Adhyaya 129
Adhyāya 129 — Public Acclaim of the Pāṇḍavas and Duryodhana’s Appeal to Dhṛtarāṣṭra
Upa-parva: Ādi Parva — Court Politics and Succession Anxiety (Public Acclaim of the Pāṇḍavas)
Vaiśaṃpāyana reports that Duryodhana observes Bhīma’s exceptional vigor and Arjuna’s completed training, and—together with Karṇa and Śakuni—pursues multiple covert strategies aimed at eliminating the Pāṇḍavas. The Pāṇḍavas, aware of these maneuvers, refrain from public exposure and remain aligned with Vidura’s counsel. Meanwhile, citizens gather in public spaces to discuss governance: they note Dhṛtarāṣṭra’s blindness and prior non-accession, recall Bhīṣma’s earlier renunciation of kingship, and propose Yudhiṣṭhira’s consecration as a compassionate, truth-aligned ruler who would honor elders (Bhīṣma and Dhṛtarāṣṭra) with due respect and material security. Hearing this civic preference, Duryodhana experiences intensified envy and distress, cannot tolerate the discourse, and approaches his father. He frames the citizens’ talk as ominous, warns that Bhīṣma does not seek the throne, argues that if Pāṇḍu gained kingship through personal qualities while Dhṛtarāṣṭra did not, then the dynasty’s future status is threatened if the Pāṇḍavas inherit. He urges swift action so that he and his line do not become dependent and dishonored, presenting the matter as an urgent question of political survival and legitimacy.
Chapter Arc: उद्यान में खेलते-खेलते भीमसेन का अचानक ओझल हो जाना—और कुन्ती का हृदय-विदारण संदेह कि कहीं अनिष्ट तो नहीं हुआ। → कुन्ती युधिष्ठिर को छोटे भाइयों सहित शीघ्र खोज करने को कहती है; भाई उद्यान, मार्गों और आस-पास के स्थलों में ढूँढ़ते हैं, पर ‘वृकोदर’ कहीं नहीं मिलता। उधर नगर-जीवन सामान्य चलता दिखता है—रथ, गज, अश्व और विविध सवारियों की चहल-पहल—जो संकट के बीच एक तीखा विरोधाभास रचती है। → दुर्योधन भीम को न देखकर भीतर-ही-भीतर प्रसन्न होता है और भाइयों सहित नगर में प्रवेश करता है; वहीं कुन्ती का आग्रह और व्याकुलता चरम पर पहुँचती है—‘महाबाहु भीमसेन का पता बताओ’—मानो मातृत्व का भय स्वयं कथा का शिखर बन जाता है। → खोज-प्रयास जारी रहते हैं और अध्याय का शीर्ष-संकेत ‘भीमप्रत्यागमन’ यह आश्वासन देता है कि भीम का लौटना नियत है; पर इस अध्याय में मुख्यतः अनुपस्थिति, खोज और षड्यंत्र-छाया का विस्तार होता है। → भीम कहाँ है, किसके वश में है, और दुर्योधन की प्रसन्नता किस अनिष्ट-योजना का संकेत है—यह प्रश्न अगले प्रसंग के लिए खुला छोड़ दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
अपन काल बा | अप्---#क्रञ ३. दाँतोंसे काट-काटकर खाये जानेवाले मालपूए आदिको भक्ष्य कहते हैं। २. दाँतका सहारा न लेकर केवल जिल्लाके व्यापारसे जिसे भोजन किया जाता है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം കൌരവരും പാണ്ഡവരും എല്ലാവരും ക്രീഡയും വിനോദവും അവസാനിപ്പിച്ച് ഭീമനെ കൂടാതെ ഗജസാഹ്വയം (ഹസ്തിനാപുരം) ലക്ഷ്യമാക്കി പുറപ്പെട്ടു।
Verse 2
रथैर्गजैस्तथा चाश्नैयनिश्चान्यैरनेकश: । ब्रुवन्तो भीमसेनस्तु यातो हराग्रत एव नः
അവർ രഥങ്ങളിലും ആനകളിലും കുതിരകളിലും മറ്റു പലവിധ വാഹനങ്ങളിലുമായി യാത്രചെയ്തുകൊണ്ട് പരസ്പരം പറഞ്ഞു—“ഭീമസേനൻ നമ്മളേക്കാൾ മുമ്പേ മുന്നോട്ട് പോയിരിക്കുന്നു।”
Verse 3
ततो दुर्योधन: पापस्तत्रापश्यन् वृकोदरम् | भ्रातृभि: सहितो ह्ृष्टो नगरं प्रविवेश ह
അപ്പോൾ പാപിയായ ദുര്യോധനൻ അവിടെ വൃകോദരനെ (ഭീമനെ) കാണാതിരുന്നതുകൊണ്ട് ഹർഷിച്ചു; സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു।
Verse 4
युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा हविदन् पापमात्मनि । स्वेनानुमानेन पर॑ं साधुं समनुपश्यति
ധർമ്മാത്മാവായ യുധിഷ്ഠിരൻ തന്റെ ഉള്ളിൽ പാപം ഉണ്ടെന്നത് തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല. സ്വന്തം സ്വഭാവത്തെ മാനദണ്ഡമാക്കി മറ്റൊരാളെയും എന്നും സദ്ഗുണവാനായി തന്നെയായിരുന്നു കാണുന്നത്.
Verse 5
सो<भ्युपेत्य तदा पार्थों मातरं भ्रातृवत्सल: | अभिवाद्याब्रवीत् कुन्तीमम्ब भीम इहागत:
അപ്പോൾ സഹോദരസ്നേഹിയായ പാർത്ഥൻ (യുധിഷ്ഠിരൻ) മാതാവിന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു. കുന്തിയെ വണങ്ങി പറഞ്ഞു—“അമ്മേ! ഭീമൻ ഇവിടെ വന്നിട്ടുണ്ടോ?”
Verse 6
क्व गतो भविता मातरनेंह पश्यामि त॑ शुभे । उद्यानानि वनं चैव विचितानि समन्ततः
“അമ്മേ! അവൻ എവിടെ പോയിരിക്കാം? ശുഭേ! ഇവിടെ ഞാൻ അവനെ കാണുന്നില്ല. ചുറ്റുമുള്ള ഉദ്യാനങ്ങളും വനവും ഞങ്ങൾ തിരഞ്ഞു.”
Verse 7
तदर्थ न च त॑ वीरं दृष्टवन्तो वृकोदरम् । मन्यमानास्तत: सर्वे यातो नः पूर्वमेव सः
ആ കാര്യംകൊണ്ട് തിരഞ്ഞിട്ടും ആ വീരൻ വൃകോദരനെ ഞങ്ങൾ കണ്ടില്ല. അപ്പോൾ എല്ലാവരും—“അവൻ നമ്മളേക്കാൾ മുമ്പേ പോയിരിക്കണം” എന്നു കരുതി.
Verse 8
आगता: सम महाभागे व्याकुलेनान्तरात्मना । इहागम्य क््व नु गतस्त्वया वा प्रेषित: क््व नु
“മഹാഭാഗേ! അവനെക്കുറിച്ച് അത്യന്തം വ്യാകുലമായ ഹൃദയത്തോടെ ഞങ്ങൾ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ വന്നിട്ട് അവൻ എവിടെ പോയി? അല്ലെങ്കിൽ നീ അവനെ എവിടെയെങ്കിലും അയച്ചോ?”
Verse 9
कथयस्व महाबाहुं भीमसेनं यशस्विनि | न हि मे शुध्यते भावस्तं वीरं प्रति शोभने,“यशस्विनि! महाबाहु भीमसेनका पता बताओ। शोभने! वीर भीमसेनके विषयमें मेरा हृदय शंकित हो गया है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “യശസ്വിനീ! മഹാബാഹുവായ ഭീമസേനനെക്കുറിച്ച് എനിക്ക് പറയുക. ഓ ശോഭനേ, ആ വീരനെപ്പറ്റി എന്റെ മനസ്സ് തെളിയുന്നില്ല; അവനെക്കുറിച്ച് എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സംശയം ഉദിച്ചിരിക്കുന്നു.”
