Adhyaya 33
Devahūti’s Prayers, Kapila’s Departure, and Devahūti’s Liberation (Siddhapada)
കപിലദേവന്റെ സാംഖ്യ-ഭക്തിയും ആത്മസാക്ഷാത്കാരമാർഗ്ഗവും സംബന്ധിച്ച ഉപദേശത്തിന്റെ ഫലം ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. മൈത്രേയൻ പറയുന്നു: അജ്ഞാനമുക്തയായ ദേവഹൂതി ഭഗവാനെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മൂലകാരണം, അനവധി ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങളുടെ ഉത്ഭവം, ഗുണങ്ങളുടെ നിയന്താവ്, പതിതരെ ഉയർത്താൻ അവതരിക്കുന്ന കരുണാവതാരം എന്നിങ്ങനെ ഗൗഢമായ പ്രാർത്ഥനകളാൽ സ്തുതിക്കുന്നു. ശ്രവണം-കീർത്തനം-സ്മരണം രൂപമായ നാമസങ്കീർത്തനത്തിന്റെ പരിവർത്തകശക്തി അവൾ ഊന്നിപ്പറയുന്നു; അതിലൂടെ അവഗണിക്കപ്പെട്ട ജന്മത്തിലുള്ളവർക്കും വൈദിക പാവിത്ര്യത്തിന് അർഹത ലഭിക്കുന്നു. സന്തുഷ്ടനായ കപിലൻ ഈ മാർഗം ലളിതവും ശീഘ്രമോക്ഷദായകവും ആണെന്ന് ആശ്വസിപ്പിച്ച്, ദൗത്യം പൂർത്തിയാക്കി ഇശാനദിശയിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു; ദിവ്യ ബഹുമാനങ്ങൾ ലഭിച്ച് ബന്ധജീവികളുടെ വിമോചനാർത്ഥം സമാധിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു, സാംഖ്യ ആചാര്യന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ ആരാധിക്കുന്നു. ദേവഹൂതി കർദമന്റെ സമൃദ്ധ ആശ്രമത്തിൽ താമസിച്ചിട്ടും ഭോഗം ഉപേക്ഷിച്ച് വിഷ്ണുധ്യാനം വർധിപ്പിച്ച്, ഗുണാതീതാവസ്ഥ പ്രാപിച്ച് മോക്ഷം നേടുന്നു. അവളുടെ സിദ്ധിസ്ഥലം ‘സിദ്ധപദ’മായി പ്രസിദ്ധമാകുന്നു; അവളുടെ ദേഹതത്ത്വങ്ങൾ പുണ്യനദിയായി മാറി സ്നാനം ചെയ്യുന്നവർക്ക് സിദ്ധി നൽകുന്നു.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच एवं निशम्य कपिलस्य वचो जनित्री सा कर्दमस्य दयिता किल देवहूति: । विस्रस्तमोहपटला तमभिप्रणम्य तुष्टाव तत्त्वविषयाङ्कितसिद्धिभूमिम् ॥ १ ॥
ശ്രീമൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—കപിലദേവന്റെ വചനങ്ങൾ കേട്ടപ്പോൾ, കർദമമുനിയുടെ പ്രിയഭാര്യയും കപിലന്റെ മാതാവുമായ ദേവഹൂതി ഭക്തിയോഗത്തെയും പരമതത്ത്വജ്ഞാനത്തെയും സംബന്ധിച്ച അജ്ഞാനമോഹത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തയായി. സാംഖ്യസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്ത്വങ്ങളുടെ പ്രണേതാവും മോക്ഷത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലഭൂമിയുമായ ഭഗവാനെ നമസ്കരിച്ചു, താഴെ പറയുന്ന സ്തുതികളാൽ അവനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചു.
