Shloka 49
युगप्रजालक्षणम् ऋषिप्रवरवर्णनं च
Yuga–Prajā-Lakṣaṇa and the Enumeration of Eminent Ṛṣis
Devanagari script
लक्षणं ब्राह्मणस्यैनद्विहितं सर्वशाखिनाम / हेतुर्हन्तेः स्मृतो धातोर्यन्निहन्त्युदितं परैः
Transliteration
lakṣaṇaṃ brāhmaṇasyainadvihitaṃ sarvaśākhināma / heturhanteḥ smṛto dhātoryannihantyuditaṃ paraiḥ
Translation
ബ്രാഹ്മണന്റെ ഈ ലക്ഷണം സർവ്വശാഖകളിലും വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘ഹൻ’ ധാതുവിൽ നിന്നാണ് ‘ഹേതു’ എന്ന പദം സ്മൃതമായത്; മറ്റുള്ളവർ അതിനെ ‘നിഹന്തി’ (നശിപ്പിക്കുന്നു) എന്നു പറയുന്നു.
Word by Word
लक्षणम्definition/characteristic
लक्षणम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootलक्षण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular)
ब्राह्मणस्यof a Brahmin
ब्राह्मणस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootब्राह्मण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
एतत्this
एतत्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; सर्वनाम (pronoun)
विहितम्prescribed/laid down
विहितम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootवि + धा (धातु) → विहित (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifier)
सर्वशाखिनाम्of all (Vedic) branches/schools
सर्वशाखिनाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootसर्व + शाखिन् (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीह्यर्थे न; तत्पुरुष-समास (determinative): सर्व-शाखिन्; पुंलिङ्ग, षष्ठी (Genitive), बहुवचन (Plural)
हेतुःetymological cause/reason
हेतुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootहेतु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
हन्तेःof the root “han” (to strike/kill)
हन्तेः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootहन् (धातु)
Formधातु-शब्द (verbal root used nominally), षष्ठी (Genitive), एकवचन
स्मृतःis remembered/considered
स्मृतः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootस्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (qualifier)
धातोःof the verbal root
धातोः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootधातु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
यत्which/that (meaning)
यत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धक (relative pronoun)
निहन्तिkills/destroys
निहन्ति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootनि + हन् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
उदितम्that which is stated/declared
उदितम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootउद् + इ (धातु) → उदित (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; here used as noun ‘that which is stated’
परैःby others/authorities
परैः:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootपर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन