो दिशं तु शिरांसि तेषां कुरुसत्तमानाम् | कुन्ती पुरस्तात् तु बभूव तेषां पादान्तरे चाथ बभूव कृष्णा
ആ കുരുശ്രേഷ്ഠരുടെ ശിരസ്സുകൾ അഗസ്ത്യന്റെ അധീനമെന്ന് കരുതപ്പെടുന്ന ദക്ഷിണദിക്കിലേക്കായിരുന്നു. കുന്തി അവരുടെ തലക്കൽ മുന്നിലായി കിടന്നു; കൃഷ്ണാ ദ്രൗപദി അവരുടെ പാദക്കൽ ഭൂമിയിലേ തന്നെ കിടന്നു—കുശാസനങ്ങളിൽ അവരുടെ പാദങ്ങൾക്ക് കീഴെ തലയണയായതുപോലെ.
Verse 10
अशेत भूमौ सह पाण्डुपुत्रै: पादोपधानीव कृता कुशेषु । न तत्र दुःखं मनसापि तस्या न चावमेने कुरुपुड्वांस्तान्
അവൾ പാണ്ഡുപുത്രന്മാരോടൊപ്പം വെറും ഭൂമിയിൽ തന്നെ കിടന്നു; കുശശയ്യകളിൽ അവരുടെ പാദങ്ങൾക്ക് കീഴെ തലയണയായതുപോലെ. എങ്കിലും ആ അവസ്ഥയിലും അവളുടെ മനസ്സിൽ അല്പമെങ്കിലും ദുഃഖം ഉണ്ടായില്ല; ആ കുരുപുങ്ഗവന്മാരെ അവൾ ലേശമാത്രം പോലും അവമാനിച്ചില്ല.
Verse 11
ते तत्र शूरा: कथयाम्बभूवुः कथा विचित्रा: पृतनाधिकारा: । अस्त्राणि दिव्यानि रथांश्व नागान् खडगान् गदाश्षापि परश्वधांश्ष
അവിടെ ആ ശൂരവീരന്മാർ—സേനാധിപതികൾക്ക് യോജ്യർ—വിസ്മയകരമായ പലവിധ കഥകൾ പറയാൻ തുടങ്ങി. അവർ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ, രഥങ്ങൾ, അശ്വങ്ങൾ, നാഗങ്ങൾ (ആനകൾ), ഖഡ്ഗങ്ങൾ, ഗദകൾ, പരശ്വധങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചും ചർച്ച ചെയ്തു.
Verse 12
तेषां कथास्ता: परिकीर्त्यमाना: पाञज्चालराजस्य सुतस्तदानीम् | शुश्राव कृष्णां च तदा विषण्णां ते चापि सर्वे ददृशुर्मनुष्या:
അവരുടെ കഥകൾ പാരായണം ചെയ്യപ്പെടുമ്പോൾ, അന്നേ സമയത്ത് പാഞ്ചാലരാജന്റെ പുത്രൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ അവ കേട്ടു. പിന്നെ ദുഃഖാകുലയായ കൃഷ്ണ (ദ്രൗപദി)യെക്കുറിച്ചും കേട്ടു; അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന എല്ലാവരും അവളെ നിദ്രയിൽ കിടക്കുന്നതായി കണ്ടു.
Verse 13
धृष्टद्युम्नो राजपुत्रस्तु सर्व वृत्तं तेषां कथित चैव रात्रौ । सर्व रज्ञे द्रपदायाखिलेन निवेदयिष्यंस्त्वरितो जगाम
ആ രാത്രിയിൽ രാജകുമാരൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ അവരിൽ നിന്ന് സമസ്ത വൃത്താന്തവും കേട്ടറിഞ്ഞു. പിന്നെ രാജാവ് ദ്രുപദനോട് എല്ലാം പൂർണ്ണമായി അറിയിക്കാനുള്ള ആകാംക്ഷയിൽ അവൻ ഉടൻ രാജഭവനത്തിലേക്ക് ത്വരിതമായി പോയി.
Verse 14
पाज्चालराजस्तु विषण्णरूप- स्तान् पाण्डवानप्रतिविन्दमान: । धृष्टद्युम्नं पर्यपृच्छन्महात्मा क्व सा गता केन नीता च कृष्णा
പാണ്ഡവരെ കണ്ടെത്താനാകാതെ പാഞ്ചാലരാജാവ് ദ്രുപദൻ വിഷണ്ണനായിരുന്നു. ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ എത്തിയപ്പോൾ ആ മഹാത്മാവ് ചോദിച്ചു—“മകനേ, എന്റെ പുത്രി കൃഷ്ണ എവിടെ പോയി? ആരാണ് അവളെ കൊണ്ടുപോയത്?”