Verse 2
देवहूतिरुवाच अथाप्यजोऽन्त:सलिले शयानं भूतेन्द्रियार्थात्ममयं वपुस्ते । गुणप्रवाहं सदशेषबीजं दध्यौ स्वयं यज्जठराब्जजात: ॥ २ ॥
ദേവഹൂതി പറഞ്ഞു—ബ്രഹ്മാവ് ‘അജൻ’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; കാരണം നിങ്ങൾ വിശ്വത്തിന്റെ അടിത്തട്ടിലെ ജലത്തിൽ ശയിക്കുമ്പോൾ നിങ്ങളുടെ നാഭികമലത്തിൽ നിന്ന് അവൻ ജനിക്കുന്നു. എങ്കിലും അവനും ഭൂത-ഇന്ദ്രിയ-വിഷയങ്ങളുടെ ആധാരവും ഗുണപ്രവാഹത്തിന്റെ മൂലവും അനന്ത സൃഷ്ടികളുടെ വിത്തുമായ നിങ്ങളുടെ ദിവ്യരൂപത്തെയേ ധ്യാനിച്ചു.
Verse 3
स एव विश्वस्य भवान्विधत्ते गुणप्रवाहेण विभक्तवीर्य: । सर्गाद्यनीहोऽवितथाभिसन्धिर् आत्मेश्वरोऽतर्क्यसहस्रशक्ति: ॥ ३ ॥
പ്രഭോ! ഗുണപ്രവാഹത്തിൽ നിങ്ങളുടെ ശക്തികളെ വിഭജിച്ച് നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, പ്രളയം എന്നിവ ക്രമപ്പെടുത്തുന്നത്; എങ്കിലും സ്വയം നിങ്ങൾ അകർതാവുപോലെ. നിങ്ങളുടെ സംകല്പം ഒരിക്കലും വ്യർത്ഥമാകില്ല; നിങ്ങൾ സർവ്വജീവികളുടെ പരമാത്മേശ്വരൻ. നിങ്ങൾ ഒരാളായിട്ടും നിങ്ങളുടെ അചിന്ത്യമായ സഹസ്രശക്തികൾ പലവിധം പ്രവർത്തിക്കുന്നു—ഇത് ഞങ്ങൾക്ക് അതർക്ക്യമാണ്.
Verse 4
स त्वं भृतो मे जठरेण नाथ कथं नु यस्योदर एतदासीत् । विश्वं युगान्ते वटपत्र एक: शेते स्म माया-शिशुरङ्घ्रिपान: ॥ ४ ॥
ഹേ നാഥാ! നിങ്ങൾ എന്റെ ജഠരത്തിൽ ധരിക്കപ്പെട്ടു ജനിച്ചു—ഇത് എങ്ങനെ? ആരുടെ ഉദരത്തിൽ ഈ സമസ്ത വിശ്വവും നിലകൊള്ളുന്നുവോ, ആ പരമൻ എങ്ങനെ എന്റെ ഉദരത്തിൽ നിന്ന് ജനിക്കും? എന്നാൽ യുഗാന്തത്തിൽ നിങ്ങൾ ഒരു വടപത്രത്തിൽ ശയിച്ച്, മായാശിശുവിനെപ്പോലെ നിങ്ങളുടെ പദ്മപാദത്തിന്റെ വിരൽ ചപ്പുന്നു—അതുകൊണ്ടാണ് ഈ അത്ഭുതം സാധ്യമാകുന്നത്.
Verse 5
त्वं देहतन्त्र: प्रशमाय पाप्मनां निदेशभाजां च विभो विभूतये । यथावतारास्तव सूकरादयस् तथायमप्यात्मपथोपलब्धये ॥ ५ ॥
ഹേ വിഭോ! പാപികളിലെ പാപം ശമിപ്പാനും, നിങ്ങളുടെ നിർദേശത്തിൽ ആശ്രിതരായവരുടെ അഭ്യുദയത്തിനുമായി നിങ്ങൾ ഈ ദേഹം ധരിക്കുന്നു. വരാഹാദി അവതാരങ്ങൾ നിങ്ങൾ സ്വേച്ഛയാൽ സ്വീകരിച്ചതുപോലെ, ഈ അവതാരവും നിങ്ങളുടെ ആശ്രിതർക്കു ആത്മപഥത്തിന്റെ ദിവ്യജ്ഞാനം നൽകാൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടതാണ്.