Verse 10
यतः प्रसुप्तं मन्ये5हं भीम॑ नेति हतस्तु सः । इत्युक्ता च ततः कुन्ती धर्मराजेन धीमता
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ഞാൻ ഭീമൻ ഉറങ്ങുകയാണെന്ന് കരുതിയ അതേ സ്ഥലത്ത്—ആരെങ്കിലും അവനെ കൊന്നുകളഞ്ഞോ?” എന്നു ബുദ്ധിമാനായ ധർമ്മരാജൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ കുന്തി ഭയവും ദുഃഖവും കൊണ്ട് വിറച്ചു.
Verse 11
हा हेति कृत्वा सम्भ्रान्ता प्रत्युवाच युधिष्ठिरम् । न पुत्र भीम॑ पश्यामि न मामभ्येत्यसाविति
“ഹാ, ഹാ!” എന്നു വിലപിച്ച് വിറച്ച കുന്തി യുധിഷ്ഠിരനോട് പറഞ്ഞു— “മകനേ, എനിക്ക് ഭീമനെ കാണുന്നില്ല; അവൻ എന്റെ അടുക്കൽ തിരികെ വന്നിട്ടില്ല.”
Verse 12
शीघ्रमन्वेषणे यत्नं कुरु तस्यानुजै: सह । इत्युक्त्वा तनयं ज्येष्ठं हृदयेन विदूयता
ഹൃദയം വേദനിച്ച് കുന്തി തന്റെ മൂത്ത മകനോട് പറഞ്ഞു— “നിന്റെ ഇളയ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം വേഗത്തിൽ അവനെ അന്വേഷിക്കാൻ ശ്രമിക്ക.”
Verse 13
क्षत्तारमानाय्य तदा कुन्ती वचनमत्रवीत् । क्य गतो भगवतन क्षत्तर्भीमसेनो न दृश्यते
അപ്പോൾ കുന്തി ക്ഷത്താവായ വിദുരനെ വിളിപ്പിച്ച് പറഞ്ഞു— “ഭഗവൻ ക്ഷത്തഃ! ഭീമസേനനെ കാണുന്നില്ല; അവൻ എവിടേക്ക് പോയി?”
Verse 14
उद्यानान्निर्गताः सर्वे भ्रातरो भ्रातृभि: सह । तत्रैकस्तु महाबाहुर्भीमो नाभ्येति मामिह,“उद्यानसे सब लोग अपने भाइयोंके साथ चलकर यहाँ आ गये, किंतु अकेला महाबाहु भीम अबतक मेरे पास लौटकर नहीं आया!
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഉദ്യാനത്തിൽ നിന്നു എല്ലാ സഹോദരന്മാരും തങ്ങളുടെ സഹോദരന്മാരോടുകൂടെ പുറപ്പെട്ടു ഇവിടെ തിരിച്ചെത്തി; എന്നാൽ മഹാബാഹുവായ ഭീമൻ മാത്രം ഇതുവരെ ഇവിടെ എന്റെ അടുക്കൽ മടങ്ങിവന്നിട്ടില്ല.
Verse 15
नच प्रीणयते चक्षु: सदा दुर्योधनस्य सः । क्रूरोडसौ दुर्मति: क्षुद्रो राज्यलुब्धोडनपत्रप:,“वह सदा दुर्योधनकी आँखोंमें खटकता रहता है। दुर्योधन क्रूर, दुर्बुद्धि, क्षुद्र, राज्यका लोभी तथा निर्लज्ज है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ദുര്യോധനന്റെ കണ്ണിൽ എപ്പോഴും മുള്ളുപോലെ; ഒരിക്കലും അവനെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നില്ല. കാരണം ദുര്യോധനൻ ക്രൂരൻ, ദുർമതി, ക്ഷുദ്രചിത്തൻ, രാജ്യലോഭി, നിർലജ്ജൻ—അതിനാൽ തന്റെ ആഗ്രഹത്തിന് തടസ്സമായവനെ കാണുന്നതുപോലും അവൻ സഹിക്കില്ല.
Verse 16
निहन्यादपि तं वीर॑ जातमन्यु: सुयोधन: । तेन मे व्याकुलं चित्त हृदयं दहुतीव च
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പുതുതായി ജ്വലിച്ച കോപമുള്ള സുയോധനൻ (ദുര്യോധനൻ) ആ വീരനെ കൊല്ലാനും ഇടയുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് എന്റെ മനസ്സ് വ്യാകുലമായി; ഹൃദയം ദഹിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.
