Adhyaya 146
Ādi Parva, Adhyāya 146 — Brāhmaṇī’s counsel on grief, duty, and protection of children
Upa-parva: Āstīka Parva (within Ādi Parva) — discourse on household duty, protection, and inevitability of death
The chapter presents a sustained appeal by a wife (brāhmaṇī) to her husband, structured as ethical reasoning rather than mere lament. She begins by reframing grief: death is inevitable for all humans, therefore sorrow cannot alter what must occur (1–2). She then argues that spouse and children are central aims of household life, and urges him to abandon distress while she undertakes a difficult course of action for the family’s welfare (3). She defines an idealized spousal duty—acting for the husband’s good even at personal cost—and claims such action yields welfare, reputation, and enduring merit (4–6). A major theme is protection: she asserts the husband is capable of sustaining and guarding the children, whereas she foresees social vulnerability without him, including coercion and predation against an unprotected woman and daughter (7–21). She frames her intention as dharmya and beneficial for him and his lineage, including as a means of escaping a crisis (āpaddharma) (24–27). She requests permission and reiterates that women are considered non-killable in dharma discourse, using this to argue for sending her rather than exposing him and the children to ruin (28–35). The narrator Vaiśaṃpāyana closes with the husband embracing her and weeping, indicating the emotional gravity and the persuasive force of her counsel (36).
Chapter Arc: वारणावत में पाण्डवों का स्वागत-उत्सव—हजारों रथों और जनसमूह की जय-जयकार के बीच एक अदृश्य षड्यंत्र की गंध: शत्रु ने ‘घर’ नहीं, अग्नि का जाल रचा है। → युधिष्ठिर संकेतों से भीम को सावधान करते हैं कि यह भवन ज्वलनशील पदार्थों (लाक्षा, घृत, सूखे तृण-लकड़ी आदि) से बना है और पुरोचन दुर्योधन के वश में निर्भय होकर अधर्म करेगा। दोनों भाई भीतर रहते हुए भी बाहर से अनभिज्ञ बने रहने की नीति तय करते हैं। → भीम और युधिष्ठिर निर्णायक उपाय पर आते हैं—भूमि में गुप्त सुरंग (बिल) बनाकर सुरक्षित पलायन-पथ तैयार करना, ताकि आग लगने पर धुएँ और ज्वाला से बचकर निकल सकें; और यह सब इस तरह कि पुरोचन या नगरजन को भनक न लगे। → योजना स्पष्ट होती है: सतर्कता, गोपनीयता, और समय आने पर त्वरित निष्क्रमण। पाण्डव ‘अतिथि’ बने रहेंगे, पर भीतर-भीतर बचाव-व्यवस्था खड़ी करेंगे। → पुरोचन कब और कैसे जतु-गृह में अग्नि प्रज्वलित करेगा—और क्या पाण्डवों की सुरंग समय पर पूर्ण होगी?
Shlokas
Verse 1
अपन करा बछ। ऑफ कातज ३. यहाँ संकेतसे यह बात बतायी गयी है कि शत्रुओंने तुम्हारे लिये एक ऐसा भवन तैयार करवाया है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— തുടർന്ന് വാരണാവത നഗരത്തിലെ സമസ്ത പ്രജകളും, സർവമംഗളഭാവങ്ങളാൽ സമ്പന്നരായി, ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം അലസതയില്ലാതെ, പാണ്ഡവരുടെ ശുഭാഗമനവാർത്ത കേട്ട് പരമാനന്ദത്തോടെ ഉല്ലസിച്ചു. അവർ വിധിപൂർവ്വം മംഗളദ്രവ്യങ്ങളും ഉപഹാരങ്ങളും കൈവഹിച്ചു, നാനാവിധ വാഹനങ്ങളിൽ ആയിരക്കണക്കിന് പേർ നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു, അവരുടെ സ്വീകരണ-സത്കാരത്തിനായി എത്തി.