Verse 6
यन्नामधेयश्रवणानुकीर्तनाद् यत्प्रह्वणाद्यत्स्मरणादपि क्वचित् । श्वादोऽपि सद्य: सवनाय कल्पते कुत: पुनस्ते भगवन्नु दर्शनात् ॥ ६ ॥
ഹേ ഭഗവൻ! നിന്റെ നാമം ശ്രവിക്കുകയും കീർത്തിക്കുകയും, നമസ്കരിക്കുകയും, സ്മരിക്കുകയും ചെയ്താൽ മാത്രം ശ്വപചകുലജനനും ഉടൻ യാഗാധികാരിയാകും; അപ്പോൾ നിന്റെ സാക്ഷാത് ദർശനം എത്ര മഹത്തരം!
Verse 7
अहो बत श्वपचोऽतो गरीयान् यज्जिह्वाग्रे वर्तते नाम तुभ्यम् । तेपुस्तपस्ते जुहुवु: सस्नुरार्या ब्रह्मानूचुर्नाम गृणन्ति ये ते ॥ ७ ॥
അഹോ! ശ്വപചകുലജനനായാലും, ആരുടെ നാവിൻതുമ്പിൽ നിന്റെ നാമം വസിക്കുന്നുവോ അവൻ അത്യന്തം മഹാനാണ്. നിന്റെ നാമം പാടുന്നവർ തീർച്ചയായും തപസ്സും യാഗങ്ങളും നടത്തി, തീർത്ഥസ്നാനം ചെയ്ത്, വേദങ്ങൾ അഭ്യസിച്ചവരാണ്.
Verse 8
तं त्वामहं ब्रह्म परं पुमांसं प्रत्यक्स्रोतस्यात्मनि संविभाव्यम् । स्वतेजसा ध्वस्तगुणप्रवाहं वन्दे विष्णुं कपिलं वेदगर्भम् ॥ ८ ॥
ഹേ പരബ്രഹ്മം! നീ പരമപുരുഷനെന്നു അറിഞ്ഞ്, അന്തർമുഖ സ്രോതസ്സിലുള്ള ആത്മാവിൽ നിന്നെ ധ്യാനിക്കുന്നു. നിന്റെ സ്വതേജസ്സാൽ ഗുണപ്രവാഹം നശിക്കുന്നു; ഹേ വിഷ്ണു, കപില, വേദഗർഭ—നിനക്കു വന്ദനം.
Verse 9
मैत्रेय उवाच ईडितो भगवानेवं कपिलाख्य: पर: पुमान् । वाचाविक्लवयेत्याह मातरं मातृवत्सल: ॥ ९ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ മാതാവിന്റെ വചനങ്ങളാൽ സ്തുതിക്കപ്പെട്ട, മാതൃവാത്സല്യം നിറഞ്ഞ പരമപുരുഷൻ ഭഗവാൻ കപിലൻ ഗൗരവമുള്ള വാക്കുകളാൽ മാതാവിനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 10
कपिल उवाच मार्गेणानेन मातस्ते सुसेव्येनोदितेन मे । आस्थितेन परां काष्ठामचिरादवरोत्स्यसि ॥ १० ॥
കപിലൻ പറഞ്ഞു—അമ്മേ! ഞാൻ ഉപദേശിച്ച ഈ സുസേവ്യ മാർഗം അത്യന്തം എളുപ്പമാണ്. ഇതിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊണ്ടാൽ നീ ഉടൻ തന്നെ, ഈ ദേഹത്തിൽ തന്നെയിരിക്കെ, പരമാവസ്ഥ (മോക്ഷം) പ്രാപിക്കും.
Verse 11
श्रद्धत्स्वैतन्मतं मह्यं जुष्टं यद्ब्रह्मवादिभि: । येन मामभयं याया मृत्युमृच्छन्त्यतद्विद: ॥ ११ ॥
അമ്മേ, ബ്രഹ്മവാദികളും അംഗീകരിക്കുന്ന എന്റെ ഈ ഉപദേശത്തിൽ ശ്രദ്ധ വെക്കുക. ഈ ആത്മസാക്ഷാത്കാര മാർഗം നീ പൂർണ്ണമായി അനുസരിച്ചാൽ ഭൗതിക ഭയവും മലിനതയും വിട്ട് ഒടുവിൽ എന്നെയേ പ്രാപിക്കും; ഈ ഭക്തിസേവാ വിധി അറിയാത്തവർ ജന്മമരണ ചക്രത്തിൽ നിന്ന് വിടുതൽ നേടുകയില്ല.