Verse 17
विदुर उवाच मैवं वदस्व कल्याणि शेषसंरक्षणं कुरु । प्रत्यादिष्टो हि दुष्टात्मा शेषेडपि प्रहरेत् तव
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—കല്യാണി, ഇങ്ങനെ പറയരുത്; ശേഷിക്കുന്ന പുത്രന്മാരുടെ സംരക്ഷണത്തിന് നടപടികൾ എടുക്കുക. കാരണം ആ ദുഷ്ടാത്മാവിനെ ശാസിച്ച് ചോദ്യം ചെയ്താൽ, അവൻ നിന്റെ ശേഷിച്ച പുത്രന്മാരെയും ആക്രമിക്കാം.
Verse 18
दीर्घायुषस्तव सुता यथोवाच महामुनि: । आगमिष्यति ते पुत्र: प्रीतिं चोत्पादयिष्यति
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—മഹാമുനി പറഞ്ഞതുപോലെ നിന്റെ പുത്രന്മാർ ദീർഘായുസ്സുള്ളവർ. അതിനാൽ നിന്റെ പുത്രൻ എവിടെയായാലും അവൻ തീർച്ചയായും മടങ്ങിവരും; നിനക്കു സന്തോഷം പകരും.
Verse 19
वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा ययौ विद्वान् विदुर: स्वं निवेशनम् । कुन्ती चिन्तापरा भूत्वा सहासीना सुतैर्गुहि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് ജ്ഞാനിയായ വിദുരൻ തന്റെ വസതിയിലേക്കു പോയി. ഇതേസമയം കുന്തി ആശങ്കയിൽ മുങ്ങി പുത്രന്മാരോടൊപ്പം വീട്ടിനുള്ളിൽ മൗനമായി ഇരുന്നു.
Verse 20
ततोड्ष्टमे तु दिवसे प्रत्यबुध्यत पाण्डव: । तस्मिंस्तदा रसे जीर्णे सो5प्रमेयबलो बली,उधर, नागलोकमें सोये हुए बलवान् भीमसेन आठवें दिन, जब वह रस पच गया, जगे। उस समय उनके बलकी कोई सीमा नहीं रही
അതിനുശേഷം എട്ടാം ദിവസം പാണ്ഡവൻ ഉണർന്നു. അപ്പോൾ ആ രസം ജീർണ്ണിച്ചിരുന്നതിനാൽ അവൻ മഹാബലി—അളവറ്റ ശക്തിയുള്ളവനായി.
Verse 21
त॑ दृष्टवा प्रतिबुध्यन्तं पाण्डवं ते भुजड़मा: । सान्त्वयामासुरव्यग्रा वचनं चेदमन्रुवन्,पाण्डुनन्दन भीमको जगा हुआ देख सब नागोंने शान्त-चित्तसे उन्हें आश्वासन दिया और यह बात कही--
പാണ്ഡവൻ ഉണർന്നത് കണ്ട സർപ്പങ്ങൾ കലക്കം വിട്ട് ശാന്തരായി, അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—
Verse 22
यत् ते पीतो महाबाहो रसो<यं वीर्यसम्भूतः । तस्मान्नागायुतबलो रणे<धृष्यो भविष्यसि
മഹാബാഹോ! നീ പാനം ചെയ്ത ഈ വീര്യസംബന്ധമായ ശക്തിരസം മൂലം നിന്റെ ബലം പത്തായിരം നാഗങ്ങളുടെ തുല്യമാകും; യുദ്ധത്തിൽ നീ അപ്രതിഹതനാകും.
Verse 23
गच्छाद्य त्वं च स्वगृहं स्नातो दिव्यैरिमैर्जलै: । भ्रातरस्ते5नुतप्यन्ति त्वां विना कुरुपुड़व
ഇപ്പോൾ നീ ഈ ദിവ്യജലങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് നിന്റെ വീട്ടിലേക്കു പോകുക. കുരുപുങ്ഗവാ! നിന്നെ വിട്ട് നിന്റെ സഹോദരന്മാർ നിരന്തരം ദുഃഖവും അനുതാപവും കൊണ്ട് കത്തുന്നു.
