Shloka 17
Ābhūta-saṃplava & Loka-vibhāga
Dissolution Threshold and the Fourteen Abodes
Devanagari script
द्वीतीयो भुव इत्युक्त अन्तरिक्षं ततो ऽभवत् / तृतीयं स्वरितीत्युक्तो दिवं प्रादुर्बभूव ह
Transliteration
dvītīyo bhuva ityukta antarikṣaṃ tato 'bhavat / tṛtīyaṃ svaritītyukto divaṃ prādurbabhūva ha
Translation
രണ്ടാമത്തേത് ‘ഭുവഃ’ എന്നു പറഞ്ഞപ്പോൾ അന്തരീക്ഷം ഉദ്ഭവിച്ചു. മൂന്നാമത്തേത് ‘സ്വഃ’ എന്നു പറഞ്ഞപ്പോൾ ദിവ്യലോകം (ദിവം) പ്രത്യക്ഷമായി.
Word by Word
द्वितीयःsecond
द्वितीयः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वितीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (implicit: vyāhṛti/utterance)
भुवःBhuvaḥ
भुवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभुवस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; व्याहृति-शब्द
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरण-चिह्न
उक्तेwhen (it) was uttered
उक्ते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formकृदन्त; क्त (PPP) ‘उक्त’; सप्तमी (7th/Locative), एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; सति-सप्तमी (locative absolute)
अन्तरिक्षम्the mid-space/atmosphere
अन्तरिक्षम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; here as प्रथमा (subject)
ततःthereupon
ततः:
Adhikarana/Desha-Kala (अधिकरण/देश-काल)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण ‘thereupon’
अभवत्came into being
अभवत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलुङ् (Aorist), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
तृतीयम्third
तृतीयम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; here as प्रथमा with implied ‘(व्याहृतिः)’
स्वरितिas ‘svaḥ’
स्वरिति:
Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
TypeNoun
Rootस्वर्/स्वः (प्रातिपदिक)
Formइति-समासपूर्वक उद्धरण; ‘स्वः’ इति (as ‘svaḥ’); here written ‘स्वरिति’ = स्वः + इति
उक्तःbeing uttered
उक्तः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formक्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (तृतीयः ... उक्तः)
दिवम्heaven/sky
दिवम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
प्रादुर्forth/manifestly
प्रादुर्:
Sambandha (सम्बन्ध/verb-modifier)
TypeIndeclinable
Rootप्रादुर् (अव्यय)
Formअव्यय; उपसर्गार्थक क्रियाविशेषण ‘manifestly/forth’
बभूवcame to be/appeared
बभूव:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
हindeed
ह:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootह (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (expletive/emphatic)