Shloka 16
Mānasasṛṣṭi-varṇana (Account of Mind-born Creation) | मानससृष्टिवर्णनम्
Devanagari script
ततः प्रजाः समुद्भूता यथा प्रोक्ता मया पुरा / प्रक्रियायां यथा तुभ्यं त्रेतामध्ये महात्मनः
Transliteration
tataḥ prajāḥ samudbhūtā yathā proktā mayā purā / prakriyāyāṃ yathā tubhyaṃ tretāmadhye mahātmanaḥ
Translation
അതിനുശേഷം പ്രജകൾ ഉദ്ഭവിച്ചു, ഞാൻ മുമ്പ് പറഞ്ഞതുപോലെ; മഹാത്മാവേ, ത്രേതായുഗത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിനക്കു വിവരിച്ച പ്രക്രിയപ്രകാരം തന്നേ.
Word by Word
ततःthen
ततः:
सम्बन्ध/कालाधिकरण (Temporal relation)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय, कालवाचक (then)
प्रजाःcreatures/subjects
प्रजाः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
समुद्भूताःarisen/produced
समुद्भूताः:
कर्तृविशेषण (Subject qualifier)
TypeAdjective
Rootसमुद्-भू (धातु) → समुद्भूत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (PPP), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन (agreeing with प्रजाः)
यथाas
यथा:
सम्बन्ध (Manner/Comparison)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formअव्यय, प्रकार/उपमानवाचक (as/just as)
प्रोक्ताःwere described
प्रोक्ताः:
क्रिया-विशेषण/विधेय (Predicate)
TypeAdjective
Rootप्र+वच् (धातु) → प्रोक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (PPP), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन (agreeing with प्रजाः); ‘were described’
मयाby me
मया:
कर्ता (Agent in passive/कर्तृ)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, तृतीया, एकवचन; ‘by me’
पुराformerly
पुरा:
कालाधिकरण (Temporal)
TypeIndeclinable
Rootपुरा (अव्यय)
Formअव्यय, कालवाचक (formerly/earlier)
प्रक्रियायाम्in the procedure/account
प्रक्रियायाम्:
अधिकरण (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootप्रक्रिया (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
यथाas
यथा:
सम्बन्ध (Manner)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formअव्यय, ‘as’
तुभ्यम्to you
तुभ्यम्:
सम्प्रदान (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, चतुर्थी (4th/चतुर्थी), एकवचन
त्रेतामध्येin the Tretā (yuga)
त्रेतामध्ये:
अधिकरण (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootत्रेता + मध्य (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास: त्रेतायाः मध्ये ‘in the Tretā (age)’; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
महात्मनःO great-souled one / of the great-souled
महात्मनः:
सम्बोधन/सम्बन्ध (Address or genitive)
TypeNoun
Rootमहात्मन् (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास: महान् आत्मा यस्य ‘great-souled’; पुल्लिङ्ग, षष्ठी/सम्बोधन? here likely सम्बोधन-एकवचन form is महात्मन्; but text has महात्मनः = षष्ठी एकवचन/प्रथमा बहुवचन. Context ‘O great-souled (one)’ suggests सम्बोधन; however form given aligns with षष्ठी एकवचन ‘of the great-souled’.