Verse 12
मैत्रेय उवाच इति प्रदर्श्य भगवान्सतीं तामात्मनो गतिम् । स्वमात्रा ब्रह्मवादिन्या कपिलोऽनुमतो ययौ ॥ १२ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ഭഗവാൻ കപിലൻ തന്റെ സതീമാതാവിന് ആത്മഗതി തെളിയിച്ച് ഉപദേശം നൽകി. ബ്രഹ്മവാദിനിയായ മാതാവിന്റെ അനുവാദം വാങ്ങി, ദൗത്യം പൂർത്തിയായതിനാൽ, അദ്ദേഹം ഗൃഹം വിട്ട് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 13
सा चापि तनयोक्तेन योगादेशेन योगयुक् । तस्मिन्नाश्रम आपीडे सरस्वत्या: समाहिता ॥ १३ ॥
മകന്റെ യോഗാദേശപ്രകാരം ദേവഹൂതിയും അതേ ആശ്രമത്തിൽ ഭക്തിയോഗം അഭ്യസിച്ചു തുടങ്ങി. സരസ്വതീതീരത്തെ കർദമമുനിയുടെ ഗൃഹം പുഷ്പങ്ങളാൽ അത്യന്തം അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ സരസ്വതിയുടെ പുഷ്പമകുടം എന്നു കരുതപ്പെട്ടു; അവിടെ അവൾ ഏകാഗ്രമായി സമാധിയിൽ നിലകൊണ്ടു.
Verse 14
अभीक्ष्णावगाहकपिशान्जटिलान्कुटिलालकान् । आत्मानं चोग्रतपसा बिभ्रती चीरिणं कृशम् ॥ १४ ॥
അവൾ ദിവസത്തിൽ മൂന്നു പ്രാവശ്യം കുളിക്കാൻ തുടങ്ങി; അതിനാൽ അവളുടെ ചുരുളുള്ള കറുത്ത മുടി ക്രമേണ ചാരനിറമായി. കഠിന തപസ്സുകൊണ്ട് ശരീരം ക്ഷീണിച്ചു, അവൾ ജീർണ്ണവസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചു.
Verse 15
प्रजापते: कर्दमस्य तपोयोगविजृम्भितम् । स्वगार्हस्थ्यमनौपम्यं प्रार्थ्यं वैमानिकैरपि ॥ १५ ॥
പ്രജാപതി കർദമന്റെ ഗൃഹസ്ഥസമ്പത്ത് തപസ്സിന്റെയും യോഗസിദ്ധികളുടെയും ശക്തിയാൽ അതുല്യമായി വികസിച്ചിരുന്നു. ആകാശത്തിൽ വിമാനങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന വൈമാനികർക്കുപോലും അത് ആഗ്രഹനീയമായിരുന്നു; ചിലപ്പോൾ അവർ പോലും ആ ഐശ്വര്യത്തെ അസൂയപ്പെട്ടു.
