Shloka 17

Cikitsā-sāra: Doṣa Nidāna–Lakṣaṇa, Agni, Ajīrṇa/Āma Cikitsā, Daśamūla, and Prognostic Signs

मधुरो लवणः स्निग्धो गुरुः श्लेषमातिपिच्छिलः / गुदश्रोण्याश्रयो वायुः पित्तं पक्वाशयस्थितम्

madhuro lavaṇaḥ snigdho guruḥ śleṣamātipicchilaḥ / gudaśroṇyāśrayo vāyuḥ pittaṃ pakvāśayasthitam

ശ്ലേഷ്മം (കഫം) മധുരം, ലവണവും, സ്നിഗ്ധവും, ഗുരുവും, അതിപിച്ഛിലവുമാണ്. വായു ഗുദവും ശ്രോണിപ്രദേശവും ആശ്രയിക്കുന്നു; പിത്തം പക്വാശയത്തിൽ (വലിയ കുടലിൽ) സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

मधुरःsweet
मधुरः:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootमधुर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण (adjectival)
लवणःsalty
लवणः:
Viśeṣaṇa
TypeAdjective
Rootलवण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
स्निग्धःunctuous/oily
स्निग्धः:
Viśeṣaṇa
TypeAdjective
Rootस्निग्ध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
गुरुःheavy
गुरुः:
Viśeṣaṇa
TypeAdjective
Rootगुरु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
श्लेष्मातिपिच्छिलःexcessively slimy/mucus-increasing
श्लेष्मातिपिच्छिलः:
Viśeṣaṇa
TypeAdjective
Rootश्लेष्मन् (प्रातिपदिक) + अति (अव्यय) + पिच्छिल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण; समासः—तत्पुरुष (अत्यर्थ-उपपद/अव्ययपूर्व)
गुदश्रोण्याश्रयःlocated in the anus and pelvis/hips
गुदश्रोण्याश्रयः:
Viśeṣaṇa
TypeAdjective
Rootगुद (प्रातिपदिक) + श्रोणि (प्रातिपदिक) + आश्रय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण; समासः—तत्पुरुष (षष्ठी-तत्पुरुष: गुद-श्रोण्योः आश्रयः)
वायुःvāta (wind-doṣa)
वायुः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootवायु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
पित्तम्pitta (bile-doṣa)
पित्तम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपित्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd: Nom/Acc), एकवचन
पक्वाशयस्थितम्situated in the colon/large intestine
पक्वाशयस्थितम्:
Viśeṣaṇa
TypeAdjective
Rootपक्वाशय (प्रातिपदिक; पक्व + आशय) + स्थित (कृदन्त, √स्था)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle) ‘स्थित’; समासः—तत्पुरुष (सप्तमी-तत्पुरुष: पक्वाशये स्थितम्)

Lord Vishnu (in dialogue with Garuda/Vinatā-putra)

Dosha: Vata/Pitta/Kapha

Concept: Guṇa–sthāna: doshas have characteristic qualities and specific bodily seats; health depends on knowing their nature and location.

Vedantic Theme: Deha as kṣetra (field) to be understood; discriminative knowledge (viveka) applied to embodied experience.

Application: Use dosha qualities and seats to interpret symptoms (e.g., pelvic/rectal vāta disorders; pakvāśaya pitta involvement) and guide diet/lifestyle.

Primary Rasa: shanta

Related Themes: Garuda Purana 1.168 (Ayurveda/śarīra section): dosha-guṇa, rasa, dhātu discussions in adjacent verses

V
Vishnu
G
Garuda

FAQs

Knowing the doṣa-sthāna (sites) helps explain where imbalances arise and how symptoms spread, supporting practical diagnosis and disciplined health practices.

By mapping bodily forces to specific locations, it underscores the body’s organized yet perishable nature—contrasting with the soul’s independence from these material functions.

Maintain digestive and eliminative health—since vāta and pitta are linked here to the pelvic/colon region—through routine, hydration, suitable food, and restraint.