Adhyaya 164
वसिष्ठ-प्रशंसा (Vasiṣṭha as Purohita: Ascetic Mastery and Royal Counsel)
Upa-parva: Ādi Parva — Vasiṣṭha-Purohita-Prasaṅga (Episode on Vasiṣṭha as ideal royal priest)
Vaiśaṃpāyana reports that Arjuna, pleased after hearing the Gandharva’s words, addresses the Gandharva with heightened curiosity. Arjuna asks who the revered sage Vasiṣṭha is—described as an earlier purohita—requesting a precise account. The Gandharva answers by characterizing Vasiṣṭha’s tapas as conquering even forces considered difficult to overcome, and by portraying kāma (desire) and krodha (anger) as subordinated at his feet—an idiom of disciplined mastery. The Gandharva alludes to Vasiṣṭha’s forbearance in the context of Kuśika/Viśvāmitra-related tensions, emphasizing restraint even under severe personal loss. The discourse then pivots from hagiography to institutional doctrine: kings (notably Ikṣvāku rulers) prosper by obtaining Vasiṣṭha as purohita and performing rites under his guidance; he is likened to Bṛhaspati guiding the gods. The concluding injunction states that a kṣatriya intent on conquering and enlarging the realm should first appoint a qualified, dharma-centered brāhmaṇa purohita, because royal success is portrayed as requiring brahma-led policy before coercive power.
Chapter Arc: Bakāsura’s fall sends a shockwave through Ekacakrā: at the very sound and commotion, townsfolk and even lurking rākṣasas burst out in panic, fleeing their homes with attendants in tow. → The crowd’s terror turns to bewilderment—people are ‘fear-struck, sense-lost,’ unsure whether a greater calamity has arrived. Bhīma, still blazing with battle-force, must steady them, restore order, and place them back into time and duty. → The city’s gaze fixes on the ‘atimānuṣa’ deed: men, women, elders, and children gather to behold the proof of Bakāsura’s defeat, astonished that a human hand has ended the long tyranny. → With fear lifted, rākṣasas are no longer seen as looming threats within the town; the populace returns, worships the gods in gratitude, and the extraordinary act is recognized as lokahita—done for the welfare of all. The Pāṇḍavas remain there as the region converges to witness the marvel. → News and crowds swell around the hidden Pāṇḍavas—raising the danger that their incognito life may fray under public attention.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल २९ श्लोक हैं) 2: छा अंक त्रेषष्ट्याधिकशततमोब<् ध्याय: बकासुरके वधसे राक्षसोंका भयभीत होकर पलायन और नगरनिवासियोंकी प्रसन्नता वैशम्पायन उवाच ततः स भग्नपार्श्वाड्रो नदित्वा भैरवं रवम् । शैलराजप्रतीकाशो गतासुरभवद् बक:ः
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ വക്ഷസ്ഥലത്തിലെ വാരിയെല്ലുകൾ തകർന്ന ബകാസുരൻ ഭയങ്കരമായ ഗർജ്ജനം മുഴക്കി. പർവ്വതരാജനെപ്പോലെ മഹാകായനായ അവൻ പ്രാണരഹിതനായി; പ്രാണവായു വിട്ടുപോയി.
Verse 2
तेन शब्देन वित्रस्तो जनस्तस्याथ रक्षस: । निष्पपात गृहाद् राजन् सहैव परिचारिभि:
ആ ശബ്ദം കേട്ട് ജനങ്ങൾ ഭീതിയിലായി; ഹേ രാജാവേ, ആ രാക്ഷസനും തന്റെ പരിചാരകരോടൊപ്പം ഉടൻ തന്നെ വീട്ടിൽ നിന്ന് പുറത്ത് ചാടിവന്നു.
Verse 3
तान् भीतान् विगतज्ञानान् भीम: प्रहरतां वर: । सान्त्वयामास बलवान् समये च न्यवेशयत्
അവരെ ഭീതിയാൽ ബുദ്ധി മങ്ങിയവരായി കണ്ടപ്പോൾ, പ്രഹരിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ബലവാൻ ഭീമൻ അവരെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു; യോജ്യസമയത്ത് അവരെ വീണ്ടും ക്രമത്തിലാക്കി.