Verse 24
ततः स्नातो महाबाहु: शुचि: शुक्लाम्बरस्रज: | ततो नागस्य भवने कृतकौतुकमड़्ल:
അപ്പോൾ മഹാബാഹുവായ ഭീമസേനൻ സ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധനായി. വെളുത്ത വസ്ത്രവും വെളുത്ത പുഷ്പമാലയും ധരിച്ചു. തുടർന്ന് നാഗരാജന്റെ ഭവനത്തിൽ അവനുവേണ്ടി കൗതുകവും മംഗളാചാരങ്ങളും നടത്തി; പിന്നെ മഹാബലനായ ഭീമൻ വിഷനാശകമായ സുഗന്ധ ഔഷധികൾ ചേർത്ത നാഗങ്ങൾ നൽകിയ പായസം സ്വീകരിച്ചു.
Verse 25
ओषधीभिरवविषध्नीभि: सुरभीभिर्विशेषत: । भुक्तवान् परमान्नं च नागैर्दत्त महाबल:
മഹാബലനായ ഭീമൻ നാഗങ്ങൾ നൽകിയ പരമാന്നം—വിശേഷമായി സുഗന്ധമുള്ള വിഷനാശക ഔഷധികളോടുകൂടെ—ഭുജിച്ചു.
Verse 26
पूजितो भुजगैर्वीर आशीर्भिश्चाभिनन्दित: । दिव्याभरणसंछजन्नो नागानामन्त्रय पाण्डव:
അതിനുശേഷം ഭുജംഗങ്ങൾ വീരനായ ഭീമനെ പൂജിച്ച് സത്കരിച്ചു, ശുഭാശീർവാദങ്ങളാൽ അഭിനന്ദിച്ചു. ദിവ്യാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതനായ പാണ്ഡവ ഭീമൻ നാഗങ്ങളുടെ അനുവാദം വാങ്ങി, പ്രസന്നചിത്തനായി, നാഗലോകത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങി.
Verse 27
उदतिष्ठत् प्रह्षश्ठात्मा नागलोकादरिंदम: । उत्क्षिप्त: स तु नागेन जलाज्जलरुहेक्षण:
അപ്പോൾ അരിന്ദമനായ ഭീമൻ ഹർഷചിത്തനായി നാഗലോകത്തിൽ നിന്ന് ഉയർന്നു. കമലനയനനായ ആ വീരനെ ഒരു നാഗം ജലത്തിൽ നിന്ന് ഉയർത്തി എടുത്തു.
Verse 28
तस्मिन्नेव वनोद्देशे स्थापित: कुरुनन्दन: । ते चान्तर्दधिरे नागा: पाण्डवस्यैव पश्यत:
അവിടത്തെ തന്നെ വനപ്രദേശത്ത് കുരുനന്ദനായ ഭീമനെ സ്ഥാപിച്ചു. പാണ്ഡവൻ നോക്കി നിൽക്കേ ആ നാഗങ്ങൾ അപ്രത്യക്ഷരായി.
Verse 29
तत उत्थाय कौन्तेयो भीमसेनो महाबल: । आजगाम महाबाहुर्मातुरन्तिकमञ्जसा,तब महाबली कुन्तीकुमार महाबाहु भीमसेन वहाँसे उठकर शीघ्र ही अपनी माताके समीप आ गये
അപ്പോൾ കുന്തീപുത്രനായ മഹാബലവാനും മഹാബാഹുവുമായ ഭീമസേനൻ എഴുന്നേറ്റ് വേഗത്തിൽ തന്റെ മാതാവിന്റെ അടുക്കലെത്തി।
Verse 30
ततो5भिवाद्य जननी ज्येष्ठं भ्रातरमेव च । कनीयस: समाप्राय शिर:स्वरिविमर्दन:,तदनन्तर शत्रुमर्दन भीमने माता और बड़े भाईको प्रणाम करके स्नेहपूर्वक छोटे भाइयोंका सिर सूँघा
അതിനുശേഷം ശത്രുമർദനായ ഭീമൻ മാതാവിനെയും ജ്യേഷ്ഠ സഹോദരനെയും വന്ദിച്ചു; പിന്നെ സ്നേഹത്തോടെ ഇളയ സഹോദരന്മാരുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു അവരുടെ തലമുടി ഘ്രാണിച്ചു.
