Adhyaya 6
The Universal Form (Virāṭ-Puruṣa): The Lord’s Entry into the Elements, the Devas, and the Origin of Varṇāśrama
മൈത്രേയൻ വിദുരനോട് തുടരുന്ന സൃഷ്ടിവിവരണത്തിൽ, ഭഗവാന്റെ ശക്തികൾ സംയോജിക്കാതിരുന്നതിനാൽ ക്രമസൃഷ്ടി കുറേ സമയം നിലയ്ക്കുന്നതായി ഈ അധ്യായം പറയുന്നു. തുടർന്ന് പരമേശ്വരൻ തന്റെ ബാഹ്യശക്തിയായ ‘കാളി’യോടുകൂടെ ഇരുപത്തിമൂന്ന് തത്ത്വങ്ങളിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ, ജീവന്മാർ നിദ്രയിൽ നിന്ന് ഉണർന്നതുപോലെ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് ജാഗ്രതരാകുന്നു. ആ ഉണർവിൽ നിന്ന് ഹിരണ്മയ വിരാട്-പുരുഷൻ എന്ന ആദ്യമായി പ്രകടമായ വിശ്വരൂപം ഉദ്ഭവിച്ച്, അവനിൽ ലോകമണ്ഡലങ്ങളും സർവ്വജീവികളും ആശ്രയിക്കുന്നു. വാക്ക്, രുചി, ഗന്ധം, ദൃഷ്ടി, സ്പർശം, ശ്രവണം, പ്രജനനം, വിസർജനം, ഗ്രഹണം, ഗമനം, ബുദ്ധി, മനസ്, അഹങ്കാരം, ചിത്തം എന്നിവയുളള വിരാടിന്റെ അവയവ-പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് അധിഷ്ഠാതൃദേവതകൾ ആരെന്ന് മൈത്രേയൻ നിരത്തിക്കാട്ടി ദേഹതത്ത്വവും കോസ്മിക ഭരണവും ഏകസൂത്രതയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഗുണാനുസാരം ലോകസ്ഥിതിയും വിരാടിന്റെ അംഗങ്ങളിൽ നിന്ന് നാല് വർണങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവവും വിവരിക്കുന്നു. അവസാനം ഗുരുവിന്റെ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശത്തിൽ പരമഭഗവാനെ ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കുന്നതുതന്നെ ആത്മസാക്ഷാത്കാര മാർഗ്ഗമെന്ന് ഉപദേശിച്ച്, പ്രഭുവിന്റെ അചിന്ത്യശക്തി മനസ്സിനും വാക്കിനും അതീതമാണെന്ന് ഊന്നിപ്പറയുന്നു.
Shlokas
Verse 1
ऋषिरुवाच इति तासां स्वशक्तीनां सतीनामसमेत्य स: । प्रसुप्तलोकतन्त्राणां निशाम्य गतिमीश्वर: ॥ १ ॥
ഋഷി മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവാന്റെ സ്വശക്തികൾ ഒന്നിക്കാതിരുന്നതിനാൽ സൃഷ്ടിയുടെ പ്രവർത്തനക്രമം നിലച്ചു, ലോകവ്യവസ്ഥ നിദ്രിച്ചപോലെ ആയി; അത് കണ്ട ഈശ്വരൻ നടപടി എടുത്തു।
Verse 2
कालसंज्ञां तदा देवीं बिभ्रच्छक्तिमुरुक्रम: । त्रयोविंशतितत्त्वानां गणं युगपदाविशत् ॥ २ ॥
അപ്പോൾ ഉരുക്രമനായ ഭഗവാൻ ‘കാല’ എന്ന ദേവീശക്തി (ബഹിരംഗ മായ) ധരിച്ചു, ഇരുപത്തിമൂന്ന് തത്ത്വങ്ങളുടെ സംഘത്തിലേക്ക് ഒരേസമയം പ്രവേശിച്ചു।
Verse 3
सोऽनुप्रविष्टो भगवांश्चेष्टारूपेण तं गणम् । भिन्नं संयोजयमास सुप्तं कर्म प्रबोधयन् ॥ ३ ॥
ഭഗവാൻ തന്റെ ശക്തിയാൽ ‘ചേഷ്ടാ’ (ചലനം) രൂപത്തിൽ തത്ത്വങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, വേർപെട്ടവയെ ചേർത്ത്, നിദ്രിച്ച കർമങ്ങളെ ഉണർത്തി।
Verse 4