Verse 4
न हिंस्या मानुषा भूयो युष्माभिरिति करहिचित् | हिंसतां हि वध: शीघ्रमेवमेव भवेदिति
“ഇനി ഒരിക്കലും നിങ്ങളാൽ മനുഷ്യർക്കു ഹിംസ ഉണ്ടാകരുത്. ഹിംസ ചെയ്യുന്നവർക്കു ശീഘ്രം തന്നെ വധം സംഭവിക്കും—ഇതുതന്നെ ന്യായം.”
Verse 5
जनमेजय! उस चीत्कारसे भयभीत हो उस राक्षसके परिवारके लोग अपने सेवकोंके साथ घरसे बाहर निकल आये। योद्धाओंमें श्रेष्ठ बलवान् भीमसेनने उन्हें भयसे अचेत देखकर ढाढ़स बँधाया और उनसे यह शर्त करा ली कि “अबसे कभी तुमलोग मनुष्योंकी हिंसा न करना। जो हिंसा करेंगे
ഹേ ഭാരത! ഭീമന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് ആ രാക്ഷസർ “ഏവമസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞു; ആ ഉടമ്പടിയെ അവർ സ്വീകരിച്ചു.
Verse 6
ततः प्रभृति रक्षांसि तत्र सौम्यानि भारत | नगरे प्रत्यदृश्यन्त नरैर्नगरवासिभि:,भारत! तबसे नगरनिवासी मनुष्योंने अपने नगरमें राक्षसोंकों बड़े सौम्य स्वभावका देखा
അന്നുമുതൽ, ഹേ ഭാരതാ, അവിടെയുള്ള രാക്ഷസർ സൗമ്യസ്വഭാവമുള്ളവരായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; നഗരവാസികൾ അവരെ നഗരത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ തുറന്നുകണ്ടു.
Verse 7
ततो भीमस्तमादाय गतासुं पुरुषादकम् । द्वारदेशे विनिक्षिप्प जगामानुपलक्षित:,तदनन्तर भीमसेनने उस राक्षसकी लाश उठाकर नगरके दरवाजेपर गिरा दी और स्वयं दूसरोंकी दृष्टिसे अपनेको बचाते हुए चले गये
അപ്പോൾ ഭീമൻ ജീവൻ വിട്ട മനുഷ്യഭക്ഷക രാക്ഷസനെ എടുത്ത് നഗരവാതിലിനടുത്ത് ഇട്ടെറിഞ്ഞിട്ട്, ആരും കാണാതെ അവിടെ നിന്ന് പിന്മാറി പോയി.
Verse 8
दृष्टवा भीमबलोद्धूतं बकं॑ विनिहतं तदा | ज्ञातयोअस्य भयोद्विग्ना: प्रतिजग्मुस्ततस्तत:,भीमसेनके बलसे बकासुरको पछाड़ा एवं मारा गया देख उस राक्षसके कुटुम्बीजन भयसे व्याकुल हो इधर-उधर भाग गये
അപ്പോൾ ഭീമന്റെ ബലത്തിൽ തള്ളിവീഴ്ത്തപ്പെട്ടു കൊല്ലപ്പെട്ട ബകനെ കണ്ടപ്പോൾ, അവന്റെ ബന്ധുക്കൾ ഭയവിഹ്വലരായി എല്ലാദിക്കിലേക്കും ഓടിപ്പോയി.
Verse 9
ततः स भीमस्तं हत्वा गत्वा ब्राह्मणवेश्म तत् । आचचक्षे यथावृत्तं राज्ञ: सर्वमशेषत:
പിന്നീട് ഭീമൻ അവനെ വധിച്ച് ആ ബ്രാഹ്മണന്റെ വീട്ടിലേക്കു ചെന്നു, സംഭവിച്ചതെല്ലാം ഒന്നും വിട്ടുപോകാതെ യഥാവൃത്തമായി രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരനോട് അറിയിച്ചു.
Verse 10
ततो नरा विनिष्क्रान्ता नगरात् कल्यमेव तु । ददृशुर्निहतं भूमौ राक्षसं रुधिरोक्षितम्,तत्पश्चात् जब सबेरा हुआ और लोग नगरसे बाहर निकले, तब उन्होंने देखा बकासुर खूनसे लथपथ हो पृथ्वीपर मरा पड़ा है
പിന്നീട് പുലർച്ചയായപ്പോൾ നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്കിറങ്ങിയവർ, രക്തത്തിൽ കുതിർന്ന നിലയിൽ ഭൂമിയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടുകിടക്കുന്ന ആ രാക്ഷസനെ കണ്ടു.