Verse 31
तैश्वापि सम्परिष्वक्त: सह मात्रा नरषभै: | अन्योन्यगतसौहार्दाद् दिष्ट्या दिष्ट्येति चाब्रुवन्
മാതാവും ആ നരശ്രേഷ്ഠരായ സഹോദരന്മാരും അവനെ ഹൃദയത്തോടെ ആലിംഗനം ചെയ്തു; പരസ്പരസൗഹൃദം കൊണ്ടു ഭീമന്റെ വരവിൽ എല്ലാവരും “ധന്യം, ധന്യം!” എന്നു പറഞ്ഞു.
Verse 32
ततस्तत् सर्वमाचष्ट दुर्योधनविचेष्टितम् । भ्रातृणां भीमसेनश्व महाबलपराक्रम:,तदनन्तर महान् बल और पराक्रमसे सम्पन्न भीमसेनने दुर्योधनकी वे सारी कुचेष्टाएँ अपने भाइयोंको बतायीं
അതിനുശേഷം മഹാബലപരാക്രമശാലിയായ ഭീമസേനൻ ദുര്യോധനന്റെ എല്ലാ കുചേഷ്ടകളും സഹോദരന്മാരോട് വിവരിച്ചു പറഞ്ഞു.
Verse 33
नागलोके च यद् वृत्तं गुणदोषमशेषत: । तच्च सर्वमशेषेण कथयामास पाण्डव:,और नागलोकमें जो गुण-दोषपूर्ण घटनाएँ घटी थीं, उन सबको भी पाण्डुनन्दन भीमने पूर्णरूपसे कह सुनाया
നാഗലോകത്തിൽ നടന്ന ഗുണദോഷമിശ്രിതമായ സംഭവങ്ങളൊക്കെയും പാണ്ഡുപുത്രനായ ഭീമൻ ഒന്നും മറച്ചുവെക്കാതെ പൂർണ്ണമായി പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു.
Verse 34
ततो युधिछिरो राजा भीममाह वचो<र्थवत् | तृष्णीं भव न ते जल्प्यमिदं कार्य कथंचन
അപ്പോൾ രാജാവായ യുധിഷ്ഠിരൻ ഭീമനോട് ഉദ്ദേശ്യസമ്പന്നമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു—“ഭീമാ, നീ പൂർണ്ണമായും മൗനമായിരിക്കണം. ഈ കാര്യം ഏതുവിധത്തിലും പറയരുത്.”
Verse 35
एवमुक््त्वा महाबाहुर्धर्मराजो युधिष्ठिर: । भ्रातृभि: सहित: सर्वैरप्रमत्तो5भवत् तदा,यों कहकर महाबाहु धर्मराज युधिष्ठिर अपने सब भाइयोंके साथ उस समयसे खूब सावधान रहने लगे
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം മഹാബാഹുവായ ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ എല്ലാ സഹോദരന്മാരോടും കൂടി ആ സമയത്തുനിന്ന് അത്യന്തം ജാഗ്രതയോടെ ആയിരുന്നു.
Verse 36
सारथिं चास्य दयितमपहस्तेन जध्निवान् । धर्मात्मा विदुरस्तेषां पार्थानां प्रददौ मतिम्
അവൻ ഭീമസേനന്റെ പ്രിയ സാരഥിയെ സ്വന്തം കൈകൊണ്ടുതന്നെ കൊന്നു. അപ്പോൾ ധർമ്മാത്മാവായ വിദുരൻ ആ പാർത്ഥന്മാർക്ക് ഉപദേശം നൽകി—എല്ലാം മൗനമായി സഹിക്കണമെന്ന്.
Verse 37
भोजने भीमसेनस्य पुन: प्राक्षेपयद् विषम् कालकूटं नवं तीक्ष्णं सम्भूृतं लोमहर्षणम्
ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രൻ വീണ്ടും ഭീമസേനന്റെ ഭക്ഷണത്തിൽ വിഷം കലർത്തിച്ചു—പുതിയതും തീക്ഷ്ണവും രോമാഞ്ചം വരുത്തുന്നതുമായ ‘കാലകൂട’ വിഷം.