Verse 2
श्रुत्वा55गतान् पाण्डुपुत्रान् नानायानै: सहस्रश: । अभिज ममुर्नरश्रेष्ठान् क्षुत्वैव परया मुदा
പാണ്ഡുപുത്രന്മാരായ നരശ്രേഷ്ഠർ കുശലമായി എത്തിയെന്ന വാർത്ത കേട്ട ഉടനെ വാരണാവതയിലെ ജനങ്ങൾ പരമാനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞു. അവർ ആയിരക്കണക്കിന് പേർ നാനാവിധ വാഹനങ്ങളിൽ കയറി, ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം മംഗളോപഹാരങ്ങൾ കൈവഹിച്ചു, അവരുടെ സ്വീകരണത്തിനായി പുറപ്പെട്ടു.
Verse 3
ते समासाद्य कौन्तेयान् वारणावतका जना: । कृत्वा जयाशिष: सर्वे परिवार्यावतस्थिरे
കൗന്തേയരുടെ സമീപത്തെത്തിയ വാരണാവതയിലെ ജനങ്ങൾ എല്ലാവരും ‘ജയ ജയ’ എന്ന് വിജയംഘോഷിച്ചു മംഗളാശീർവാദങ്ങൾ അർപ്പിച്ചു. പിന്നെ അവർ നാലുവശവും ചുറ്റി അടുത്തുതന്നെ നിന്നു.
Verse 4
तैर्वृतः पुरुषव्याप्रो धर्मराजो युधिष्ठिर: । विबभौ देवसंकाशो वज्रपाणिरिवामरै:
അവരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട പുരുഷവ്യാഘ്രനായ ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ദേവസദൃശമായ തേജസ്സോടെ ദീപ്തനായി; അമരന്മാരുടെ മദ്ധ്യേ വജ്രപാണിയായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ അവൻ ശോഭിച്ചു.
Verse 5
सत्कृताश्चैव पौरैस्ते पौरान् सत्कृत्य चानघ । अलंकृतं जनाकीर्ण विविशुर्वारणावतम्
നിഷ്പാപ ജനമേജയ! പൗരന്മാർ അവരെ യഥോചിതമായി സത്കരിച്ചു; പാണ്ഡവരും പൗരന്മാരെ ആദരിച്ച്, ജനസമൂഹം നിറഞ്ഞ അലങ്കൃതമായ വാരണാവത നഗരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
Verse 6
ते प्रविश्य पुरी वीरास्तूर्ण जग्मुरथो गृहान् । ब्राह्मणानां महीपाल रतानां स्वेषु कर्मसु,राजन! नगरमें प्रवेश करके वीर पाण्डव सबसे पहले शीघ्रतापूर्वक स्वधर्मपरायण ब्राह्मणोंके घरोंमें गये
നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച ആ വീര പാണ്ഡവർ, ഹേ മഹീപാല, തത്തത്തം കര്മ്മങ്ങളിൽ നിരതരായ ധർമ്മനിഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണരുടെ ഗൃഹങ്ങളിലേക്കു ഉടൻ വേഗത്തിൽ ചെന്നു.
Verse 7
नगराधिकृतानां च गृहाणि रथिनां तदा । उपतस्थुर्नरश्रेष्ठा वैश्यशूद्रगृहाण्यपि
അതിനുശേഷം ആ നരശ്രേഷ്ഠർ നഗരാധികാരികളുടെയും രഥികളായ ക്ഷത്രിയരുടെയും ഗൃഹങ്ങളിൽ ചെന്നു ഉപസ്ഥിതരായി; പിന്നെ ക്രമമായി വൈശ്യരുടെ ഗൃഹങ്ങളിലേക്കും ശൂദ്രരുടെ ഗൃഹങ്ങളിലേക്കും പോലും പോയി.