प्रबुद्धकर्मा दैवेन त्रयोविंशतिको गण: । प्रेरितोऽजनयत्स्वाभिर्मात्राभिरधिपूरुषम् ॥ ४ ॥
പരമേശ്വരന്റെ ഇച്ഛയാൽ കർമത്തിൽ ഉണർന്ന ഇരുപത്തിമൂന്ന് തത്ത്വങ്ങൾ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ മാത്രകളാൽ അധിപുരുഷൻ—ഭഗവാന്റെ വിരാട് രൂപം—ഉദ്ഭവിപ്പിച്ചു।
Verse 5
परेण विशता स्वस्मिन्मात्रया विश्वसृग्गण: । चुक्षोभान्योन्यमासाद्य यस्मिन्लोकाश्चराचरा: ॥ ५ ॥
ഭഗവാന്റെ പൂർണ്ണാംശം തത്ത്വങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചതോടെ വിശ്വസൃഷ്ടിയുടെ ഘടകങ്ങൾ പരസ്പരം കലങ്ങി രൂപാന്തരപ്പെട്ടു; അതിൽ തന്നെയാണ് ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ എല്ലാ ലോകങ്ങളും അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത്।
Verse 6
हिरण्मय: स पुरुष: सहस्रपरिवत्सरान् । आण्डकोश उवासाप्सु सर्वसत्त्वोपबृंहित: ॥ ६ ॥
ഹിരൺമയൻ എന്ന വിരാട്-പുരുഷൻ സഹസ്ര ദിവ്യവർഷങ്ങൾ ബ്രഹ്മാണ്ഡജലത്തിൽ അണ്ഡകോശത്തിനുള്ളിൽ വസിച്ചു; സർവ്വജീവികളും അവനോടൊപ്പം ശയിച്ചിരുന്നു।
Verse 7
स वै विश्वसृजां गर्भो देवकर्मात्मशक्तिमान् । विबभाजात्मनात्मानमेकधा दशधा त्रिधा ॥ ७ ॥
അവൻ ലോകസൃഷ്ടികർത്താക്കളുടെ ഗർഭം, ദേവകർമ്മശക്തിയാൽ സമ്പന്നൻ; അവൻ തന്നാൽ തന്നെയെ വിഭജിച്ച് ഏകമായി, ദശമായി, ത്രിയായി പ്രകാശിച്ചു।
Verse 8
एष ह्यशेषसत्त्वानामात्मांश: परमात्मन: । आद्योऽवतारो यत्रासौ भूतग्रामो विभाव्यते ॥ ८ ॥
ഈ വിരാട്-വിശ്വരൂപം പരമാത്മാവിന്റെ അംശവും ആദ്യാവതാരവും ആകുന്നു. അനന്തജീവികളുടെ ആത്മാവ് അവൻ തന്നേ; അവനിൽ തന്നെയാണ് സകലഭൂതസമൂഹസൃഷ്ടി ആശ്രയിച്ച് വളരുന്നത്।
Verse 9
साध्यात्म: साधिदैवश्च साधिभूत इति त्रिधा । विराट् प्राणो दशविध एकधा हृदयेन च ॥ ९ ॥
വിരാട്-രൂപം ആധ്യാത്മികം, ആധിദൈവികം, ആധിഭൗതികം എന്നിങ്ങനെ ത്രിവിധമായി പ്രതിനിധീകരിക്കപ്പെടുന്നു; പ്രാണശക്തി ദശവിധം, ഹൃദയം ഒന്നേ—അവിടെ നിന്നാണ് പ്രാണം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്।
Verse 10
स्मरन् विश्वसृजामीशो विज्ञापितमधोक्षज: । विराजमतपत्स्वेन तेजसैषां विवृत्तये ॥ १० ॥
വിശ്വസൃഷ്ടിയുടെ ദൗത്യത്തിൽ നിയുക്തരായ ദേവന്മാരുടെ അന്തര്യാമിയായ അധോക്ഷജ ഭഗവാൻ അവരുടെ അപേക്ഷ ഓർത്ത് മനസ്സിൽ ധ്യാനിച്ചു; അവരുടെ ബോധത്തിനായി തന്റെ തേജസ്സാൽ വിരാട്-രൂപം പ്രകടമാക്കി।
Verse 11
अथ तस्याभितप्तस्य कतिधायतनानि ह । निरभिद्यन्त देवानां तानि मे गदत: शृणु ॥ ११ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഇപ്പോൾ കേൾക്കുക; വിരാട്-രൂപം പ്രത്യക്ഷമായ ശേഷം പരമപ്രഭു ദേവന്മാരുടെ വിവിധ അധിഷ്ഠാനരൂപങ്ങളായി താനെങ്ങനെ വിഭജിച്ചു എന്നത് ഞാൻ പറയുന്നു.