Verse 38
वैश्यापुत्रस्तदाचष्ट पार्थानां हितकाम्यया । तच्चापि भुक्त्वाजरयदविकारं वृकोदर:
വൈശ്യപുത്രനായ യുയുത്സു പാർത്ഥന്മാരുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച് ഈ കാര്യം അവരെ അറിയിച്ചു. വൃക്കോദരനായ ഭീമൻ ആ വിഷവും കഴിച്ച് യാതൊരു വികാരവുമില്ലാതെ ജീർണ്ണിച്ചു.
Verse 39
विकारं न हाृजनयत् सुतीक्षणमपि तद् विषम् । भीमसंहनने भीमे अजीर्यत वृकोदरे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അത്യന്തം തീക്ഷ്ണവും പ്രബലവും ആയ ആ വിഷം പോലും ഭീമനിൽ യാതൊരു വികാരവും സൃഷ്ടിച്ചില്ല. ഭയങ്കര ദേഹധാരിയായ മഹാബലൻ വൃകോദരന്റെ ഉദരാഗ്നിയിൽ അത് ജീർണ്ണമായി; അതിനാൽ ചെയ്ത അനർത്ഥപ്രയത്നം വ്യർത്ഥമായി.
Verse 40
एवं दुर्योधन: कर्ण: शकुनिश्चापि सौबल: । अनेकैरभ्युपायैस्ताज्जिघांसन्ति सम पाण्डवान्,इस प्रकार दुर्योधन, कर्ण तथा सुबलपुत्र शकुनि अनेक उपायोंद्वारा पाण्डवोंको मार डालना चाहते थे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ദുര്യോധനനും കർണനും സുബലപുത്രനായ ശകുനിയും പലവിധ ഉപായങ്ങളാൽ പാണ്ഡവരെ വധിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു.
Verse 41
पाण्डवाश्चापि ततू् सर्व प्रत्यजानन्नमर्षिता: । उद्धावनमकुर्वन्तो विदुरस्थ मते स्थिता:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡവരും ഇതെല്ലാം അറിഞ്ഞു ഉള്ളിൽ കോപത്തോടെ കത്തിയെങ്കിലും, വിദുരന്റെ ഉപദേശത്തിൽ നിലകൊണ്ട് അവർ രോഷം പുറത്ത് കാണിച്ചില്ല; യാതൊരു അശ്രദ്ധാപരമായ നടപടിയിലും ഇറങ്ങിയില്ല.
Verse 42
कुमारान् क्रीडमानांस्तान् दृष्टवा राजातिदुर्मदान् । गुरुं शिक्षार्थमन्विष्य गौतमं तान् न्न्यवेदयत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആ കുമാരന്മാർ കളിയിൽ മുഴുകി അത്യന്തം അഹങ്കാരികളും അശാസ്ത്രീയരുമാകുന്നതു കണ്ട രാജാവ്, അവരെ ശിക്ഷിക്കുവാൻ ഒരു ഗുരുവിനെ അന്വേഷിച്ച് ഗൗതമവംശീയനായ കൃപനു അവരെ ഏൽപ്പിച്ചു.
Verse 43
शरस्तम्बे समुद्भूतं वेदशास्त्रार्थपारगम् । अधिजममुश्न॒ कुरवो धनुर्वेदं कृपात् तु ते
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ശരസ്തംബത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവനും വേദശാസ്ത്രാർത്ഥങ്ങളിൽ പാരംഗതനുമായ കൃപയുടെ അടുക്കൽ കുരുവംശീയ കുമാരന്മാർ ചെന്നു; അവനിൽ നിന്നുതന്നെ അവർ ധനുർവേദം അഭ്യസിച്ചു.
Verse 128
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि भीमप्रत्यागमने अष्टाविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിലെ സംഭവപർവത്തിൽ ഭീമന്റെ പ്രത്യാഗമന-പ്രസംഗമായ അഷ്ടാവിംശത്യധികശതതമ (128-ാം) അധ്യായം സമാപിച്ചു।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns legitimacy versus entitlement: whether kingship should follow mere dynastic proximity or be aligned with capability, public confidence, and dharmic disposition—while rivals contemplate covert action to secure succession.
The chapter underscores that governance is stabilized by restraint, wise counsel, and ethical credibility; when fear and envy govern decision-making, political speech is reinterpreted as threat, inviting escalatory strategies with long-term consequences.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as causal historiography, illustrating how perceptions of legitimacy and unmanaged resentment become formative conditions for later institutional conflict.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.