Cikitsā-sāra: Doṣa Nidāna–Lakṣaṇa, Agni, Ajīrṇa/Āma Cikitsā, Daśamūla, and Prognostic Signs
मन्दस्तीक्ष्णो ऽथ विषमः समश्चैति चतुर्विधाः / कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरो ऽनलः
mandastīkṣṇo 'tha viṣamaḥ samaścaiti caturvidhāḥ / kaphapittānilādhikyāttatsāmyājjāṭharo 'nalaḥ
ജഠരാഗ്നി നാലുവിധം—മന്ദം, തീക്ഷ്ണം, വിഷമം, സമം. കഫം-പിത്തം-വാതം എന്നിവയുടെ അധിക്യമോ അവയുടെ സമത്വമോ മൂലം അത് അങ്ങനെ സംഭവിക്കുന്നു.
Lord Vishnu (in discourse to Garuda/Vinata-putra)
Concept: Jāṭharāgni is fourfold (manda/tīkṣṇa/viṣama/sama) and is shaped by doṣa predominance or equilibrium.
Vedantic Theme: Body as an instrument (śarīra-sādhana) requiring sattvic balance; harmony of guṇas/doṣas supports clarity of mind.
Application: Assess digestion type and infer doṣa imbalance; aim for sama-agni through diet, routine, and moderation.
Primary Rasa: shanta
Related Themes: Garuda Purana 1.168.37-40 (management of agni and ajīrṇa)
It is the digestive ‘fire’ in the stomach, described here as fourfold—weak, sharp, irregular, or balanced—depending on doṣa dominance or equilibrium.
Kapha tends toward मंद (sluggish) agni, pitta toward तीक्ष्ण (intense) agni, vāta toward विषम (irregular) agni, and doṣa balance yields सम (steady) agni.
Match food and routine to your agni type—lightening for sluggishness, cooling for excess heat, grounding regularity for irregular digestion, and maintenance habits for balanced agni.