Shloka 61
अधोलोकवर्णनम् (Adholoka-varṇana) — Description of the Lower Worlds and Cosmographic Measures
Devanagari script
तस्मादुष्णा भवत्यापो नक्तमह्नः प्रवेशनात् / एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे
Transliteration
tasmāduṣṇā bhavatyāpo naktamahnaḥ praveśanāt / etena kramayogena bhūmyarddhe dakṣiṇottare
Translation
അതുകൊണ്ട് രാത്രി-പകൽ പ്രവേശനം മൂലം ജലം ഉഷ്ണമാകുന്നു; ഈ ക്രമയോഗം കൊണ്ടുതന്നെ ഭൂമിയുടെ ദക്ഷിണ-ഉത്തര അർദ്ധഭാഗങ്ങളിൽ ഈ വ്യവസ്ഥ നിലനിൽക്കുന്നു।
Word by Word
तस्मात्therefore
तस्मात्:
Hetu (हेतु/Reason)
TypeIndeclinable
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (निपात) ‘therefore’
उष्णाhot/warm
उष्णा:
Karta (कर्ता/Subject-complement)
TypeAdjective
Rootउष्ण (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (qualifying ‘āpaḥ’)
भवतिbecomes/is
भवति:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
आपःwaters
आपः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootअप्/आप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; कर्ता
नक्तम्-अह्नःof night and day
नक्तम्-अह्नः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootनक्तम् (अव्यय/प्रातिपदिक) + अहन् (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6th), एकवचन (अह्नः); द्वन्द्वसमास ‘night-and-day’ as genitive dependent of ‘praveśanāt’
प्रवेशनात्from entering
प्रवेशनात्:
Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootप्रवेशन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन; हेतौ/अपादानार्थे
एतेनby this
एतेन:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, तृतीया (3rd), एकवचन; करणार्थे ‘by this’
क्रम-योगेनby sequential arrangement
क्रम-योगेन:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootक्रम (प्रातिपदिक) + योग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; साधन/प्रकार (by the method of sequence)
भूमि-अर्द्धेin the earth’s half
भूमि-अर्द्धे:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootभूमि (प्रातिपदिक) + अर्द्ध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरण (in the half of the earth)
दक्षिण-उत्तरेin the southern and northern (parts)
दक्षिण-उत्तरे:
Adhikarana (अधिकरण/Location-qualifier)
TypeAdjective
Rootदक्षिण (प्रातिपदिक) + उत्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; द्वन्द्व ‘south and north’; विशेषण of ‘bhūmyarddhe’