Adhyaya 24

Verse 1

हरिश्चन्द्रचिन्तावर्णनम् शौनक उवाच - ततः किमकरोद्‌राजा चाण्दालस्य गृहे गतः । तद्‌ ब्रूहि सूतवर्य त्वं पृच्छतः सत्वरं हि मे

ഹരിശ്ചന്ദ്രന്റെ ചിന്താ വർണ്ണനം. ശൗനകൻ പറഞ്ഞു - ഹേ സൂതശ്രേഷ്ഠാ! ചണ്ഡാലന്റെ വീട്ടിൽ പോയ ശേഷം രാജാവ് എന്തുചെയ്തു? ഞാൻ ചോദിക്കുന്നു, അത് എനിക്ക് വേഗം പറഞ്ഞുതന്നാലും.

Verse 2

सूत उवाच - विश्वामित्रे गते विप्रे श्वपचो हृष्टमानसः । विश्वामित्राय तद्‌ द्रव्यं दत्त्वा बद्ध्वा नरेश्वरम्

സൂതൻ പറഞ്ഞു - ബ്രാഹ്മണനായ വിശ്വാമിത്രൻ പോയ ശേഷം, സന്തോഷചിത്തനായ ചണ്ഡാലൻ വിശ്വാമിത്രന് ആ ധനം നൽകി രാജാവിനെ ബന്ധിച്ചു.

Verse 3

असत्यो यास्यसीत्युक्त्वा दण्डेनाताडयत्तदा । दण्डप्रहारसम्भ्रान्तमतीव व्याकुलेन्द्रियम्

'നീ അസത്യവാദിയാണ്, എവിടെ പോകും?' എന്ന് പറഞ്ഞ് അവൻ വടികൊണ്ട് അടിച്ചു. വടിയുടെ അടിയേറ്റ് രാജാവ് ഭ്രമിച്ചുപോയി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അത്യന്തം വ്യാകുലമായി.

Verse 4

इष्टबन्धुवियोगार्तमानीय निजपक्कणे । निगडे स्थापयित्वा तं स्वयं सुष्वाप विज्वरः

പ്രിയപ്പെട്ട ബന്ധുക്കളുടെ വിയോഗത്താൽ ദുഃഖിതനായ രാജാവിനെ അവൻ തന്റെ പാർപ്പിടത്തിൽ കൊണ്ടുവന്നു, ചങ്ങലയിലിട്ട് താൻ നിശ്ചിന്തനായി ഉറങ്ങി.

Verse 5

निगडस्थस्ततो राजा वसंश्चाण्डालपक्कणे । अन्नपाने परित्यज्य सदा वै तदशोचयत्

അപ്പോൾ ചങ്ങലയിലായ രാജാവ് ചണ്ഡാലവാടിയിൽ വസിച്ചുകൊണ്ട് അന്നപാനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് എപ്പോഴും ദുഃഖിച്ചു.

Verse 6

तन्वी दीनमुखी दृष्ट्वा बालं दीनमुखं पुरः । मां स्मरन्त्यसुखाविष्टा मोक्षयिष्यति नौ नृपः

[രാജാവ് ചിന്തിച്ചു:] 'മെലിഞ്ഞവളും ദീനമുഖിയുമായ എന്റെ പത്നി, തന്റെ മുന്നിൽ ബാലന്റെ ദീനമുഖം കണ്ട് ദുഃഖിതയായി എന്നെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ചിന്തിക്കും, "രാജാവ് നമ്മെ രണ്ടുപേരെയും മോചിപ്പിക്കും" എന്ന്.'

Verse 7

उपात्तवित्तो विप्राय दत्त्वा वित्तं प्रतिश्रुतम् । रोदमानं सुतं वीक्ष्य मां च सम्बोधयिष्यति

'ധനം സമ്പാദിച്ച് ബ്രാഹ്മണന് വാഗ്ദാനം ചെയ്ത ധനം നൽകി, കരയുന്ന മകനെ കണ്ട് അദ്ദേഹം എന്നെ ആശ്വസിപ്പിക്കും.'

Verse 8

तातपार्श्वं व्रजामीति रुदन्तं बालकं पुनः । तात तातेति भाषन्तं तथा सम्बोधयिष्यति

'ഞാൻ അച്ഛന്റെ അടുത്തേക്ക് പോകും' എന്ന് പറഞ്ഞ് കരയുന്ന, 'അച്ഛാ, അച്ഛാ' എന്ന് വിളിക്കുന്ന ബാലനെ അവൾ ആ വിധത്തിൽ ആശ്വസിപ്പിക്കും.