Verse 15
कच्चिन्न शूद्रेण न हीनजेन वैश्येन वा करदेनोपपन्ना । कच्चित् पदं मूर्थ्नि न पड़कदिग्धं कच्चिन्न माला पतिता श्मशाने
“എന്റെ പുത്രിയെ ഏതെങ്കിലും ശൂദ്രനോ, ഹീനജന്മനോ, അല്ലെങ്കിൽ കരം കൊടുത്തു ജീവിക്കുന്ന വൈശ്യനോ നേടിയെടുത്തില്ലല്ലോ? അവർ ചെളി പുരണ്ട പാദം എന്റെ ശിരസ്സിൽ വെച്ചതുപോലെ എന്നെ അപമാനിച്ചില്ലല്ലോ? മാലപോലെ സുകുമാരിയായ, ഹൃദയത്തിൽ ചേർത്തു കാക്കേണ്ട എന്റെ പ്രിയ പുത്രി—ശ്മശാനത്തോളം അപവിത്രനായ ഒരാളുടെ കൈകളിൽ വീണില്ലല്ലോ?”
Verse 16
कच्चित् सवर्णप्रवरो मनुष्य उद्रिक्तवर्णोप्युत एव कच्चित् । कच्चिन्न वामो मम मूर्श्नि पाद: कृष्णाभिमर्शेन कृतोड्द्य पुत्र
“കൃഷ്ണയെ നേടിയവൻ എന്റെ തന്നെ വർണ്ണത്തിലെ (ക്ഷത്രിയ) ശ്രേഷ്ഠനോ? അല്ലെങ്കിൽ അതിലും ഉയർന്ന ബ്രാഹ്മണകുലക്കാരനോ? പിന്നെ, മകനേ—കൃഷ്ണയെ സ്പർശിച്ച് ഏതെങ്കിലും നീചജനൻ ഇന്ന് എന്റെ ശിരസ്സിൽ ഇടപ്പാദം വെച്ചതുപോലെ എന്നെ അപമാനിച്ചില്ലല്ലോ?”
Verse 17
कच्चिन्न तप्स्ये परमप्रतीत: संयुज्य पार्थेन नरर्षभेण । वदस्व तत्त्वेन महानुभाव को<सौ विजेता दुहितुर्ममाद्य
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“നരശ്രേഷ്ഠനായ പാർഥ അർജുനനോടു എന്റെ പുത്രിയെ ബന്ധിപ്പിച്ച് ഞാൻ പരമസന്തോഷം പ്രാപിച്ചു ഇനി ഒരിക്കലും ദുഃഖം അറിയാതിരിക്കുക—ഇത് എന്റെ പരമസൗഭാഗ്യമാകുമോ? മഹാനുഭാവ പുത്രാ, സത്യമായി പറയുക—ഇന്ന് എന്റെ പുത്രിയെ ജയിച്ച ആ പുരുഷൻ ആരാണ്?”
Verse 18
विचित्रवीर्यस्थ सुतस्य कच्चित् कुरुप्रवीरस्य प्रियन्ति पुत्रा: । कच्चित् तु पार्थेन यवीयसाद्य भधनुर्गुहीतं निहतं च लक्ष्यम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“കുരുക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠവീരനായ വിചിത്രവീര്യന്റെ പുത്രൻ പാണ്ഡുവിന്റെ പ്രിയപുത്രന്മാർ കുശലമാണോ? പിന്നെ ഇന്ന് കനിഷ്ഠ പാർഥൻ—അർജുനൻ—തന്നെയോ ആദ്യം വില്ലെടുത്തു ലക്ഷ്യം വീഴ്ത്തിയത്?”
Verse 190
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत स्वयंवरपर्वमें बलराम और श्रीकृष्णका आगमनविषयक एक सौ नब्बेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിന്റെ ആദിപർവത്തിലെ സ്വയംവരപർവത്തിൽ ബലരാമന്റെയും ശ്രീകൃഷ്ണന്റെയും ആഗമനം വിവരിക്കുന്ന നൂറ്റിത്തൊണ്ണൂറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 191
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि स्वयंवरपर्वणि धृष्टट्युम्नप्रत्यागमने एकनवत्यधिकशततमो< ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിന്റെ ആദിപർവത്തിലെ സ്വയംവരപർവത്തിൽ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ പ്രത്യാഗമനം വിവരിക്കുന്ന നൂറ്റിത്തൊണ്ണൂറ്റൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Frequently Asked Questions
Rather than a binary dilemma, the chapter presents a normative integration problem: how a new bride is ethically incorporated into a multi-husband royal household through public blessing, ritual comportment, and role-definition as a stabilizing agent of dharma.
Dharma is operationalized through conduct—reverence within family hierarchy, disciplined hospitality, and ritual partnership—while political stability is reinforced by transparent reciprocity and socially legible rites of recognition.
No explicit phalaśruti is stated; the implicit meta-layer is that blessings, guest-honoring, and properly received gifts function as instruments of auspicious continuity (śrī) and legitimacy within the epic’s ethical-political order.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.