Shloka 1

Bhāiṣajya-yoga

Remedial Formulas), Rakṣā-prayoga (Protections), and Adbhuta-kriyā (Wonder-Working Procedures

ऽध्यायः हरिरुवाच / रजनीकदलीक्षारलेपः सिध्मविनाशनः / कुष्ठस्य भागमेकन्तु पथ्याभागद्वयं तथा / उष्णोदकेन संपीय कटिशूलविनाशनम्

'dhyāyaḥ hariruvāca / rajanīkadalīkṣāralepaḥ sidhmavināśanaḥ / kuṣṭhasya bhāgamekantu pathyābhāgadvayaṃ tathā / uṣṇodakena saṃpīya kaṭiśūlavināśanam

ഹരി അരുളിച്ചെയ്തു—മഞ്ഞളും വാഴക്ക്ഷാരവും ചേർത്ത ലേപം സിധ്മ രോഗം നശിപ്പിക്കുന്നു. കുഷ്ഠത്തിൽ മുഖ്യ ഔഷധം ഒരു ഭാഗം, പഥ്യാ (ഹരിതകി) രണ്ട് ഭാഗം എടുത്ത് ചൂടുവെള്ളത്തോടൊപ്പം കുടിച്ചാൽ കട്ടിവേദന മാറും.

अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
हरिःHari
हरिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootहरि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
रजनीof turmeric
रजनी:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootरजनी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन (समासपूर्वपद)
कदलीof banana
कदली:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootकदली (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन (समासपूर्वपद)
क्षारof alkali
क्षार:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootक्षार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन (समासपूर्वपद)
लेपःpaste (made of turmeric, banana, alkali)
लेपः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootलेप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषसमासः: रजनी+कदली+क्षार+लेपः
सिध्मpityriasis/skin discoloration
सिध्म:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootसिध्म (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन (समासपूर्वपद)
विनाशनःdestroyer (cure) of sidhmā
विनाशनः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeNoun
Rootविनाशन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: सिध्म+विनाशनः
कुष्ठस्यof leprosy/skin disease
कुष्ठस्य:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootकुष्ठ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
भागम्a part/portion
भागम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootभाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
एकम्one
एकम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootएक (सङ्ख्या-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — 'one' (भागम् इति विशेषण)
तुindeed/and
तु:
Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअवधारण/विरोधार्थक-अव्यय
पथ्याof pathyā (harītakī)
पथ्या:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootपथ्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन (समासपूर्वपद)
भागportion (of pathyā)
भाग:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootभाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (समासपूर्वपद); षष्ठी-तत्पुरुषः: पथ्याया भागः
द्वयम्two (parts)
द्वयम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — 'twofold/two parts' (भाग इत्यस्य प्रमाण)
तथाlikewise
तथा:
Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय
उष्णhot
उष्ण:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootउष्ण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन (समासपूर्वपद)
उदकेनwith hot water
उदकेन:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootउदक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; कर्मधारयः: उष्णम् उदकम्
संपीयhaving drunk
संपीय:
Kriya (Adverbial action/क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootपा (धातु)
Formल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययभावकृदन्त (gerund/absolutive) उपसर्ग: सम्; 'having drunk'
कटिof the waist/hip
कटि:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootकटि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन (समासपूर्वपद)
शूलpain/colic
शूल:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootशूल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन (समासपूर्वपद)
विनाशनम्destroyer of waist-pain
विनाशनम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeNoun
Rootविनाशन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: कटि+शूल+विनाशनम्

Lord Vishnu (Hari)

Dosha: Kapha

Concept: Right means (upāya) applied to specific conditions; honoring embodied life through precise regimen.

Vedantic Theme: Īśvara as inner teacher (Hari-uvāca) guiding practical welfare; harmony of body supports higher pursuits.

Application: Use turmeric + banana-alkali paste for sidhma; for kuṣṭha, combine one part main drug with two parts harītakī and take with warm water for kati-śūla relief, under guidance.

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Related Themes: Garuda Purana 1.184.1-3 (continued therapeutic formulations)

H
Hari

FAQs

This verse shows the Purana also preserves practical dharmic living through health guidance—using specific herbal/alkaline preparations for skin disorders and pain relief.

It does not describe afterlife doctrine here; instead, it focuses on sustaining the body through remedies, which supports righteous living and ritual capacity in worldly life.

Treat it as a traditional reference: consult a qualified Ayurvedic practitioner before using alkali-based pastes or internal formulations, especially for chronic skin disease or back pain.