Verse 12
तस्याग्निरास्यं निर्भिन्नं लोकपालोऽविशत्पदम् । वाचा स्वांशेन वक्तव्यं ययासौ प्रतिपद्यते ॥ १२ ॥
അവന്റെ വായിൽ നിന്ന് അഗ്നി (ഉഷ്ണത) വേർപെട്ടു; ഭൗതികകാര്യങ്ങളുടെ നിയന്ത്രകരായ ലോകപാലന്മാർ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങളോടെ അതിൽ പ്രവേശിച്ചു. ആ ശക്തിയുടെ അംശംകൊണ്ടാണ് ജീവൻ വാക്കുകളായി സ്വയം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നത്.
Verse 13
निर्भिन्नं तालु वरुणो लोकपालोऽविशद्धरे: । जिह्वयांशेन च रसं ययासौ प्रतिपद्यते ॥ १३ ॥
വിരാട്-രൂപത്തിന്റെ താലു വേർപെട്ട് പ്രത്യക്ഷമായപ്പോൾ ജലലോകങ്ങളുടെ അധിപനായ വരുണൻ അതിൽ പ്രവേശിച്ചു; ജിഹ്വാശക്തിയുടെ അംശംകൊണ്ട് ജീവന് രസം ആസ്വദിക്കാനുള്ള കഴിവ് ലഭിക്കുന്നു.
Verse 14
निर्भिन्ने अश्विनौ नासे विष्णोराविशतां पदम् । घ्राणेनांशेन गन्धस्य प्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ १४ ॥
വിഷ്ണുവിന്റെ രണ്ടു നാസാരന്ധ്രങ്ങൾ വേർപെട്ട് പ്രത്യക്ഷമായപ്പോൾ അശ്വിനീകുമാരന്മാരായ ഇരട്ട ദേവന്മാർ തങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ അതിൽ പ്രവേശിച്ചു; ഘ്രാണശക്തിയുടെ അംശംകൊണ്ട് ജീവന് ഗന്ധം ഗ്രഹിക്കാനാകും.
Verse 15
निर्भिन्ने अक्षिणी त्वष्टा लोकपालोऽविशद्विभो: । चक्षुषांशेन रूपाणां प्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ १५ ॥
അതിനുശേഷം വിരാട്-ദേഹത്തിന്റെ രണ്ടു കണ്ണുകൾ വേർപെട്ട് പ്രത്യക്ഷമായി. പ്രകാശത്തിന്റെ അധിപനായ സൂര്യൻ (ത്വഷ്ടാ) അതിൽ പ്രവേശിച്ചു; ചക്ഷുശക്തിയുടെ അംശംകൊണ്ട് ജീവന് രൂപങ്ങൾ ദർശിക്കാനാകും.
Verse 16
निर्भिन्नान्यस्य चर्माणि लोकपालोऽनिलोऽविशत् । प्राणेनांशेन संस्पर्शं येनासौ प्रतिपद्यते ॥ १६ ॥
വിരാട് ദേഹത്തിലെ ത്വക്ക് വേർപെട്ട് പ്രത്യക്ഷമായപ്പോൾ, വായുവിന്റെ അധിദേവനായ അനിലൻ സ്പർശശക്തിയുടെ അംശത്തോടെ അതിൽ പ്രവേശിച്ചു. ആ പ്രാണബലത്താൽ ജീവികൾ സ്പർശജ്ഞാനം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 17
कर्णावस्य विनिर्भिन्नौ धिष्ण्यं स्वं विविशुर्दिश: । श्रोत्रेणांशेन शब्दस्य सिद्धिं येन प्रपद्यते ॥ १७ ॥
വിരാട് ദേഹത്തിലെ കാതുകൾ പ്രത്യക്ഷമായപ്പോൾ, ദിക്കുകളുടെ അധിദേവന്മാർ തങ്ങളുടെ അധിഷ്ഠാനങ്ങളോടെ അതിൽ പ്രവേശിച്ചു. ശ്രവണതത്ത്വത്തിന്റെ അംശം മൂലം ശബ്ദസിദ്ധി ഉണ്ടായി; അതിനാൽ ജീവികൾ ശബ്ദം കേൾക്കുന്നു.