Verse 16
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । आसनानि च हैमानि सुस्पर्शास्तरणानि च ॥ १६ ॥
ഇവിടെ കർദമമുനിയുടെ ഗൃഹസമ്പത്തിന്റെ മഹിമ വിവരിക്കുന്നു. പാലിന്റെ നുരപോലെ വെളുത്ത കിടക്കപ്പായകളും വിരിപ്പുകളും; ദന്തത്തിൽ നിർമ്മിച്ച ഇരിപ്പിടങ്ങൾ സ്വർണ്ണജാലിക അലങ്കാരവസ്ത്രങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടിരുന്നു; സ്വർണ്ണക്കട്ടിലുകളിൽ അത്യന്തം മൃദുവായ തലയണകളും വിരിപ്പുകളും ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 17
स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नप्रदीपा आभान्ति ललना रत्नसंयुता: ॥ १७ ॥
വീട്ടിന്റെ മതിലുകൾ ശുദ്ധ സ്ഫടികവും ഉത്തമ മരകതരത്നങ്ങളും കൊണ്ടായിരുന്നു; അവയിൽ രത്നദീപങ്ങൾ തിളങ്ങി. ആ രത്നകിരണങ്ങളാൽ തന്നെ ഗൃഹം പ്രകാശിച്ചു. ഗൃഹത്തിലെ സ്ത്രീകളും രത്നാഭരണങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
Verse 18
गृहोद्यानं कुसुमितै रम्यं बह्वमरद्रुमै: । कूजद्विहङ्गमिथुनं गायन्मत्तमधुव्रतम् ॥ १८ ॥
ഗൃഹത്തെ ചുറ്റി പുഷ്പസൗരഭത്തോടെ വിരിഞ്ഞ മനോഹരമായ ഉദ്യാനം ഉണ്ടായിരുന്നു; ഉയരംകൂടിയ, പുതുപഴം തരുന്ന അനേകം വൃക്ഷങ്ങൾ അതിനെ അലങ്കരിച്ചു. വൃക്ഷങ്ങളിൽ പക്ഷിജോഡികൾ കൂജിച്ചു; മത്തായ തേൻചീറ്റികളുടെ ഗുഞ്ജനം കൂടി ചേർന്ന് ആ അന്തരീക്ഷം അത്യന്തം മധുരമാക്കി.
Verse 19
यत्र प्रविष्टमात्मानं विबुधानुचरा जगु: । वाप्यामुत्पलगन्धिन्यां कर्दमेनोपलालितम् ॥ १९ ॥
ദേവഹൂതി ആ മനോഹര ഉദ്യാനത്തിൽ താമരസൗരഭമുള്ള കുളത്തിൽ കുളിക്കാനായി പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ, ദേവലോകത്തിന്റെ അനുചരന്മാരായ ഗന്ധർവന്മാർ കർദമന്റെ ഗൃഹസ്ഥജീവിതത്തിന്റെ മഹിമ പാടുകയായിരുന്നു. അവളുടെ മഹാനായ ഭർത്താവ് കർദമൻ എല്ലായ്പ്പോഴും അവൾക്ക് സംരക്ഷണം നൽകി.
Verse 20
हित्वा तदीप्सिततममप्याखण्डलयोषिताम् । किञ्चिच्चकार वदनं पुत्रविश्लेषणातुरा ॥ २० ॥
ദേവഹൂതിയുടെ സ്ഥാനം എല്ലാദൃശ്യമിലും അപൂർവമായിരുന്നു; സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലെ സ്ത്രീകൾ പോലും അസൂയപ്പെടുന്ന സുഖസമ്പത്തുകൾ ഉണ്ടായിട്ടും അവൾ അവയെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ചു. അവൾക്ക് ദുഃഖമായത് ഒരേയൊന്ന്—മഹാനായ പുത്രന്റെ വേർപാട്; അതുകൊണ്ട് അവളുടെ മുഖം അല്പം വിഷണ്ണമായി.
Verse 21
वनं प्रव्रजिते पत्यावपत्यविरहातुरा । ज्ञाततत्त्वाप्यभून्नष्टे वत्से गौरिव वत्सला ॥ २१ ॥
ഭർത്താവ് സന്ന്യാസം സ്വീകരിച്ച് ഗൃഹം വിട്ട ശേഷം, ഏകപുത്രനായ കപിലനും പുറപ്പെട്ടു. ജീവൻ-മരണം എന്ന തത്ത്വം അറിഞ്ഞിരുന്നാലും, ഹൃദയം ശുദ്ധമായിരുന്നാലും, കിടാവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട പശുവുപോലെ ദേവഹൂതി പുത്രവിരഹത്തിൽ അത്യന്തം ദുഃഖിച്ചു.