Verse 8
अर्चिताश्च नरै: पौरै: पाण्डवा भरतर्षभ | जग्मुरावसथं पश्चात् पुरोचनपुरस्सरा:,भरतश्रेष्ठ) नगरनिवासी मनुष्योंद्वारा पूजित एवं सम्मानित हो पाण्डवलोग पुरोचनको आगे करके डेरेपर गये
ഹേ ഭരതവൃഷഭാ! നഗരവാസികൾ പൂജിക്കുകയും ആദരിക്കുകയും ചെയ്ത ശേഷം പാണ്ഡവർ, പുരോചനനെ മുന്നിൽ നിർത്തി, പിന്നെ തങ്ങളുടെ വാസസ്ഥലത്തേക്കു പോയി.
Verse 9
तेभ्यो भक्ष्याणि पानानि शयनानि शुभानि च | आसनानि च मुख्यानि प्रददौ स पुरोचन:,वहाँ पुरोचनने उनके लिये खाने-पीनेकी उत्तम वस्तुएँ, सुन्दर शय्याएँ और श्रेष्ठ आसन प्रस्तुत किये
അവിടെ പുരോചനൻ അവർക്കു ഉത്തമമായ ഭക്ഷ്യപാനീയങ്ങളും, ശുഭമായ ശയനങ്ങളും, പ്രധാനമായ ആസനങ്ങളും നൽകി.
Verse 10
तत्र ते सत्कृतास्तेन सुमहार्हपरिच्छदा: । उपास्यमाना: पुरुषैरूषु: पुरनिवासिभि:
അവിടെ ആ ഭവനത്തിൽ പുരോചനൻ അവരെ മഹാസത്കാരത്തോടെ ആദരിച്ചു. അത്യന്തം വിലയേറിയ സാമഗ്രികളാൽ അവർ സജ്ജരായി; നഗരവാസികളിലെ പല ശ്രേഷ്ഠപുരുഷന്മാരും അവരുടെ സേവയിൽ ഉപസ്ഥിതരായി; ഇങ്ങനെ അവർ അവിടെ താമസിച്ചു തുടങ്ങി.
Verse 11
दशरात्रोषितानां तु तत्र तेषां पुरोचन: । निवेदयामास गृहं शिवाख्यमशिवं तदा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ പത്ത് രാത്രികൾ താമസിച്ച ശേഷം പുരോചനൻ പാണ്ഡവർക്കൊരു ഗൃഹത്തെക്കുറിച്ച് അറിയിച്ചു; ‘ശിവ’ എന്ന ശുഭനാമം ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും, യഥാർത്ഥത്തിൽ അത് അശിവം—ഹാനിക്കായി ഉദ്ദേശിച്ച അമംഗളഗൃഹം—ആയിരുന്നു।
Verse 12
तत्र ते पुरुषव्याप्रा विविशु: सपरिच्छदा: । पुरोचनस्यथ वचनात् कैलासमिव गुहुका:
പുരോചനന്റെ വാക്കുപ്രകാരം ആ പുരുഷസിംഹന്മാരായ പാണ്ഡവർ തങ്ങളുടെ എല്ലാ സാമഗ്രികളും പരിചാരകരുമൊത്ത് ആ പുതിയ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു—ഗുഹ്യകർ കൈലാസത്തിലേക്ക് പോകുന്നതുപോലെ।
Verse 13
तच्चागारमभिप्रेक्ष्य सर्वधर्मभूतां वर: । उवाचाग्नेयमित्येवं भीमसेनं युधिष्ठिर:
ആ ഗൃഹം സൂക്ഷ്മമായി നോക്കി, ധർമ്മവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ യുധിഷ്ഠിരൻ ഭീമസേനനോട് പറഞ്ഞു—“സഹോദരാ, ഈ ഭവനം തീ എളുപ്പം പിടിക്കുന്ന വസ്തുക്കളാൽ നിർമ്മിച്ചതുപോലെ തോന്നുന്നു.”