Verse 18
त्वचमस्य विनिर्भिन्नां विविशुर्धिष्ण्यमोषधी: । अंशेन रोमभि: कण्डूं यैरसौ प्रतिपद्यते ॥ १८ ॥
ത്വക്ക് വേർപെട്ട് പ്രത്യക്ഷമായപ്പോൾ, ഔഷധികൾ (സസ്യദേവതകൾ) തങ്ങളുടെ അധിഷ്ഠാനങ്ങളോടെ അതിൽ പ്രവേശിച്ചു. രോമങ്ങളുടെ അംശം മൂലം ചൊറിച്ചിലും സ്പർശസുഖവും ഉണ്ടായി; ജീവികൾ അതനുഭവിക്കുന്നു.
Verse 19
मेढ्रं तस्य विनिर्भिन्नं स्वधिष्ण्यं क उपाविशत् । रेतसांशेन येनासावानन्दं प्रतिपद्यते ॥ १९ ॥
വിരാട് ദേഹത്തിലെ മേധ്രം (ജനനേന്ദ്രിയം) വേർപെട്ട് പ്രത്യക്ഷമായപ്പോൾ, പ്രജാപതി ‘ക’ (കശ്യപൻ) തന്റെ അധിഷ്ഠാനത്തോടെ അതിൽ പ്രവേശിച്ചു. രേതസ്സിന്റെ ശക്തിയുടെ അംശം മൂലം ജീവികൾ മൈഥുനാനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നു.
Verse 20
गुदं पुंसो विनिर्भिन्नं मित्रो लोकेश आविशत् । पायुनांशेन येनासौ विसर्गं प्रतिपद्यते ॥ २० ॥
പുരുഷന്റെ ഗുദം (വിസർജനമാർഗം) വേർപെട്ട് പ്രത്യക്ഷമായപ്പോൾ, ലോകേശനായ മിത്രൻ തന്റെ അധിഷ്ഠാനത്തോടെ അതിൽ പ്രവേശിച്ചു. പായുശക്തിയുടെ അംശം മൂലം ജീവികൾ മലമൂത്രം വിസർജ്ജിക്കുന്നു.
Verse 21
हस्तावस्य विनिर्भिन्नाविन्द्र: स्वर्पतिराविशत् । वार्तयांशेन पुरुषो यया वृत्तिं प्रपद्यते ॥ २१ ॥
അതിനുശേഷം വിരാട്-പുരുഷന്റെ കൈകൾ വേർതിരിഞ്ഞ് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അവയിൽ സ്വർഗാധിപതി ഇന്ദ്രൻ പ്രവേശിച്ചു; അതിനാൽ ജീവൻ ഉപജീവനത്തിനായി പ്രവർത്തന-വ്യവഹാരം നടത്താൻ കഴിവുള്ളവനായി।
Verse 22
पादावस्य विनिर्भिन्नौ लोकेशो विष्णुराविशत् । गत्या स्वांशेन पुरुषो यया प्राप्यं प्रपद्यते ॥ २२ ॥
അതിനുശേഷം വിരാട്-പുരുഷന്റെ പാദങ്ങൾ വേർതിരിഞ്ഞ് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അവയിൽ ‘വിഷ്ണു’ എന്ന പേരുള്ള ലോകേശദേവൻ (പരമപുരുഷൻ അല്ല) ഗതിയുടെ അംശത്തോടെ പ്രവേശിച്ചു; അതിനാൽ ജീവൻ ലക്ഷ്യസ്ഥാനത്തേക്ക് നീങ്ങാൻ കഴിയും।
Verse 23
बुद्धिं चास्य विनिर्भिन्नां वागीशो धिष्ण्यमाविशत् । बोधेनांशेन बोद्धव्यम् प्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ २३ ॥
അതിനുശേഷം വിരാട്-പുരുഷന്റെ ബുദ്ധി വേർതിരിഞ്ഞ് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അതിൽ വേദങ്ങളുടെ അധിപനായ വാഗീശ ബ്രഹ്മാവ് ബോധശക്തിയുടെ അംശത്തോടെ പ്രവേശിച്ചു; അതിനാൽ ജീവികൾക്ക് ബോധ്യവിഷയം അനുഭവപ്പെടുന്നു।