Verse 22
तमेव ध्यायती देवमपत्यं कपिलं हरिम् । बभूवाचिरतो वत्स नि:स्पृहा तादृशे गृहे ॥ २२ ॥
ഓ വിദുരാ, അവൾ തന്റെ പുത്രനായ പരമപുരുഷൻ ഹരി കപിലദേവനെ നിരന്തരം ധ്യാനിച്ചതിനാൽ, അലങ്കരിച്ച ആ ഗൃഹത്തോടും അവൾ ഉടൻ തന്നെ നിസ്സ്പൃഹയും അനാസക്തയും ആയി.
Verse 23
ध्यायती भगवद्रूपं यदाह ध्यानगोचरम् । सुत: प्रसन्नवदनं समस्तव्यस्तचिन्तया ॥ २३ ॥
അതിനുശേഷം, നിത്യസ്മിതമുഖനായ തന്റെ പുത്രൻ ഭഗവാൻ കപിലദേവനിൽ നിന്ന് എല്ലാം വിശദമായി ആകാംക്ഷയോടെ കേട്ടറിഞ്ഞ ദേവഹൂതി, പരമേശ്വരന്റെ വിഷ്ണുരൂപത്തെ നിരന്തരം ധ്യാനിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 24
भक्तिप्रवाहयोगेन वैराग्येण बलीयसा । युक्तानुष्ठानजातेन ज्ञानेन ब्रह्महेतुना ॥ २४ ॥ विशुद्धेन तदात्मानमात्मना विश्वतोमुखम् । स्वानुभूत्या तिरोभूतमायागुणविशेषणम् ॥ २५ ॥
ഭക്തിയുടെ അവിരത പ്രവാഹയോഗത്താൽ, ശക്തമായ വൈരാഗ്യത്താൽ, യുക്തമായ അനുഷ്ഠാനത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ബ്രഹ്മഹേതു ജ്ഞാനത്താൽ അവൾ വിശുദ്ധയായി. ശുദ്ധാത്മാവാൽ സർവതോമുഖനായ പരമപുരുഷനിൽ മനസ്സ് ലയിച്ചു; സ്വാനുഭവത്തിൽ മായാഗുണജന്യമായ എല്ലാ സംശയങ്ങളും അപ്രത്യക്ഷമായി.
Verse 25
भक्तिप्रवाहयोगेन वैराग्येण बलीयसा । युक्तानुष्ठानजातेन ज्ञानेन ब्रह्महेतुना ॥ २४ ॥ विशुद्धेन तदात्मानमात्मना विश्वतोमुखम् । स्वानुभूत्या तिरोभूतमायागुणविशेषणम् ॥ २५ ॥
ഭക്തിയുടെ അവിരത പ്രവാഹയോഗത്താൽ, ശക്തമായ വൈരാഗ്യത്താൽ, യുക്തമായ അനുഷ്ഠാനത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ബ്രഹ്മഹേതു ജ്ഞാനത്താൽ അവൾ വിശുദ്ധയായി. ശുദ്ധാത്മാവാൽ സർവതോമുഖനായ പരമപുരുഷനിൽ മനസ്സ് ലയിച്ചു; സ്വാനുഭവത്തിൽ മായാഗുണജന്യമായ എല്ലാ സംശയങ്ങളും അപ്രത്യക്ഷമായി.
Verse 26
ब्रह्मण्यवस्थितमतिर्भगवत्यात्मसंश्रये । निवृत्तजीवापत्तित्वात्क्षीणक्लेशाप्तनिर्वृति: ॥ २६ ॥
അവളുടെ മനസ് ആത്മാശ്രയനായ പരമഭഗവാനിൽ പൂർണ്ണമായി നിശ്ചലമായി; നിരാകാര ബ്രഹ്മത്തിന്റെ തത്ത്വജ്ഞാനവും സ്വയം ഉദിച്ചു. ദേഹാദി ഉപാധികളുടെ അഭിമാനം നീങ്ങി എല്ലാ ക്ലേശങ്ങളും അകന്ന് അവൾ പരമാനന്ദ നിർവൃതിയെ പ്രാപിച്ചു.