Verse 9

न सा मां मृगशावाक्षी वेत्ति चाण्डालतां गतम् । राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः

എന്നാൽ ആ മൃഗനേത്രി ഞാൻ ചണ്ഡാലത്വം പ്രാപിച്ചത് അറിയുന്നില്ല! രാജ്യനാശം, സുഹൃത്തുക്കളുടെ വേർപാട്, ഭാര്യയെയും മകനെയും വിൽക്കൽ...

Verse 10

ततश्चाण्डालता चेयमहो दुःखपरम्परा । एवं स निवसन्नित्यं स्मरंश्च दयितां सुतम्

...ഇപ്പോൾ ഈ ചണ്ഡാലാവസ്ഥയും—അയ്യോ, ഇത് ദുഃഖങ്ങളുടെ ഒരു തുടർച്ചയായ പരമ്പരയാണ്! ഇങ്ങനെ അവിടെ വസിച്ചുകൊണ്ട്, തന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട ഭാര്യയെയും മകനെയും സ്മരിച്ചുകൊണ്ട്...

Verse 11

निनाय दिवसान् राजा चतुरो विधिपीडितः । अथाह्नि पञ्चमे तेन निगडान्मोचितो नृपः

...വിധിയാൽ പീഡിതനായ രാജാവ് നാല് ദിവസങ്ങൾ കഴിച്ചുകൂട്ടി. അഞ്ചാം ദിവസം, ആ ചണ്ഡാലൻ രാജാവിനെ ചങ്ങലകളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ചു.

Verse 12

चाण्डालेनानुशिष्टश्च मृतचैलापहारणे । क्रुद्धेन परुषैर्वाक्यैर्निर्भत्स्य च पुनः पुनः

മരിച്ചവരുടെ വസ്ത്രങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്ന ജോലി ചണ്ഡാലൻ അവനെ പഠിപ്പിച്ചു, ദേഷ്യത്തോടെ കഠിനമായ വാക്കുകളാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ശകാരിച്ചു:

Verse 13

काश्याश्च दक्षिणे भागे श्मशानं विद्यते महत् । तद्‌रक्षस्व यथान्यायं न त्याज्यं तत्त्वया क्वचित्

'കാശിയുടെ തെക്ക് ഭാഗത്ത് ഒരു വലിയ ശ്മശാനമുണ്ട്. അത് ശരിയായി കാത്തുസൂക്ഷിക്കുക, ഒരു കാരണവശാലും നീ അത് ഉപേക്ഷിക്കരുത്.'

Verse 14

इमं च जर्जरं दण्डं गृहीत्वा याहि मा चिरम् । वीरबाहोरयं दण्ड इति घोषस्व सर्वतः

'ഈ പഴയ വടി എടുത്ത് ഒട്ടും വൈകാതെ പോകൂ. ഇത് വീരബാഹുവിന്റെ വടിയാണെന്ന് എല്ലായിടത്തും വിളിച്ചുപറയുക!'

Verse 15

सूत उवाच - कस्मिंश्चिदथ काले तु मृतचैलापहारकः । हरिश्चन्द्रोऽभवद्‌राजा श्मशाने दद्‌वशानुगः

സൂതൻ പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ ആ സമയത്ത്, ഹരിശ്ചന്ദ്ര രാജാവ് മരിച്ചവരുടെ വസ്ത്രങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്നവനായി മാറി, ചണ്ഡാലന് വിധേയനായി ശ്മശാനത്തിൽ വസിച്ചു.

Verse 16

चाण्डालेनानुशिष्टस्तु मृतचैलापहारिणा । राजा तेन समादिष्टो जगाम शवमन्दिरम्

ശവങ്ങളുടെ വസ്ത്രങ്ങൾ അപഹരിക്കുന്ന ചണ്ഡാലനാൽ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ട രാജാവ് ആ ശ്മശാനത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 17

पुर्यास्तु दक्षिणे देशे विद्यमानं भयानकम् । शवमाल्यसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधूमकम्

നഗരത്തിന്റെ തെക്ക് ഭാഗത്തുള്ള ആ സ്ഥലം ഭയാനകമായിരുന്നു, ശവങ്ങളും മാലകളും നിറഞ്ഞതും ദുർഗന്ധവും പുകയും നിറഞ്ഞതുമായിരുന്നു.