Verse 14
जिप्राणो5स्य वसागन्ध॑ सर्पिर्जतुविमिश्रितम् । कृतं हि व्यक्तमाग्नेयमिदं वेश्म परंतप
“പരന്തപ ഭീമസേനാ! ഈ ഗൃഹത്തിൽ നിന്ന് നെയ്യും ലാക്ഷയും കലർന്ന കൊഴുപ്പിന്റെ ഗന്ധം വരുന്നു; അതിനാൽ ഇത് തീയെ ഉണർത്തുന്ന വസ്തുക്കളാൽ തന്നെയാണു നിർമ്മിച്ചതെന്ന് വ്യക്തമാണ്.”
Verse 15
शणसर्जरसंव्यक्तमानीय गृहकर्मणि । मुज्जबल्वजवंशादि द्रव्यं सर्व घृतोक्षितम्
“ഗൃഹനിർമ്മാണത്തിനായി ശണവും സര്ജരസവും (റാല/പിച്ച) പോലുള്ള വസ്തുക്കൾ കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു; മുഞ്ജ പുല്ല്, ബല്വജ (മോട്ടു മേൽക്കൂരപ്പുല്ല്), യവക്കൊമ്പുകൾ, മുള മുതലായ എല്ലാം നെയ്യിൽ നനച്ചിരിക്കുന്നു. നിപുണരും വിശ്വസനീയരെന്നു തോന്നിക്കുന്ന ശില്പികൾ മഹാ കൗശലത്തോടെ ഈ മനോഹര ഭവനം പണിതിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ പാപി പുരോചനൻ ദുര്യോധനന്റെ അധീനനായി ഇതേ അവസരം കാത്തിരിക്കുന്നു—നാം വിശ്വാസത്തോടെ ഉറങ്ങുമ്പോൾ, അവൻ തീ കൊളുത്തി ഗൃഹത്തോടൊപ്പം നമ്മെയും ദഹിപ്പിക്കണമെന്നതാണ് അവന്റെ ആഗ്രഹം. പരന്തപ ഭീമസേനാ! പരമപ്രാജ്ഞനായ വിദുരൻ വരാനിരിക്കുന്ന ഈ വിപത്തിനെ യഥാർത്ഥമായി ഗ്രഹിച്ചു എന്നെ മുൻകൂട്ടി ജാഗ്രതപ്പെടുത്തി. അദ്ദേഹം നമ്മുടെ കനിഷ്ഠ പിതൃവ്യനും എപ്പോഴും നമ്മുടെ ക്ഷേമം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനുമാണ്; സ്നേഹവശാൽ, ദുര്യോധനന്റെ വശത്തിലുള്ള ദുഷ്ട ശില്പികൾ രഹസ്യമായി കൗശലത്തോടെ പണിത ഈ അശിവഗൃഹത്തിന്റെ സകല ഭേദവും അദ്ദേഹം മുമ്പേ എനിക്ക് വിശദീകരിച്ചു.”
Verse 16
शिल्पिभि: सुकृतं ह्ााप्तैर्विनीतैर्वेश्मकर्मणि । विश्वस्तं मामयं पापो दग्धुकाम: पुरोचन:
ഈ ഭവനം നിർമ്മാണപ്രവൃത്തിയിൽ നിപുണരും പരിശീലിതരും പരിചയസമ്പന്നരുമായ ശില്പികൾ അത്യന്തം കൗശലത്തോടെ പണിതതാണ്. എന്നാൽ പാപിയായ പുരോചനൻ എന്നെ ദഹിപ്പിക്കാനുള്ള മോഹത്തോടെ, ഞാൻ നിർഭയമായി വിശ്വസിച്ചിരിക്കുന്ന സമയത്തെ കാത്ത്, ഈ ഗൃഹത്തിന് തീ കൊളുത്തി നമ്മളെയെല്ലാം ചാരമാക്കാൻ നോക്കുന്നു.
Verse 17
तथा हि वर्तते मन्द: सुयोधनवशे स्थित: । इमां तुतां महाबुद्धिर्विंदुरो दृष्टवांस्तथा
ആ മന്ദബുദ്ധിയുള്ളവൻ സത്യമായും സുയോധനന്റെ അധീനതയിൽ തന്നെയാണ്. മഹാബുദ്ധിമാനായ വിദുരൻ ഈ ഗൂഢാലോചനയെ യഥാർത്ഥമായി കണ്ടറിഞ്ഞ്, സമയത്തുതന്നെ വരാനിരിക്കുന്ന അപകടം മനസ്സിലാക്കി.
Verse 18
आपदं तेन मां पार्थ स सम्बोधितवान् पुरा । ते वयं बोधितास्तेन नित्यमस्मद्धितैषिणा
ഹേ പാർഥാ! വരാനിരിക്കുന്ന ആപത്തിനെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹം മുമ്പേ തന്നെ എന്നെ ഉണർത്തിയിരുന്നു. അങ്ങനെ, എപ്പോഴും നമ്മുടെ ഹിതം തേടുന്ന വിദുരന്റെ ഉപദേശത്താൽ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും മുൻകൂട്ടി ജാഗ്രതയിലായി.
Verse 19
पित्रा कनीयसा स्नेहाद् बुद्धिमन्तो$शिवं गृहम् । अनार्य: सुकृतं गूढैर्दु्योधनवशानुगै:
സ്നേഹത്താൽ നമ്മുടെ ഇളയ പിതാവായ വിദുരൻ—നാം ഗ്രഹിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവരാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്—ഈ അശിവമായ ഗൃഹത്തെക്കുറിച്ച് നമ്മെ മുന്നറിയിപ്പു നൽകി. ദുര്യോധനന്റെ അധീനതയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന അനാര്യർ ഇത് രഹസ്യമായി അത്യന്തം കൗശലത്തോടെ പണിതതാണ്.
Verse 20
भीमसेन उवाच यदीदं गृहमाग्नेयं विहितं मन्यते भवान् | तथैव साधु गच्छामो यत्र पूर्वोषिता वयम्
ഭീമസേനൻ പറഞ്ഞു—അണ്ണാ! ഈ ഗൃഹം അഗ്നിയെ ഉണർത്തുന്ന വസ്തുക്കളാൽ പണിതതാണെന്ന് നിങ്ങൾ കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, ഉചിതം ഇതുതന്നെ: നാം ഉടൻ പുറപ്പെട്ട്, മുമ്പ് താമസിച്ചിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് സുരക്ഷിതമായി മടങ്ങിപ്പോകാം.
Verse 21
युधिछिर उवाच इह यत्तैर्निराकारैर्वस्तव्यमिति रोचये । अप्रमत्तैविचिन्वद्धिर्गतिमिष्टां ध्ुवामित:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—സഹോദരാ! നമ്മുടെ പുറംനടപ്പിലൂടെ ഉള്ളിലെ ഉദ്ദേശം വെളിവാകാതിരിക്കെ ഇവിടെ താമസിക്കണം. പൂർണ്ണ ജാഗ്രതയോടെ ഇവിടെ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ ഉറപ്പുള്ളതും അനുകൂലവുമായ വഴിയെ തുടർച്ചയായി അന്വേഷിക്കണം. എനിക്ക് ഇതാണ് ഉചിതമെന്ന് തോന്നുന്നു.
Verse 22
यदि विन्देत चाकारमस्माकं स पुरोचन: । क्षिप्रकारी ततो भूत्वा प्रदह्मयादपि हेतुत:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—പുരോചനൻ നമ്മുടെ ഏതെങ്കിലും ചലനത്തിൽ നിന്ന് ഉള്ളിലെ ഉദ്ദേശം തിരിച്ചറിഞ്ഞാൽ, ഉടൻ തന്നെ തന്റെ ദൗത്യം സാധിപ്പിക്കാൻ ത്വരിച്ച് ഏതെങ്കിലും കാരണം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി നമ്മെ കത്തിച്ചുകളയാനും ഇടയുണ്ട്.