Verse 24
हृदयं चास्य निर्भिन्नं चन्द्रमा धिष्ण्यमाविशत् । मनसांशेन येनासौ विक्रियां प्रतिपद्यते ॥ २४ ॥
അതിനുശേഷം വിരാട്-പുരുഷന്റെ ഹൃദയം വേർതിരിഞ്ഞ് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അതിൽ ചന്ദ്രദേവൻ മാനസിക പ്രവർത്തനത്തിന്റെ അംശത്തോടെ പ്രവേശിച്ചു; അതിനാൽ ജീവൻ മനസ്സിന്റെ വിചാര-വികല്പങ്ങൾ നടത്താൻ കഴിയും।
Verse 25
आत्मानं चास्य निर्भिन्नमभिमानोऽविशत्पदम् । कर्मणांशेन येनासौ कर्तव्यं प्रतिपद्यते ॥ २५ ॥
അതിനുശേഷം വിരാട്-പുരുഷന്റെ ഭൗതിക അഭിമാനമായ അഹങ്കാരം വേർതിരിഞ്ഞ് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അതിൽ അഹങ്കാരത്തിന്റെ നിയന്ത്രകനായ രുദ്രൻ തന്റെ കർമ്മശക്തിയുടെ അംശത്തോടെ പ്രവേശിച്ചു; അതിനാൽ ജീവൻ ചെയ്യേണ്ട പ്രവർത്തികളെ ഏറ്റെടുക്കുന്നു।
Verse 26
सत्त्वं चास्य विनिर्भिन्नं महान्धिष्ण्यमुपाविशत् । चित्तेनांशेन येनासौ विज्ञानं प्रतिपद्यते ॥ २६ ॥
അനന്തരം ഭഗവാന്റെ ചേതന വേർപെട്ട് പ്രകടമായപ്പോൾ, അവന്റെ ചേതനാംശത്തോടുകൂടെ മഹത്-തത്ത്വം പ്രവേശിച്ചു; അതിനാൽ ജീവൻ പ്രത്യേക വിജ്ഞാനം ഗ്രഹിക്കുന്നു।
Verse 27
शीर्ष्णोऽस्य द्यौर्धरा पद्भ्यां खं नाभेरुदपद्यत । गुणानां वृत्तयो येषु प्रतीयन्ते सुरादय: ॥ २७ ॥
അനന്തരം വിരാട്-പുരുഷന്റെ ശിരസ്സിൽ നിന്ന് സ്വർഗ്ഗലോകങ്ങളും, പാദങ്ങളിൽ നിന്ന് ഭൂലോകങ്ങളും, നാഭിയിൽ നിന്ന് ആകാശവും വേർതിരിഞ്ഞ് പ്രകടമായി; അവയിൽ ഗുണവൃത്തികൾപ്രകാരം ദേവന്മാർ മുതലായവരും പ്രകടപ്പെട്ടു।
Verse 28
आत्यन्तिकेन सत्त्वेन दिवं देवा: प्रपेदिरे । धरां रज:स्वभावेन पणयो ये च ताननु ॥ २८ ॥
അത്യുത്തമ സത്ത്വഗുണം കൊണ്ടു യോഗ്യരായ ദേവന്മാർ സ്വർഗ്ഗലോകങ്ങളിൽ സ്ഥിതിചെയ്തു; രജോഗുണസ്വഭാവം മൂലം മനുഷ്യരും അവരുടെ അധീനരും ഭൂമിയിൽ വസിക്കുന്നു।
Verse 29
तार्तीयेन स्वभावेन भगवन्नाभिमाश्रिता: । उभयोरन्तरं व्योम ये रुद्रपार्षदां गणा: ॥ २९ ॥
മൂന്നാമത്തെ ഗുണമായ തമോഗുണസ്വഭാവം മൂലം, രുദ്രന്റെ പാർഷദഗണങ്ങൾ ഭഗവന്നാഭിയെ ആശ്രയിച്ച് ഭൂമിയുടെയും സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെയും ഇടയിലെ ആകാശത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു।
Verse 30