Verse 18

श्मशानं घोरसन्नादं शिवाशतसमाकुलम् । गृद्ध्रगोमायुसंकीर्णं श्ववृन्दपरिवारितम्

ആ ശ്മശാനം ഭയാനകമായ ശബ്ദങ്ങളാൽ മുഖരിതമായിരുന്നു, നൂറുകണക്കിന് കുറുക്കന്മാരും കഴുകന്മാരും നായ്ക്കൂട്ടങ്ങളും അവിടെ നിറഞ്ഞിരുന്നു.

Verse 19

अस्थिसङ्घातसङ्कीर्णं महादुर्गन्धसंकुलम् । अर्धदग्धशवास्यानि विकसद्दन्तपंक्तिभिः

ആ സ്ഥലം അസ്ഥിക്കൂട്ടങ്ങൾ കൊണ്ട് നിറഞ്ഞതും കഠിനമായ ദുർഗന്ധം വമിക്കുന്നതുമായിരുന്നു. പകുതി വെന്ത ശവങ്ങളുടെ മുഖങ്ങൾ പല്ലുകൾ കാട്ടി വികൃതമായി കാണപ്പെട്ടു.

Verse 20

हसन्तीवाग्निमध्यस्थकायस्यैवं व्यवस्थितिः । नानामृतसुहृन्नादं महाकोलाहलाकुलम्

അഗ്നിക്കിടയിൽ കിടക്കുന്ന ആ ശരീരങ്ങൾ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നിപ്പിച്ചു. മരിച്ചവരുടെ ബന്ധുക്കളുടെ വിലാപവും വലിയ ബഹളവും കൊണ്ട് ആ സ്ഥലം മുഖരിതമായിരുന്നു.

Verse 21

हा पुत्र मित्र हा बन्धो भ्रातर्वत्स प्रियाद्य मे । हाप्यते भागिनेयार्ह हा मातुल पितामह

'ഹാ പുത്രാ! ഹാ മിത്രാ! ഹാ ബന്ധു! ഹാ സഹോദരാ! ഹാ വത്സാ! ഹാ എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവനേ! ഹാ മരുമകനേ! ഹാ അമ്മാവാ! ഹാ മുത്തച്ഛാ!'

Verse 22

मातामह पितः पौत्र क्व गतोऽस्येहि बान्धव । इति शब्दैः समाकीर्णं भैरवैः सर्वदेहिनाम्

'ഹേ മുത്തച്ഛാ! ഹേ പിതാവേ! ഹേ പേരക്കുട്ടി! നീ എവിടെപ്പോയി? ഹേ ബന്ധുവായവനേ, തിരിച്ചു വരൂ!' എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഇത്തരത്തിലുള്ള ഭയാനകമായ ശബ്ദങ്ങളാൽ ആ സ്ഥലം നിറഞ്ഞിരുന്നു.

Verse 23

ज्वलन्मांसवसामेदच्छूमिति ध्वनिसङ्कुलम् । अग्नेश्चटचटाशब्दो भैरवो यत्र जायते

കത്തുന്ന മാംസം, കൊഴുപ്പ്, മജ്ജ എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള 'ഛൂ-ഛൂ' എന്ന ശബ്ദത്താൽ ആ സ്ഥലം നിറഞ്ഞിരുന്നു, അവിടെ അഗ്നിയുടെ ഭയാനകമായ 'ചട-ചട' ശബ്ദം നിരന്തരം ഉയർന്നിരുന്നു.

Verse 24

कल्पान्तसदृशाकारं श्मशानं तत्सुदारुणम् । स राजा तत्र सम्प्राप्तो दुःखादेवमशोचत

ആ ഭയാനകമായ ശ്മശാനം പ്രളയകാലത്തിന് സമാനമായി തോന്നിപ്പിച്ചു. അവിടെ എത്തിയ രാജാവ് അത്യന്തം ദുഃഖത്തോടെ ഇപ്രകാരം വിലാപിച്ചു.

Verse 25

हा भृत्या मन्त्रिणो यूयं क्व तद्‍राज्यं कुलोचितम् । हा प्रिय पुत्र मे बाल मां त्यक्त्वा मन्दभाग्यकम्

'ഹാ ഭൃത്യന്മാരേ! ഹാ മന്ത്രിമാരേ! നമ്മുടെ കുലത്തിന് യോജിച്ച ആ രാജ്യം എവിടെപ്പോയി? ഹാ എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട ബാലനായ മകനേ! ഭാഗ്യഹീനനായ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ച് നീ എവിടെപ്പോയി?'