Verse 23
नायं बिभेत्युपक्रोशादधर्माद् वा पुरोचन: । तथा हि वर्तते मन्द: सुयोधनवशे स्थित:,यह मूढ़ पुरोचन निन्दा अथवा अधर्मसे नहीं डरता एवं दुर्योधनके वशमें होकर उसकी आज्ञाके अनुसार आचरण करता है
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഈ പുരോചനൻ നിന്ദയെ ഭയപ്പെടുന്നില്ല; അധർമ്മത്തെയും ഭയപ്പെടുന്നില്ല. മൂഢനായ അവൻ സുയോധനന്റെ അധീനതയിൽ നിന്ന് അവന്റെ കല്പനപ്രകാരം തന്നെയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.
Verse 24
अपि चेह प्रदग्धेषु भीष्मो5स्मासु पितामह: । कोपं कुर्यात् किमर्थ वा कौरवान् कोपयीत सः
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഇവിടെ നമ്മൾ കത്തിക്കൊല്ലപ്പെട്ട ശേഷം പിതാമഹൻ ഭീഷ്മൻ കൗരവരോടു കോപിച്ചാലും ആ കോപം നിഷ്ഫലമാണ്. അപ്പോൾ ഏതു ലക്ഷ്യം നേടാൻ അദ്ദേഹം കൗരവരെ പ്രകോപിപ്പിക്കും?
Verse 25
अथवापीह गग्धेषु भीष्मो5स्माकं पितामह: । धर्म इत्येव कुप्येरन् ये चान्ये कुरुपुड्रवा:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—അല്ലെങ്കിൽ ഇവിടെ നമ്മൾ കത്തിക്കഴിഞ്ഞാൽ പിതാമഹൻ ഭീഷ്മനും കുരുകുലത്തിലെ മറ്റു ശ്രേഷ്ഠരും ‘ഇത് ധർമ്മം’ എന്ന നിലയിൽ ആ അതതായികളോടു കോപിക്കാം; എന്നാൽ ആ കോപം നമ്മെന്തിന് ഉപകാരപ്പെടും?
Verse 26
वयं तु यदि दाहस्य बिभ्यत: प्रद्रवेमहि । स्पशै्निर्घितियेत् सर्वान् राज्यलुब्ध: सुयोधन:,यदि हम जलनेके भयसे डरकर भाग चलें तो भी राज्यलोभी दुर्योधन हम सबको अपने गुप्तचरोंद्वारा मरवा सकता है
ദാഹഭയത്താൽ നാം ഓടിപ്പോയാലും, രാജ്യലോഭിയായ സുയോധനൻ തന്റെ ഗൂഢചരന്മാർ മുഖേന നമ്മളെല്ലാവരെയും വധിപ്പിക്കാൻ കഴിയും; അതിനാൽ വെറും പലയോട്ടം കൊണ്ട് ഭയം മാറുകയില്ല, മറിച്ച് അധർമ്മലോഭത്തിന് വേദി വിട്ടുകൊടുക്കുന്നതേയുള്ളു।
Verse 27
अपदस्थान् पदे तिष्ठन्नपक्षान् पक्षसंस्थित: । हीनकोशान् महाकोश: प्रयोगर्घातयेद् भ्रुवम्
അവൻ അധികാരസ്ഥാനത്ത് ദൃഢമായി സ്ഥാപിതനാണ്; നാം നമ്മുടെ സ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് തള്ളപ്പെട്ടവരാണ്. അവന് കൂട്ടാളികളുടെ പിന്തുണയുണ്ട്; നാം നിരാശ്രയരാണ്. അവന് മഹത്തായ ധനഭണ്ഡാരം; നമുക്ക് വിഭവങ്ങളില്ല. അതിനാൽ പല ഉപായങ്ങളാൽ അവൻ തീർച്ചയായും നമ്മുടെ വധം സാധിപ്പിക്കാം।
Verse 28
तदस्माभिरिमं पाप॑ तं च पापं सुयोधनम् । वज्चयद्/िर्निवस्तव्यं छन्नावासं क्वचित् क्वचित्
അതുകൊണ്ട് പാപിയായ പുരോചനനെയും ആ പാപിയായ സുയോധനനെയും വഞ്ചനയിൽ തന്നെ നിർത്തി, നാം ഇവിടെ തന്നെ എവിടെയെങ്കിലും മറഞ്ഞ വാസസ്ഥലങ്ങളിൽ—ഇവിടെയും അവിടെയും മാറിമാറി—ഗൂഢമായി താമസിക്കണം; നമ്മുടെ സ്ഥലം ആരും അറിയരുത്।
Verse 29