मुखतोऽवर्तत ब्रह्म पुरुषस्य कुरूद्वह । यस्तून्मुखत्वाद्वर्णानां मुख्योऽभूद्ब्राह्मणो गुरु: ॥ ३० ॥
ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! വിരാട്-പുരുഷന്റെ മുഖത്തിൽ നിന്ന് വേദജ്ഞാനം പ്രകടമായി. ആ വേദജ്ഞാനത്തോട് അഭിമുഖരായവർ ബ്രാഹ്മണർ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അവർ എല്ലാ വർണങ്ങൾക്കും സ്വാഭാവിക ഗുരുക്കന്മാരാണ്।
Verse 31
बाहुभ्योऽवर्तत क्षत्रं क्षत्रियस्तदनुव्रत: । यो जातस्त्रायते वर्णान् पौरुष: कण्टकक्षतात् ॥ ३१ ॥
അതിനുശേഷം വിരാട്-പുരുഷന്റെ ഭുജങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷണശക്തി ഉദ്ഭവിച്ചു; അതിന്റെ വ്രതം അനുസരിച്ച് ക്ഷത്രിയർ ജനിച്ചു, കള്ളരും ദുഷ്ടരും സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഉപദ്രവത്തിൽ നിന്ന് പ്രജയെ രക്ഷിക്കുന്നു।
Verse 32
विशोऽवर्तन्त तस्योर्वोर्लोकवृत्तिकरीर्विभो: । वैश्यस्तदुद्भवो वार्तां नृणां य: समवर्तयत् ॥ ३२ ॥
ആ വിഭുവായ വിരാട്-പുരുഷന്റെ തുടകളിൽ നിന്ന് ലോകജീവികയുടെ ഉപാധികൾ ഉദ്ഭവിച്ചു; അതിൽ നിന്നാണ് വൈശ്യർ ജനിച്ചത്, അവർ ധാന്യോത്പാദനവും പ്രജകൾക്ക് വിതരണവും എന്ന ‘വാർത്താ’ കർമ്മം നടത്തുന്നു।
Verse 33
पद्भ्यां भगवतो जज्ञे शुश्रूषा धर्मसिद्धये । तस्यां जात: पुरा शूद्रो यद्वृत्त्या तुष्यते हरि: ॥ ३३ ॥
പിന്നീട് ധർമ്മസിദ്ധിക്കായി ഭഗവാന്റെ പാദങ്ങളിൽ നിന്ന് സേവാഭാവം ഉദ്ഭവിച്ചു; അതിൽ നിന്നാണ് ശൂദ്രൻ ജനിച്ചത്, സേവാവൃത്തിയാൽ ഹരിയെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 34
एते वर्णा: स्वधर्मेण यजन्ति स्वगुरुं हरिम् । श्रद्धयात्मविशुद्ध्यर्थं यज्जाता: सह वृत्तिभि: ॥ ३४ ॥
ഈ എല്ലാ വർണങ്ങളും തങ്ങളുടെ സ്വധർമ്മത്തിലൂടെ സ്വഗുരുവായ ഹരിയെ യജിക്കുന്നു; അവർ തങ്ങളുടെ വൃത്തികളോടുകൂടി ഭഗവാനിൽ നിന്നുതന്നെ ജനിച്ചവരാകയാൽ, ശ്രദ്ധയോടെ ആത്മശുദ്ധിക്കായി ഗുരുവിന്റെ നിർദ്ദേശത്തിൽ പ്രഭുവിനെ ആരാധിക്കണം।
Verse 35
एतत्क्षत्तर्भगवतो दैवकर्मात्मरूपिण: । क: श्रद्दध्यादुपाकर्तुं योगमायाबलोदयम् ॥ ३५ ॥
ഓ ക്ഷത്ത (വിദുരാ), ഭഗവാന്റെ യോഗമായാബലത്തിൽ പ്രകടമായ ആ വിരാട്-രൂപത്തിന്റെ ദിവ്യകാലവും കർമ്മവും ശക്തിയും ആരാണ് അളക്കുകയോ കണക്കാക്കുകയോ ചെയ്യുക?