Verse 11
तमद्रिकूटसदृशं विनिकीर्ण भयानकम् | दृष्टवा संहृष्टरोमाणो बभूवुस्तत्र नागरा:,पर्ववशिखरके समान भयानक उस राक्षसको नगरके दरवाजेपर फेंका हुआ देखकर नगरनिवासी मनुष्योंके शरीरमें रोमांच हो आया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പർവ്വതശിഖരസദൃശമായ മഹാകായനും അതിഭയങ്കരനുമായ ആ രാക്ഷസൻ നഗരദ്വാരത്തിൽ തള്ളിവീണുകിടക്കുന്നതു കണ്ട നഗരവാസികൾ ഭീതിയിൽ വിറച്ചു; അവരുടെ ദേഹത്തിൽ രോമാഞ്ചം പടർന്നു।
Verse 12
एकचक्रां ततो गत्वा प्रवृत्ति प्रददुः पुरे । ततः सहस्रशो राजन् नरा नगरवासिन:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവർ ഏകചക്രാ നഗരത്തിലേക്ക് ചെന്നു നഗരമൊട്ടാകെ ആ വാർത്ത പരത്തി. പിന്നെ, രാജാവേ, നഗരവാസികൾ ആയിരക്കണക്കിന് കൂട്ടമായി; ബകാസുരനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആ ഭയങ്കര സംഭവത്തെ കാണാൻ സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും വൃദ്ധരുമടങ്ങിയവർ അവിടെ എത്തി. ആ അമാനുഷിക കർമ്മം കണ്ടു അവർ വിസ്മയിച്ചു; ഭയവും ഭക്തിയും കൊണ്ട് ദേവന്മാരെ ആരാധിച്ചു തുടങ്ങി।
Verse 13
तत्राजम्मुर्बकं द्रष्टर सस्त्रीवृद्धकुमारका: । ततस्ते विस्मिता: सर्वे कर्म दृष्टवातिमानुषम् | दैवतान्यर्चयांचक्रु: सर्व एव विशाम्पते
അപ്പോൾ കൊല്ലപ്പെട്ട ബകനെ കാണാൻ നഗരവാസികൾ—സ്ത്രീകളും വൃദ്ധരും കുട്ടികളും ഉൾപ്പെടെ—അവിടെ എത്തിച്ചേർന്നു. മനുഷ്യപരിധി കടന്ന ആ കർമ്മം കണ്ടു എല്ലാവരും വിസ്മയിച്ചു. ഹേ ജനാധിപതേ, ദൈവാനുഗ്രഹം കൊണ്ടാണ് തങ്ങൾക്ക് മോചനം ലഭിച്ചതെന്ന് കരുതി അവർ എല്ലാവരും ദേവന്മാരെ ആരാധിക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 14
ततः प्रगणयामासु: कस्य वारोउद्य भोजने । ज्ञात्वा चागम्य तं विप्र॑ पप्रच्छु: सर्व एव ते
പിന്നീട് അവർ ദിവസങ്ങൾ എണ്ണി കണക്കാക്കി, ഇന്നത്തെ ഭക്ഷണം എത്തിക്കേണ്ട വാരം ആരുടേതാണെന്ന് കണ്ടെത്തി. അത് അറിഞ്ഞതോടെ അവർ എല്ലാവരും ആ ബ്രാഹ്മണന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു ചോദ്യം ചെയ്തു।
Verse 15
एवं पृष्ट: स बहुशो रक्षमाणश्व पाण्डवान् । उवाच नागरान् सर्वानिदं विप्रर्षभस्तदा,इस प्रकार उनके बार-बार पूछनेपर उस श्रेष्ठ ब्राह्मणने पाण्डवोंको गुप्त रखते हुए समस्त नागरिकोंसे इस प्रकार कहा--
വീണ്ടും വീണ്ടും ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെട്ടപ്പോൾ, പാണ്ഡവരുടെ രഹസ്യം കാത്തുസൂക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ആ ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണൻ നഗരവാസികളെയൊക്കെയും അഭിസംബോധന ചെയ്ത് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 16
आज्ञापितं मामशने रुदन्तं सह बन्धुभि: । ददर्श ब्राह्मण: ककश्चिन्मन्त्रसिद्धो महामना:
എനിക്ക് ആഹാരം കൊണ്ടുപോകാൻ ആജ്ഞ ലഭിച്ചപ്പോൾ, ഞാൻ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു. ആ അവസ്ഥയിൽ മന്ത്രസിദ്ധിയും മഹാത്മത്വവും ഉള്ള ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ എന്നെ കണ്ടു.
