Arśa-nidāna: Causes, Prodrome, Doṣa-types, and Complications of Hemorrhoids
नाम पञ्चपञ्चाशदुत्तरशततमो ऽध्यायः धन्वन्तरिरुवाच / अथार्शसां निदानं च व्याख्यास्यमि च सुश्रुत ! / सर्वदा प्राणिनां मांसे कीलकाः प्रभवन्ति ये
nāma pañcapañcāśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ dhanvantariruvāca / athārśasāṃ nidānaṃ ca vyākhyāsyami ca suśruta ! / sarvadā prāṇināṃ māṃse kīlakāḥ prabhavanti ye
ധന്വന്തരി പറഞ്ഞു—ഹേ സുശ്രുതാ! ഇനി ഞാൻ അർശസ് (പൈൽസ്) എന്ന രോഗത്തിന്റെ നിദാനം, അഥവാ കാരണങ്ങൾ, വ്യാഖ്യാനിക്കും. ജീവികളുടെ മാംസത്തിൽ എപ്പോഴും ഉദിക്കുന്ന ആണിപോലുള്ള കഠിന വളർച്ചകളുടെ കാരണവും ഞാൻ പറയും।
Dhanvantari
Concept: Systematic nidāna (etiology) is essential; bodily disorders arise as specific growths (kīlaka-like) in living flesh, requiring precise understanding.
Vedantic Theme: Body as prakṛti-field subject to guṇa/doṣa change; knowledge (vidyā) as a means to reduce duḥkha and support dharma.
Application: Value diagnosis before treatment; observe symptoms carefully; seek qualified medical guidance rather than superstition.
Primary Rasa: adbhuta
Secondary Rasa: shanta
Type: dialogic teaching setting (Dhanvantari to Suśruta)
Related Themes: Garuda Purana 1.156 (Ayurveda section): continuation on arśas nidāna and doṣa-based classification (immediate internal continuity)
This verse opens Dhanvantari’s etiological teaching, framing arśas as a definable bodily condition with specific causes, aligning the Purana with Ayurvedic diagnostic tradition.
It characterizes the pathology as recurring, nail-like protuberances (kīlakas) arising in the flesh—an introductory description before listing detailed causes and classifications.
Treat ailments as identifiable conditions with causes; seek proper diagnosis and disciplined lifestyle/medical care rather than ignoring persistent bodily signs.