Verse 36
तथापि कीर्तयाम्यङ्ग यथामति यथाश्रुतम् । कीर्तिं हरे: स्वां सत्कर्तुं गिरमन्याभिधासतीम् ॥ ३६ ॥
എങ്കിലും, പ്രിയമേ, ഗുരുവിൽ നിന്ന് ഞാൻ കേട്ടതും ബുദ്ധിയാൽ ഗ്രഹിച്ചതും യഥാശക്തി ശുദ്ധവാണിയാൽ ശ്രീഹരിയുടെ കീർത്തിയായി ഞാൻ പറയുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ എന്റെ വാക്കുശക്തി അശുദ്ധമായി തന്നെ നിലനിൽക്കും।
Verse 37
एकान्तलाभं वचसो नु पुंसां सुश्लोकमौलेर्गुणवादमाहु: । श्रुतेश्च विद्वद्भिरुपाकृतायां कथासुधायामुपसम्प्रयोगम् ॥ ३७ ॥
മനുഷ്യരുടെ വാക്കിന്റെ പരമലാഭം സുഷ്ലോകമൗലി ശ്രീഹരിയുടെ ഗുണലീലകളെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയാണെന്ന് പറയുന്നു. പണ്ഡിത ഋഷികൾ ശ്രുതി ആധാരമായി ഒരുക്കിയ കഥാസുധയുടെ സാന്നിധ്യം മാത്രം ചെവിയുടെ ലക്ഷ്യം നിറവേറ്റുന്നു।
Verse 38
आत्मनोऽवसितो वत्स महिमा कविनादिना । संवत्सरसहस्रान्ते धिया योगविपक्कया ॥ ३८ ॥
ഹേ വത്സാ, ആദികവി ബ്രഹ്മാവ് യോഗത്തിൽ പക്വമായ ധ്യാനബുദ്ധിയോടെ ആയിരം ദിവ്യവർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും ഇത്രയേ നിശ്ചയിച്ചു—പരമാത്മാവിന്റെ മഹിമ അചിന്ത്യമാണ്।
Verse 39
अतो भगवतो माया मायिनामपि मोहिनी । यत्स्वयं चात्मवर्त्मात्मा न वेद किमुतापरे ॥ ३९ ॥
അതുകൊണ്ട് ഭഗവാന്റെ മായ മായാവികളെയും മോഹിപ്പിക്കുന്നു. സ്വയംപര്യാപ്തനായ, ആത്മപഥത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന പ്രഭുവിനുതാനും അജ്ഞാതമായ ആ ശക്തി മറ്റുള്ളവർ എങ്ങനെ അറിയും?
Verse 40
यतोऽप्राप्य न्यवर्तन्त वाचश्च मनसा सह । अहं चान्य इमे देवास्तस्मै भगवते नम: ॥ ४० ॥
ആ ഭഗവാനെ അറിയാൻ വാക്കും മനസ്സും അഹങ്കാരവും—തത്തത്ത അധിഷ്ഠാതൃ ദേവന്മാരോടുകൂടി—വിഫലമായി മടങ്ങി. അതുകൊണ്ട് ഞാനും ഈ മറ്റു ദേവന്മാരും ആ ഭഗവാനെ നമസ്കരിക്കുന്നു।
Frequently Asked Questions
Because prakṛti and its categories (including mahat-tattva) do not self-organize into progressive creation without the Supreme’s sanction and enlivening presence. The ‘suspension’ underscores that material causes are insufficient by themselves; the Lord’s entry as Paramātmā activates and harmonizes the elements so that living beings and cosmic functions can manifest coherently.
Kālī here denotes the Lord’s external energy (bahiraṅgā-śakti), the power that amalgamates and differentiates material elements for cosmic manifestation. She is not presented as an independent supreme principle; rather, she operates under the Supreme Lord’s will, enabling the combination of elements that supports embodied life and universal structure.
The chapter teaches an adhi-devatā framework: devas preside over specific sensory and functional capacities—Agni over speech, Varuṇa over taste, Aśvinī-kumāras over smell, Sūrya over sight, Anila over touch, Dik-pālas over hearing, Prajāpati over procreation, Mitra over evacuation, Indra over hands, and a deity named Viṣṇu over locomotion. This shows that embodied functions are coordinated through divine administration, not random material evolution.
The virāṭ-puruṣa is a pedagogical manifestation that helps conditioned beings understand the Lord’s immanence in the cosmos. It organizes the universe into a comprehensible sacred anatomy, leading the mind from gross cosmology toward the recognition of the Lord as the inner controller (Paramātmā) and ultimately toward bhakti, where one relates to Bhagavān beyond the material frame.
The description establishes that social orders and occupational duties are meant to be functional limbs of a God-centered civilization, not grounds for pride or oppression. Brāhmaṇas (from the mouth) represent teaching and Vedic wisdom; kṣatriyas (from the arms) protection; vaiśyas (from the thighs) production and distribution; śūdras (from the legs) service. The conclusion emphasizes worship of the Supreme under guru guidance as the goal of all varṇāśrama duties.