Verse 26

ब्राह्मणस्य च कोपेन गता यूयं क्व दूरतः । विना धर्मं मनुष्याणां जायते न शुभं क्वचित्

'ബ്രാഹ്മണന്റെ കോപം കാരണം നിങ്ങളെല്ലാവരും എവിടെ ദൂരേക്ക് പോയി? ധർമ്മമില്ലാതെ മനുഷ്യർക്ക് ഒരിടത്തും ശുഭം സംഭവിക്കില്ല.'

Verse 27

यत्‍नतो धारयेत्तस्मात्पुरुषो धर्ममेव हि । इत्येवं चिन्तयंस्तत्र चाण्डालोक्तं पुनः पुनः

'അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ പ്രയത്നപൂർവ്വം ധർമ്മത്തെത്തന്നെ ധരിക്കണം.' ഇപ്രകാരം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് അവിടെ അദ്ദേഹം ചണ്ഡാലൻ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർത്തു.

Verse 28

मलेन दिग्धसर्वाङ्गः शवानां दर्शने व्रजन् । लकुटाकारकल्पश्च धावंश्चापि ततस्ततः

അഴുക്കുപുരണ്ട ശരീരത്തോടും, ശവങ്ങൾ കാണാൻ പോകുന്നവനായും, വടിപോലെ മെലിഞ്ഞ ശരീരത്തോടും കൂടി ആ രാജാവ് അങ്ങുമിങ്ങും ഓടുകയായിരുന്നു.

Verse 29

अस्मिञ्छव इदं मौल्यं शतं प्राप्स्यामि चाग्रतः । इदं मम इदं राज्ञ इदं चाण्डालकस्य च

ഈ ശവത്തിന് ഈ ഫീസാണ്; എനിക്ക് നൂറ് മുൻകൂറായി ലഭിക്കും. ഇത് എന്റേതാണ്, ഇത് രാജാവിന്റേതാണ്, ഇത് ചണ്ഡാലന്റേതാണ്.

Verse 30

इत्येवं चिन्तयन् राजा व्यवस्थां दुस्तरां गतः । जीर्णैकपटसुग्रन्थिकृतकन्थापरिग्रहः

ഇപ്രകാരം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് രാജാവ് ദുസ്സഹമായ ഒരവസ്ഥയിലെത്തി. കീറിപ്പറിഞ്ഞതും കെട്ടുകളുള്ളതുമായ ഒരു വസ്ത്രമാണ് അദ്ദേഹം ധരിച്ചിരുന്നത്.

Verse 31

चिताभस्मरजोलिप्तमुखबाहूदराङ्‌घ्रिकः । नानामेदोवसामज्जालिप्तपाण्यङ्गुलिः श्वसन्

അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖവും കൈകളും വയറും പാദങ്ങളും ചിതാഭസ്മം കൊണ്ട് പുരണ്ടിരുന്നു. കൈകളും വിരലുകളും കൊഴുപ്പും മജ്ജയും കൊണ്ട് ലിപ്തമായിരുന്നു.

Verse 32

नानाशवौदनकृतक्षुन्निवृत्तिपरायणः । तदीयमाल्यसंश्लेषकृतमस्तकमण्डलः

വിവിധ ശവങ്ങൾക്കായി അർപ്പിച്ച അന്നം കൊണ്ട് അദ്ദേഹം വിശപ്പടക്കിയിരുന്നു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ തല മരിച്ചവരുടെ മാലകൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.

Verse 33

न रात्रौ न दिवा शेते हाहेति प्रवदन्मुहुः । एवं द्वादश मासास्तु नीता वर्षशतोपमाः

അദ്ദേഹം രാവോ പകലോ ഉറങ്ങിയില്ല, 'ഹാ! ഹാ!' എന്ന് എപ്പോഴും വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ഇപ്രകാരം നൂറു വർഷത്തിന് തുല്യമായ പന്ത്രണ്ട് മാസങ്ങൾ കടന്നുപോയി.

Verse 999

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे हरिश्चन्द्रचिन्तावर्णनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः

പതിനെണ്ണായിരം ശ്ലോകങ്ങളുള്ള ശ്രീമദ് ദേവീഭാഗവത മഹാപുരാണത്തിലെ ഏഴാം സ്കന്ധത്തിലെ 'ഹരിശ്ചന്ദ്രന്റെ ചിന്താവർണ്ണനം' എന്ന ഇരുപത്തിനാലാം അധ്യായം സമാപിച്ചു.