Verse 27
नित्यारूढसमाधित्वात्परावृत्तगुणभ्रमा । न सस्मार तदात्मानं स्वप्ने दृष्टमिवोत्थित: ॥ २७ ॥
നിത്യസമാധിയിൽ ആരൂഢയായി, ഗുണങ്ങൾ പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന ഭ്രമത്തിൽ നിന്ന് മാറിയതിനാൽ അവൾ തന്റെ ദേഹത്തെപ്പോലും ഓർത്തില്ല; ഉണർന്നവൻ സ്വപ്നത്തിൽ കണ്ട ദേഹങ്ങളെ മറക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 28
तद्देह: परत: पोषोऽप्यकृशश्चाध्यसम्भवात् । बभौ मलैरवच्छन्न: सधूम इव पावक: ॥ २८ ॥
അവളുടെ ദേഹം, ഭർത്താവ് കർദമൻ സൃഷ്ടിച്ച ദിവ്യകന്യകൾ പരിപാലിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും, മനസ്സിൽ ആശങ്കയില്ലാത്തതിനാൽ ക്ഷീണിച്ചില്ല. മലിനത കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ട്, പുകയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അഗ്നിപോലെ അവൾ തോന്നി.
Verse 29
स्वाङ्गं तपोयोगमयं मुक्तकेशं गताम्बरम् । दैवगुप्तं न बुबुधे वासुदेवप्रविष्टधी: ॥ २९ ॥
അവളുടെ ദേഹം തപോയോഗത്തിൽ ലീനമായിരുന്നു; ചിലപ്പോൾ മുടി അഴുകുകയും വസ്ത്രം അശ്രദ്ധയായി മാറുകയും ചെയ്തെങ്കിലും, വാസുദേവനിൽ ലയിച്ച ബുദ്ധിയാൽ ദൈവവശാൽ മറഞ്ഞതുപോലെ അവൾ അതറിഞ്ഞില്ല.
Verse 30
एवं सा कपिलोक्तेन मार्गेणाचिरत: परम् । आत्मानं ब्रह्मनिर्वाणं भगवन्तमवाप ह ॥ ३० ॥
ഹേ വിദുരാ! കപിലൻ ഉപദേശിച്ച മാർഗം അനുസരിച്ച് ദേവഹൂതി शीഘ്രം ബന്ധനമുക്തയായി, ബ്രഹ്മനിർവാണസ്വരൂപനായ പരമഭഗവാനെ—അന്തര്യാമിയെ—സുലഭമായി പ്രാപിച്ചു.
Verse 31
तद्वीरासीत्पुण्यतमं क्षेत्रं त्रैलोक्यविश्रुतम् । नाम्ना सिद्धपदं यत्र सा संसिद्धिमुपेयुषी ॥ ३१ ॥
ഹേ വിദുരാ, ദേവഹൂതി പരമസിദ്ധി പ്രാപിച്ച ആ സ്ഥലം അത്യന്തം പുണ്യമായ തീർത്ഥം; ത്രിലോകത്തും ‘സിദ്ധപദം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധം.
Verse 32
तस्यास्तद्योगविधुतमार्त्यं मर्त्यमभूत्सरित् । स्रोतसां प्रवरा सौम्य सिद्धिदा सिद्धसेविता ॥ ३२ ॥
ഹേ സൗമ്യ വിദുരാ, അവളുടെ യോഗശുദ്ധിയാൽ നശ്വരമായ ദേഹഘടകങ്ങൾ ജലമായി ലയിച്ച് ഒരു നദിയായി ഒഴുകുന്നു. ആ നദി സ്രോതസ്സുകളിൽ ശ്രേഷ്ഠം, സിദ്ധിദായിനി, സിദ്ധർ സേവിക്കുന്നതു.