ते वयं मृगयाशीलाश्चराम वसुधामिमाम् | तथा नो विदिता मार्गा भविष्यन्ति पलायताम्,हम सब मृगयामें रत रहकर यहाँकी भूमिपर सब ओर विचरें, इससे भाग निकलनेके लिये हमें बहुत-से मार्ग ज्ञात हो जायँगे
നാം എല്ലാവരും വേട്ടയിൽ രതരായി ഈ ഭൂമിയെ എല്ലാദിക്കിലും സഞ്ചരിക്കാം; അങ്ങനെ ചെയ്താൽ പലയോട്ടത്തിനുള്ള പല വഴികളും നമുക്ക് പരിചിതമാകും।
Verse 30
भौमं च बिलमगद्यैव करवाम सुसंवृतम् । गूढश्वासान्न नस्तत्र हुताश: सम्प्रधक्ष्यति
കൂടാതെ, ഇന്നുതന്നെ ഭൂമിയിൽ ഒരു തുരങ്കം നന്നായി മൂടി ഒരുക്കാം. അവിടെ നമ്മുടെ ശ്വാസം പോലും മറഞ്ഞിരിക്കും—പിന്നെ നമ്മുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളെക്കുറിച്ച് പറയേണ്ടതുണ്ടോ? ആ വഴിയിൽ കടന്നാൽ അഗ്നിക്ക് നമ്മെ ദഹിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല।
Verse 31
वसतोऊत्र यथा चास्मान्न बुध्येत पुरोचन: । पौरो वापि जन: कश्चित् तथा कार्यमतन्द्रितै:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—നാം ഇവിടെ താമസിക്കുന്നിടത്തോളം ആലസ്യം ഉപേക്ഷിച്ച് ജാഗ്രതയോടെ ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കണം; പുരോചനന് നമ്മുടെ കാര്യത്തിൽ ഒന്നും അറിയരുത്, നഗരവാസികളിൽ ആര്ക്കും നമ്മുടെ പദ്ധതിയുടെ ചെറിയ സൂചന പോലും ലഭിക്കരുത്।
Verse 145
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि भीमसेनयुधिष्ठिरसंवादे पज्चचत्वारिंशदधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവ്വത്തിലെ ജതുഗൃഹപർവ്വത്തിൽ, ഭീമസേന–യുധിഷ്ഠിര സംവാദപ്രസംഗത്തിൽ, നൂറ്റി നാല്പത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപിച്ചു।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether emotional collapse or withdrawal from duty is permissible when faced with impending loss, versus choosing a difficult, duty-centered action that prioritizes the safety of children, spouse, and lineage under conditions of social risk.
The chapter advances a practical ethic: recognize inevitability (death cannot be negotiated), discipline grief, and act to protect dependents. Dharma is presented as responsibility under constraint, not merely personal sentiment.
No explicit phalaśruti formula appears in the cited passage; the closest functional equivalent is the internal claim that such duty-based action yields worldly reputation (yaśas) and enduring merit (akṣayya) (notably in verses 4–6).
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.