Verse 17
परिपृच्छत्य स मां पूर्व परिक्लेशं पुरस्य च । अब्रवीद् ब्राह्मणश्रेष्ठो विश्वास्य प्रहसन्निव
അദ്ദേഹം ആദ്യം നഗരത്തിന്റെ ദുരിതവും അതിന്റെ കാരണവും എന്നോടു ചോദിച്ചു. പിന്നെ തന്റെ അത്ഭുതശക്തിയിൽ വിശ്വാസം ഉണർത്തി, പുഞ്ചിരിയോടെന്നപോലെ ആ ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു.
Verse 18
प्रापयिष्याम्यहं तस्मा अन्नमेतद् दुरात्मने । मन्निमित्तं भयं चापि न कार्यमिति चाब्रवीत्
അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു—“ആ ദുഷ്ടന്റെ അടുക്കൽ ഈ ആഹാരം ഞാൻ തന്നെയെത്തിക്കും. എന്റെ കാരണമായി നിങ്ങൾ ഭയപ്പെടേണ്ടതില്ല.”
Verse 19
स तदन्नमुपादाय गतो बकवनं प्रति । तेन नूनं भवेदेतत् कर्म लोकहितं कृतम्,“वे वह भोजन-सामग्री लेकर बकासुरके वनकी ओर गये। अवश्य उन्होंने ही यह लोक- हितकारी कर्म किया होगा”
അദ്ദേഹം ആ ആഹാരം എടുത്തുകൊണ്ട് ബകാസുരന്റെ വനത്തിലേക്ക് പോയി. ലോകഹിതത്തിനായി ഏറ്റെടുത്ത ആ മഹത്തായ കര്മ്മം നിശ്ചയമായും അദ്ദേഹത്താൽ തന്നെയായിരുന്നു സാധിച്ചത്.
Verse 20
ततस्ते ब्राह्मणा: सर्वे क्षत्रियाश्व सुविस्मिता: । वैश्या: शृूद्राश्व मुदिताश्षक्रु्ब्रह्ममहं तदा
അപ്പോൾ എല്ലാ ബ്രാഹ്മണരും ക്ഷത്രിയരും അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു; വൈശ്യരും ശൂദ്രരും ഹർഷത്തോടെ ആനന്ദത്തിൽ മുങ്ങി. ആ സമയത്ത് അവർ ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ ബഹുമാനാർത്ഥം മഹോത്സവം നടത്തി.
Verse 21
ततो जानपदा: सर्वे आजममुर्नगरं प्रति । तदद्भुततमं द्रष्ठुं पार्थास्तत्रैव चावसन्,इसके बाद उस अद्भुत घटनाको देखनेके लिये जनपदमें रहनेवाले सब लोग नगरमें आये और पाण्डवलोग भी (पूर्ववत) वहीं निवास करने लगे
അപ്പോൾ ചുറ്റുമുള്ള ജനപദങ്ങളിലെ എല്ലാവരും ആ പരമ അത്ഭുതം കാണാൻ നഗരത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞെത്തി; പാർഥന്മാർ (പാണ്ഡവർ) മുൻപുപോലെ അവിടെയേ താമസിച്ചു.
Verse 162
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत बकवधपर्वमें बकायुर और भीमयेनका युद्धविषयक एक सौ बासठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവാന്തർഗതമായ ബകവധപർവത്തിൽ ബകായുരനും ഭീമയേനനും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധവർണ്ണനയുള്ള നൂറ്റി അറുപത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 163
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि बकवधपर्वणि बकवधे त्रिषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत बकवधपर्वमें बकायुरवधविषयक एक सौ तिरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവാന്തർഗതമായ ബകവധപർവത്തിൽ ബകവധം (ബകായുരവധം) വിഷയകമായ നൂറ്റി അറുപത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The implicit dilemma is governance by force versus governance by dharma-informed counsel: the text argues that expansionist aims should be preceded by ethical-ritual guidance, reframing conquest as legitimate only when disciplined by normative expertise.
Authority is validated by self-mastery and by institutional checks: kāma and krodha are treated as destabilizing forces, while tapas and learned counsel stabilize decision-making and align political success with dharma.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter instead offers a pragmatic meta-claim: rulers who secure a dharma-grounded purohita and perform prescribed rites are depicted as attaining stability and prosperity, functioning as an implied benefit-framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.