Shloka 184
Vaṃśānuvārṇana and the Transition to the Fourth (Upasaṃhāra) Pada
Devanagari script
चतुर्युगसहस्रान्ते सर्वतः सलिलाप्लुते / सुषुप्सुरप्रकाशेप्सुः स रात्रिं कुरुते प्रभुः
Transliteration
caturyugasahasrānte sarvataḥ salilāplute / suṣupsuraprakāśepsuḥ sa rātriṃ kurute prabhuḥ
Translation
ചതുർയുഗങ്ങളുടെ ആയിരം ചക്രങ്ങൾ അവസാനിക്കുമ്പോൾ, എല്ലായിടത്തും ജലത്താൽ ചുറ്റപ്പെടുമ്പോൾ, ഉറങ്ങാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും പ്രകാശം ആഗ്രഹിക്കാത്തവനുമായ പ്രഭു രാത്രിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
Word by Word
चतुर्युगसहस्रान्तेat the end of a thousand four-yugas
चतुर्युगसहस्रान्ते:
Adhikarana (अधिकरण/Time-location)
TypeNoun
Rootचतुर्-युग-सहस्र-अन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; समासः (निर्धारण/कालवाचक-तत्पुरुषः): चतुर्युगानां सहस्रस्य अन्ते
सर्वतःeverywhere, on all sides
सर्वतः:
Adhikarana (अधिकरण/Scope-location)
TypeIndeclinable
Rootसर्वतः (अव्यय)
Formअव्यय; दिशावाचक (adverb: from all sides/everywhere)
सलिलाप्लुतेflooded with water
सलिलाप्लुते:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootसलिल-आप्लुत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; विशेषणम्; तत्पुरुषः (सलिलेन आप्लुतम्)
सुषुप्सुःdesiring to sleep
सुषुप्सुः:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootसु+स्वप् (धातु) → सुषुप्सु (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; इच्छार्थक-प्रत्यय (तुमुन्-आर्थे/उणादि-रूपेण) ‘सुषुप्सु’ = सुषुप्तुम् इच्छन्
अप्रकाशेप्सुःdesiring non-illumination (darkness/unmanifest state)
अप्रकाशेप्सुः:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootअ-प्रकाश-ईप्सु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषणम्; नञ्-तत्पुरुषः (अप्रकाशम् ईप्सुः = desiring non-manifestation/darkness)
सःhe
सः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सर्वनाम
रात्रिम्night
रात्रिम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootरात्रि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
कुरुतेmakes, brings about
कुरुते:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद
प्रभुःthe Lord
प्रभुः:
Karta (कर्ता/Subject; apposition)
TypeNoun
Rootप्रभु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन