Adhyaya 4
Uddhava’s Departure to Badarikāśrama and Vidura’s Turn Toward Maitreya
ഈ അധ്യായത്തിൽ ബ്രാഹ്മണശാപാനന്തരം വൃഷ്ണി–ഭോജർ മദോന്മത്തരായി ഭീകരകലഹത്തിൽ പരസ്പരം നശിക്കുന്നു—ഭൂമിയിൽ നിന്ന് തന്റെ വംശത്തെ പിൻവലിക്കാനുള്ള ഭഗവാന്റെ ലീലയുടെ ബാഹ്യനിമിത്തം ഇതാണ്. ശ്രീകൃഷ്ണൻ അന്തഃശക്തിയാൽ അന്ത്യം അറിഞ്ഞ് സരസ്വതീതീരത്ത് ഏകാന്തമായി ഇരിക്കുന്നു. വിരഹം സഹിക്കാനാകാതെ ഉദ്ധവൻ പിന്തുടർന്ന് ഭഗവാന്റെ ശാന്തമായ ചതുര്ഭുജരൂപം ദർശിക്കുന്നു. അപ്പോൾ മൈത്രേയ ഋഷി എത്തുന്നു; ഭഗവാൻ ഉദ്ധവനെ ആദരിച്ച് അവന്റെ പുരാതന ഭഗവത്സംഗാഭിലാഷം ഓർമ്മിപ്പിച്ച് വൈകുണ്ഠഗമനാനുമതി നൽകുന്നു. ഉദ്ധവൻ ബ്രഹ്മാവിന് മുൻപ് പറഞ്ഞ ഗുഹ്യജ്ഞാനം അപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ ഭഗവാൻ തന്റെ പരാത്പരസ്ഥാനത്തെ ഉപദേശിക്കുന്നു (ഉദ്ധവഗീതയുടെ പീഠിക). തുടർന്ന് ആജ്ഞപ്രകാരം ഉദ്ധവൻ ബദരികാശ്രമത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; വിദുരൻ ദുഃഖിതനായാലും ജ്ഞാനത്തിൽ സ്ഥിരനായി ഉപദേശം തേടുന്നു, ഉദ്ധവൻ അവനെ മൈത്രേയന്റെ അടുക്കൽ അയക്കുന്നു—അവിടെ സൃഷ്ടി, ധർമ്മം, ഭക്തി എന്നിവയുടെ വിപുല വിവരണം ആരംഭിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
उद्धव उवाच अथ ते तदनुज्ञाता भुक्त्वा पीत्वा च वारुणीम् । तया विभ्रंशितज्ञाना दुरुक्तैर्मर्म पस्पृश: ॥ १ ॥
ഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു—പിന്നീട് ബ്രാഹ്മണരുടെ അനുവാദത്തോടെ അവർ പ്രസാദശേഷം ഭക്ഷിച്ചു, അരിയിൽ നിന്നുണ്ടാക്കിയ വാരുണീ മദ്യം കുടിച്ചു. അതിനാൽ ബുദ്ധി തെറ്റി, കടുത്ത വാക്കുകളാൽ പരസ്പരം ഹൃദയമർമം കുത്തിപ്പൊട്ടിച്ചു.
Verse 2
तेषां मैरेयदोषेण विषमीकृतचेतसाम् । निम्लोचति रवावासीद्वेणूनामिव मर्दनम् ॥ २ ॥
മൈരേയ മദ്യത്തിന്റെ ദോഷം മൂലം അവരുടെ ചിത്തം അസമതുലിതമായി. സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുമ്പോൾ, വേണുക്കളുടെ ഘർഷണത്തിൽ നിന്നു നാശം ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, അവരിലും സംഹാരം സംഭവിച്ചു.
Verse 3
भगवान् स्वात्ममायाया गतिं तामवलोक्य स: । सरस्वतीमुपस्पृश्य वृक्षमूलमुपाविशत् ॥ ३ ॥
ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ തന്റെ അന്തരംഗ മായയുടെ ഗതി അവലോകനം ചെയ്ത്, സരസ്വതീ തീരത്ത് ചെന്നു ആചമനം ചെയ്തു വൃക്ഷമൂലത്തിൽ ഉപവിശിച്ചു।
Verse 4
अहं चोक्तो भगवता प्रपन्नार्तिहरेण ह । बदरीं त्वं प्रयाहीति स्वकुलं संजिहीर्षुणा ॥ ४ ॥
ശരണാഗതരുടെ ദുഃഖം ഹരിക്കുന്ന ഭഗവാൻ, തന്റെ കുലം സംഹരിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, എന്നോട് മുമ്പേ—“നീ ബദരീകാശ്രമത്തിലേക്ക് പോകുക” എന്നു കല്പിച്ചു।
Verse 5
तथापि तदभिप्रेतं जानन्नहमरिन्दम । पृष्ठतोऽन्वगमं भर्तु: पादविश्लेषणाक्षम: ॥ ५ ॥
ഹേ അരിന്ദമ! അവന്റെ അഭിപ്രായം അറിഞ്ഞിട്ടും, നാഥന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിരഹം സഹിക്കാനാവാതെ, ഞാൻ പിന്നിലായി അനുഗമിച്ചു।
Verse 6
अद्राक्षमेकमासीनं विचिन्वन् दयितं पतिम् । श्रीनिकेतं सरस्वत्यां कृतकेतमकेतनम् ॥ ६ ॥
ഇങ്ങനെ പിന്നിൽ അനുഗമിച്ച്, പ്രിയനായ നാഥനെ അന്വേഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ഞാൻ സരസ്വതീ തീരത്ത്—ശ്രീയുടെ നിവാസനായിട്ടും—ഏകാന്തമായി ഇരുന്ന് ആഴത്തിൽ ചിന്തിക്കുന്ന ശ്രീകൃഷ്ണനെ കണ്ടു।
Verse 7
श्यामावदातं विरजं प्रशान्तारुणलोचनम् । दोर्भिश्चतुर्भिर्विदितं पीतकौशाम्बरेण च ॥ ७ ॥
അവന്റെ ദേഹം ശ്യാമവർണ്ണമായിരുന്നാലും നിർമലവും അത്യന്തം മനോഹരവും; അവന്റെ കണ്ണുകൾ ശാന്തവും പ്രഭാതസൂര്യനെപ്പോലെ അരുണവുമായിരുന്നു. നാലു ഭുജങ്ങൾ, ദിവ്യചിഹ്നങ്ങൾ, പീതാംബരം എന്നിവകൊണ്ട് ഞാൻ അവനെ ഉടൻ പരമപുരുഷോത്തമ ഭഗവാനായി തിരിച്ചറിഞ്ഞു।
Verse 8
वाम ऊरावधिश्रित्य दक्षिणाङ्घ्रि सरोरुहम् । अपाश्रितार्भकाश्वत्थमकृशं त्यक्तपिप्पलम् ॥ ८ ॥
ഭഗവാൻ ഒരു യുവ വടവൃക്ഷത്തെ ആശ്രയിച്ച് വിശ്രമിച്ചു ഇരുന്നു; തന്റെ വലത് പദ്മപാദം ഇടത് തുടയിൽ വെച്ചിരുന്നു. ഗൃഹസുഖങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും ആ ഭാവത്തിൽ അദ്ദേഹം അത്യന്തം പ്രസന്നനായി തോന്നി.
Verse 9
तस्मिन्महाभागवतो द्वैपायनसुहृत्सखा । लोकाननुचरन् सिद्ध आससाद यदृच्छया ॥ ९ ॥
അപ്പോൾ, ലോകങ്ങളിലുടനീളം സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ഭഗവാന്റെ മഹാഭക്തനും സിദ്ധനുമായ മൈത്രേയൻ—മഹർഷി കൃഷ്ണദ്വൈപായന വ്യാസന്റെ സുഹൃത്തും ഹിതൈഷിയും—സ്വാഭാവികമായി ആ സ്ഥലത്തെത്തി.
Verse 10
तस्यानुरक्तस्य मुनेर्मुकुन्द: प्रमोदभावानतकन्धरस्य । आशृण्वतो मामनुरागहास- समीक्षया विश्रमयन्नुवाच ॥ १० ॥
മൈത്രേയ മുനി അദ്ദേഹത്തോട് അത്യന്തം അനുരക്തനായി, ആനന്ദഭാവത്തോടെ തോളുകൾ താഴ്ത്തി ശ്രവിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. അപ്പോൾ മുകുന്ദൻ സ്നേഹഹാസവും പ്രത്യേക ദൃഷ്ടിയും കൊണ്ട് എനിക്ക് വിശ്രമം നൽകിക്കൊണ്ട് ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തു.
Verse 11
श्री भगवानुवाच वेदाहमन्तर्मनसीप्सितं ते ददामि यत्तद् दुरवापमन्यै: । सत्रे पुरा विश्वसृजां वसूनां मत्सिद्धिकामेन वसो त्वयेष्ट: ॥ ११ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ വസുവേ! നിന്റെ അന്തർമനസ്സിലെ ആഗ്രഹം എനിക്ക് അറിയാം. മറ്റുള്ളവർക്ക് ദുഷ്പ്രാപമായതിനെ ഞാൻ നിനക്കു നൽകുന്നു. മുമ്പ് ലോകകാര്യവിസ്താരത്തിന് നിയുക്തരായ വസുക്കളാദി ദേവന്മാർ നടത്തിയ സത്രയാഗത്തിൽ, എന്റെ സാന്നിധ്യസിദ്ധി ആഗ്രഹിച്ച് നീ പ്രത്യേകമായി യജിച്ചിരുന്നു.
Verse 12
स एष साधो चरमो भवाना- मासादितस्ते मदनुग्रहो यत् । यन्मां नृलोकान् रह उत्सृजन्तं दिष्टया ददृश्वान् विशदानुवृत्त्या ॥ १२ ॥
ഹേ സാദുവേ! നിന്റെ ഈ ഇപ്പോഴത്തെ ജന്മം തന്നെയാണ് അവസാനവും അത്യുത്തമവും; കാരണം ഇതിൽ നീ എന്റെ പരമാനുഗ്രഹം പ്രാപിച്ചു. ഇനി നീ ഈ ബന്ധിത ലോകത്തെ വിട്ട് എന്റെ വൈകുണ്ഠധാമത്തിലേക്ക് പോകാം. നിന്റെ നിർമ്മലവും അചഞ്ചലവുമായ ഭക്തിയാൽ ഈ ഏകാന്തസ്ഥാനത്ത് എന്നെ ദർശിച്ചതും നിനക്കൊരു മഹാഭാഗ്യമാണ്.
Verse 13
पुरा मया प्रोक्तमजाय नाभ्ये पद्मे निषण्णाय ममादिसर्गे । ज्ञानं परं मन्महिमावभासं यत्सूरयो भागवतं वदन्ति ॥ १३ ॥
ഹേ ഉദ്ധവാ, സൃഷ്ടിയുടെ ആദിയിൽ എന്റെ നാഭിയിൽ നിന്നുയർന്ന താമരയിൽ ഇരുന്ന അജ ബ്രഹ്മാവിനോട് ഞാൻ എന്റെ അതീത മഹിമയെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന പരമജ്ഞാനം ഉപദേശിച്ചു; അതിനെ മഹർഷികൾ ‘ശ്രീമദ്ഭാഗവതം’ എന്നു പറയുന്നു।
Verse 14
इत्यादृतोक्त: परमस्य पुंस: प्रतिक्षणानुग्रहभाजनोऽहम् । स्नेहोत्थरोमा स्खलिताक्षरस्तं मुञ्चञ्छुच: प्राञ्जलिराबभाषे ॥ १४ ॥
പരമപുരുഷനായ ഭഗവാൻ ഇങ്ങനെ ഓരോ ക്ഷണവും അനുഗ്രഹിച്ച് സ്നേഹത്തോടെ എന്നെ അഭിസംബോധന ചെയ്തപ്പോൾ, കണ്ണീരാൽ എന്റെ വാക്കുകൾ ഇടറിപ്പോയി; ദേഹത്ത് രോമാഞ്ചം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. കണ്ണീർ തുടച്ച്, കൈകൂപ്പി ഞാൻ വിദുരനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 15
को न्वीश ते पादसरोजभाजां सुदुर्लभोऽर्थेषु चतुर्ष्वपीह । तथापि नाहं प्रवृणोमि भूमन् भवत्पदाम्भोजनिषेवणोत्सुक: ॥ १५ ॥
ഹേ പ്രഭോ, നിന്റെ താമരപ്പാദങ്ങളുടെ പ്രേമസേവയിൽ ഏർപ്പെട്ട ഭക്തർക്കു ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം—ഈ നാലു പുരുഷാർത്ഥങ്ങളിലും ഒന്നും ദുർലഭമല്ല. എങ്കിലും ഹേ മഹാനേ, ഞാൻ നിന്റെ താമരപ്പാദസേവയിലേയ്ക്ക് മാത്രമേ ആകാംക്ഷിക്കുന്നുള്ളൂ।
Verse 16
कर्माण्यनीहस्य भवोऽभवस्य ते दुर्गाश्रयोऽथारिभयात्पलायनम् । कालात्मनो यत्प्रमदायुताश्रम: स्वात्मन्रते: खिद्यति धीर्विदामिह ॥ १६ ॥
ഹേ പ്രഭോ, നീ നിർഇഹനായിട്ടും കർമ്മങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നു; അജനായിട്ടും ജന്മം സ്വീകരിക്കുന്നു; അജേയകാലത്തിന്റെ അധിപനായിട്ടും ശത്രുഭയത്തിൽ കോട്ടയിൽ അഭയം തേടി പിന്മാറുന്നു; സ്വാത്മരതനായിട്ടും അനേകം സ്ത്രീകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഗൃഹസ്ഥാശ്രമം ആസ്വദിക്കുന്നു—ഇത് കണ്ടാൽ പണ്ഡിതരുടെ ബുദ്ധിയും കലങ്ങുന്നു।
Verse 17
मन्त्रेषु मां वा उपहूय यत्त्व- मकुण्ठिताखण्डसदात्मबोध: । पृच्छे: प्रभो मुग्ध इवाप्रमत्त- स्तन्नो मनो मोहयतीव देव ॥ १७ ॥
ഹേ പ്രഭോ, നിന്റെ ശാശ്വത ആത്മബോധം കാലത്തിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ ഒരിക്കലും വിഭജിക്കപ്പെടുന്നില്ല; നിന്റെ പരിപൂർണ്ണ ജ്ഞാനത്തിന് പരിധിയുമില്ല. എന്നിട്ടും മന്ത്രണയിൽ എന്നെ വിളിച്ചു, മയങ്ങിയവനെപ്പോലെ എന്നോടു ചോദിക്കുന്നു—നീ ഒരിക്കലും മയങ്ങുന്നവൻ അല്ല. ഹേ ദേവാ, നിന്റെ ഈ ലീല എന്റെ മനസ്സിനെ തന്നെ മയക്കുന്നു।
Verse 18
ज्ञानं परं स्वात्मरह:प्रकाशं प्रोवाच कस्मै भगवान् समग्रम् । अपि क्षमं नो ग्रहणाय भर्त- र्वदाञ्जसा यद् वृजिनं तरेम ॥ १८ ॥
പ്രഭോ, ഞങ്ങളെ അത് സ്വീകരിക്കാൻ യോഗ്യരെന്ന് നിങ്ങൾ കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, നിങ്ങളുടെ സ്വസ്വരൂപത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന ആ പരമജ്ഞാനം ഞങ്ങൾക്ക് ഉപദേശിക്കണമേ; നിങ്ങൾ മുമ്പ് ബ്രഹ്മാവിനോട് പറഞ്ഞതുതന്നെ, അതിലൂടെ ഞങ്ങൾ എളുപ്പത്തിൽ ദുരിതം കടക്കട്ടെ।
Verse 19
इत्यावेदितहार्दाय मह्यं स भगवान् पर: । आदिदेशारविन्दाक्ष आत्मन: परमां स्थितिम् ॥ १९ ॥
ഇങ്ങനെ ഞാൻ പരമപുരുഷനായ ഭഗവാനോട് ഹൃദയാഭിലാഷം അറിയിച്ചപ്പോൾ, പദ്മനയനനായ പ്രഭു തന്റെ അതീതമായ പരമസ്ഥിതിയെക്കുറിച്ച് എനിക്ക് ഉപദേശിച്ചു।
Verse 20
स एवमाराधितपादतीर्था- दधीततत्त्वात्मविबोधमार्ग: प्रणम्य पादौ परिवृत्य देव- मिहागतोऽहं विरहातुरात्मा ॥ २० ॥
എന്റെ ആത്മീയഗുരുവായ ഭഗവാന്റെ പാദതീർത്ഥം ആരാധിച്ച് ഞാൻ ആത്മതത്ത്വബോധത്തിന്റെ മാർഗം അഭ്യസിച്ചു; പിന്നെ അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു, അവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, വിരഹവേദനയിൽ അത്യന്തം വ്യാകുലനായി ഞാൻ ഇവിടെ എത്തി।
Verse 21
सोऽहं तद्दर्शनाह्लादवियोगार्तियुत: प्रभो । गमिष्ये दयितं तस्य बदर्याश्रममण्डलम् ॥ २१ ॥
പ്രിയ വിദുരാ, അവനെ ദർശിക്കുന്ന ആനന്ദം നഷ്ടപ്പെട്ടതിനാൽ ഞാൻ വിരഹവേദനയിൽ വ്യാകുലനാണ്; അത് ശമിപ്പാൻ, അവന്റെ ഉപദേശപ്രകാരം, ഞാൻ ഇപ്പോൾ ഹിമാലയത്തിലെ ബദരികാശ്രമ മണ്ഡലത്തിലേക്ക് പോകുന്നു।
Verse 22
यत्र नारायणो देवो नरश्च भगवानृषि: । मृदु तीव्रं तपो दीर्घं तेपाते लोकभावनौ ॥ २२ ॥
അവിടെ ബദരികാശ്രമത്തിൽ ദേവനായ നാരായണനും ഭഗവാൻ ഋഷിയായ നരനും—ലോകക്ഷേമകാരികളായ ആ ഇരുവരും—അനാദികാലം മുതൽ ദീർഘകാലമായി, ചിലപ്പോൾ മൃദുവായും ചിലപ്പോൾ തീവ്രമായും, മഹത്തായ തപസ്സു അനുഷ്ഠിക്കുന്നു।
Verse 23
श्री शुक उवाच इत्युद्धवादुपाकर्ण्य सुहृदां दु:सहं वधम् । ज्ञानेनाशमयत्क्षत्ता शोकमुत्पतितं बुध: ॥ २३ ॥
ശ്രീ ശുകദേവഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു—ഉദ്ധവനിൽ നിന്ന് സുഹൃത്തുക്കളുടെയും ബന്ധുക്കളുടെയും ദുസ്സഹമായ നാശവാർത്ത കേട്ടപ്പോൾ, ക്ഷത്താ വിദുരൻ തന്റെ പരമജ്ഞാനബലത്തോടെ ഉയർന്ന ശോകം ശമിപ്പിച്ചു।
Verse 24
स तं महाभागवतं व्रजन्तं कौरवर्षभ: । विश्रम्भादभ्यधत्तेदं मुख्यं कृष्णपरिग्रहे ॥ २४ ॥
ഭഗവാന്റെ ഭക്തന്മാരിൽ മുഖ്യനും അത്യന്തം രഹസ്യസഹചരനുമായ ഉദ്ധവൻ പുറപ്പെടുമ്പോൾ, കൗരവശ്രേഷ്ഠനായ വിദുരൻ സ്നേഹവും വിശ്വാസവും കൊണ്ട് അവനോട് ഈ പ്രധാന ചോദ്യം ഉന്നയിച്ചു।
Verse 25
विदुर उवाच ज्ञानं परं स्वात्मरह:प्रकाशं यदाह योगेश्वर ईश्वरस्ते । वक्तुं भवान्नोऽर्हति यद्धि विष्णो- र्भृत्या: स्वभृत्यार्थकृतश्चरन्ति ॥ २५ ॥
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഉദ്ധവാ! യോഗേശ്വരനായ നിന്റെ സ്വാമിയായ ഭഗവാൻ നിനക്കു ഉപദേശിച്ച, സ്വാത്മരഹസ്യം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന പരമജ്ഞാനം ഞങ്ങളോട് പറയുന്നത് നിനക്കു യുക്തമാണ്; കാരണം വിഷ്ണുവിന്റെ ദാസന്മാർ മറ്റുള്ളവരുടെ ഹിതസേവനത്തിനായി സഞ്ചരിക്കുന്നു।
Verse 26
उद्धव उवाच ननु ते तत्त्वसंराध्य ऋषि: कौषारवोऽन्तिके । साक्षाद्भगवतादिष्टो मर्त्यलोकं जिहासता ॥ २६ ॥
ഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു—തത്ത്വജ്ഞാനം ആഗ്രഹിക്കുന്ന നിങ്ങള്ക്ക് സമീപത്തുതന്നെ കൗഷാരവ മഹർഷി മൈത്രേയൻ ഉണ്ട്. ഭഗവാൻ ഈ മർത്ത്യലോകം വിടാൻ ഒരുങ്ങുമ്പോൾ, അവനെ നേരിട്ട് ഉപദേശിച്ചിരുന്നു.
Verse 27
श्री शुक उवाच इति सह विदुरेण विश्वमूर्ते- र्गुणकथया सुधयाप्लावितोरुताप: । क्षणमिव पुलिने यमस्वसुस्तां समुषित औपगविर्निशां ततोऽगात् ॥ २७ ॥
ശ്രീ ശുകദേവൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! യമുനാതീരത്ത് വിദുരനോടൊപ്പം വിശ്വമൂർത്തിയായ ഭഗവാന്റെ നാമം, യശസ്, ഗുണങ്ങൾ എന്നിവയുടെ അമൃതകഥയിൽ ഉദ്ധവൻ മുഴുകി. മഹാതാപത്തിൽ വിഹ്വലനായി ആ രാത്രിയെ ക്ഷണമെന്നപോലെ കഴിച്ചു, പിന്നെ അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 28
राजोवाच निधनमुपगतेषु वृष्णिभोजे- ष्वधिरथयूथपयूथपेषु मुख्य: । स तु कथमवशिष्ट उद्धवो यद्धरि- रपि तत्यज आकृतिं त्र्यधीश: ॥ २८ ॥
രാജാവ് ചോദിച്ചു—ത്രിലോകാധീശനായ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ലീലകൾ അവസാനിച്ചതിന് ശേഷം, വൃഷ്ണി-ഭോജ വംശങ്ങളിലെ ശ്രേഷ്ഠ മഹാരഥന്മാരും സേനാനായകരും അപ്രത്യക്ഷരായപ്പോൾ, ഉദ്ധവൻ മാത്രം എങ്ങനെ ശേഷിച്ചു? ഹരിയും അവനെ എന്തുകൊണ്ട് ഉപേക്ഷിച്ചില്ല?
Verse 29
श्री शुक उवाच ब्रह्मशापापदेशेन कालेनामोघवाञ्छित: । संहृत्य स्वकुलं स्फीतं त्यक्ष्यन्देहमचिन्तयत् ॥ २९ ॥
ശ്രീശുകൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, ബ്രാഹ്മണരുടെ ശാപം വെറും ഒരു ഉപാധി മാത്രമായിരുന്നു; യഥാർത്ഥത്തിൽ കാലരൂപത്തിൽ ഭഗവാന്റെ അമോഘസങ്കൽപം തന്നെയായിരുന്നു പ്രവർത്തിച്ചത്. തന്റെ അതിവിപുലമായ കുലത്തെ സംഹരിച്ച് ദേഹത്യാഗം ചെയ്യാൻ അദ്ദേഹം ചിന്തിച്ചു.
Verse 30
अस्माल्लोकादुपरते मयि ज्ञानं मदाश्रयम् । अर्हत्युद्धव एवाद्धा सम्प्रत्यात्मवतां वर: ॥ ३० ॥
ഇപ്പോൾ ഞാൻ ഈ ലോകദർശനത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറി അപ്രത്യക്ഷനാകും; എന്നെ ആശ്രയിച്ച, എന്നെക്കുറിച്ചുള്ള ജ്ഞാനം നേരിട്ട് ഏൽപ്പിക്കപ്പെടാൻ യോഗ്യൻ ഉദ്ധവൻ മാത്രമാണ്—ആത്മവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ.
Verse 31
नोद्धवोऽण्वपि मन्न्यूनो यद्गुणैर्नार्दित: प्रभु: । अतो मद्वयुनं लोकं ग्राहयन्निह तिष्ठतु ॥ ३१ ॥
ഉദ്ധവൻ എനിക്കു അണുവോളം പോലും കുറവല്ല; കാരണം പ്രകൃതിഗുണങ്ങൾ അവനെ ഒരിക്കലും ബാധിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ അവൻ ഈ ലോകത്തിൽ തന്നെ നിന്നുകൊണ്ട് ഭഗവാന്റെ പ്രത്യേക ജ്ഞാനം ജനങ്ങൾക്ക് പകർന്നു കൊടുക്കട്ടെ.
Verse 32
एवं त्रिलोकगुरुणा सन्दिष्ट: शब्दयोनिना । बदर्याश्रममासाद्य हरिमीजे समाधिना ॥ ३२ ॥
ഇങ്ങനെ ത്രിലോകഗുരുവും വേദജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉറവിടവുമായ ഭഗവാൻ ഉപദേശിച്ചതനുസരിച്ച്, ഉദ്ധവൻ ബദരികാശ്രമത്തിലെത്തി; അവിടെ സമാധിയിൽ നിലകൊണ്ട് ഹരിയെ ആരാധിച്ചു.
Verse 33
विदुरोऽप्युद्धवाच्छ्रुत्वा कृष्णस्य परमात्मन: । क्रीडयोपात्तदेहस्य कर्माणि श्लाघितानि च ॥ ३३ ॥
വിദുരനും ഉദ്ധവനിൽ നിന്ന് പരമാത്മാവായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ മർത്ത്യലോകത്തിൽ ലീലാർത്ഥം അവതരിച്ച് അന്തർധാനം ചെയ്തതും അവന്റെ പ്രശംസനീയ കർമ്മങ്ങളും ശ്രവിച്ചു।
Verse 34
देहन्यासं च तस्यैवं धीराणां धैर्यवर्धनम् । अन्येषां दुष्करतरं पशूनां विक्लवात्मनाम् ॥ ३४ ॥
ഇങ്ങനെ പ്രഭുവിന്റെ ദേഹന്യാസവും ലീലാകർമ്മങ്ങളും ധീരന്മാരുടെ ധൈര്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ മറ്റുള്ളവർക്ക് അത് ഗ്രഹിക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം, മൃഗസ്വഭാവമുള്ള വ്യാകുലചിത്തർക്കോ അത് മനസ്സിന്റെ കലക്കമേ.
Verse 35
आत्मानं च कुरुश्रेष्ठ कृष्णेन मनसेक्षितम् । ध्यायन् गते भागवते रुरोद प्रेमविह्वल: ॥ ३५ ॥
കുരുശ്രേഷ്ഠനായ വിദുരൻ, ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ലോകം വിടുമ്പോൾ മനസ്സിൽ തന്നെ സ്മരിച്ചതായി അറിഞ്ഞു; ആ സ്മരണ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് പ്രേമവിവശനായി ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞു।
Verse 36
कालिन्द्या: कतिभि: सिद्ध अहोभिर्भरतर्षभ । प्रापद्यत स्व:सरितं यत्र मित्रासुतो मुनि: ॥ ३६ ॥
ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! കാലിന്ദി (യമുന) തീരത്ത് കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ ശേഷം, ആത്മസിദ്ധനായ വിദുരൻ സ്വർഗ്ഗസരിതയായ ഗംഗയുടെ തീരത്തെത്തി; അവിടെ മഹർഷി മൈത്രേയൻ വസിച്ചിരുന്നു।
Frequently Asked Questions
Śāstrically, the brāhmaṇas’ curse functions as nimitta (an apparent instrument), while the Lord’s desire is the primary cause. The episode establishes that Bhagavān’s līlā includes orderly withdrawal: when His earthly mission is complete, He removes even His own associates from mundane vision to prevent misuse of power and to conclude the narrative cycle. It also warns that pramāda (negligence) and mada (intoxication) amplify latent faults, leading to collective ruin—an ethical lesson embedded within divine orchestration.
Maitreya is a mahā-bhāgavata and a close associate within Vyāsa’s circle, who arrives to witness the Lord’s final manifest moments. Uddhava explicitly identifies Maitreya as directly instructed by the Lord at the time of His departure, making him uniquely qualified to transmit tattva (creation, the Lord’s governance, and devotional conclusions). This handoff establishes an authorized knowledge-line: Vidura’s questions will be answered not by speculation but by realized śruti-sāra in paramparā.