Verse 33
कपिलोऽपि महायोगी भगवान्पितुराश्रमात् । मातरं समनुज्ञाप्य प्रागुदीचीं दिशं ययौ ॥ ३३ ॥
ഹേ വിദുരാ, മഹായോഗിയായ ഭഗവാൻ കപിലൻ പിതാവിന്റെ ആശ്രമത്തിൽ നിന്ന് മാതാവിന്റെ അനുവാദം വാങ്ങി വടക്കുകിഴക്കോട്ട് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 34
सिद्धचारणगन्धर्वैर्मुनिभिश्चाप्सरोगणै: । स्तूयमान: समुद्रेण दत्तार्हणनिकेतन: ॥ ३४ ॥
അവൻ വടക്കോട്ടു കടന്നുപോകുമ്പോൾ സിദ്ധർ, ചാരണർ, ഗന്ധർവർ, മുനികൾ, അപ്സരസ്സുകൾ എന്നിവർ സ്തുതിച്ചു നമസ്കരിച്ചു; സമുദ്രവും അർഘ്യവും വാസസ്ഥാനവും സമർപ്പിച്ചു.
Verse 35
आस्ते योगं समास्थाय साङ्ख्याचार्यैरभिष्टुत: । त्रयाणामपि लोकानामुपशान्त्यै समाहित: ॥ ३५ ॥
അവൻ ഇന്നും അവിടെ യോഗസമാധിയിൽ നിലകൊണ്ട്, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെ ബന്ധിതജീവികളുടെ ശാന്തിയും മോക്ഷവും ലക്ഷ്യമാക്കി ഏകാഗ്രനായി ഇരിക്കുന്നു. സാംഖ്യാചാര്യർ അവനെ ആരാധിക്കുന്നു.
Verse 36
एतन्निगदितं तात यत्पृष्टोऽहं तवानघ । कपिलस्य च संवादो देवहूत्याश्च पावन: ॥ ३६ ॥
ഹേ മകനേ, നീ ചോദിച്ചതിന്, ഹേ നിർമലനേ, ഞാൻ ഉത്തരം പറഞ്ഞു. കപിലദേവനും മാതാ ദേവഹൂതിയും തമ്മിലുള്ള സംവാദവും ലീലയും അത്യന്തം പാവനമാണ്.
Verse 37
य इदमनुशृणोति योऽभिधत्ते कपिलमुनेर्मतमात्मयोगगुह्यम् । भगवति कृतधी: सुपर्णकेताव् उपलभते भगवत्पदारविन्दम् ॥ ३७ ॥ एष साक्षाद्धरेरंशो जातो लोकरिरक्षया । इयं च तत्परा हि श्रीरनुजज्ञेऽनपायिनी ॥ ६ ॥
കപിലമുനിയുടെ ആത്മയോഗത്തിന്റെ ഈ ഗൂഢോപദേശം ആരെങ്കിലും ശ്രവിക്കുകയോ പാരായണം ചെയ്യുകയോ ചെയ്താൽ, ഗരുഡധ്വജനായ ഭഗവാനിൽ ദൃഢഭക്തി ലഭിച്ച് ഭഗവാന്റെ പാദാരവിന്ദം പ്രാപിക്കുകയും അവന്റെ ധാമത്തിൽ പ്രേമസേവയിൽ പ്രവേശിക്കുകയും ചെയ്യും.
Frequently Asked Questions
The chapter asserts the Bhāgavata principle that bhakti is spiritually primary and not constrained by social birth. Chanting, hearing, remembrance, and obeisance to Bhagavān purify consciousness at its root (citta-śuddhi), thus granting real qualification (adhikāra) for sacred life. The point is not social polemic but theological: divine grace accessed through nāma transcends guṇa-based contamination and reconstitutes the person’s spiritual identity.
Devahūti’s prayer highlights avatāra-tattva: the Lord’s appearance is not forced by karma or material causality. He manifests by His own will (svatantra) through inconceivable potency (acintya-śakti). Thus, His ‘birth’ is a līlā—an accessible revelation for the upliftment of conditioned beings—while His ontological status remains the all-containing Supreme.
Siddhapada is identified as the location where Devahūti attained perfection through Kapila’s instructions. The narrative sacralizes geography by linking realization to place: her bodily elements are said to become a holy river, and bathing there grants perfection. This functions as tīrtha-māhātmya—showing how bhakti-realization leaves a continuing purifying imprint for future seekers.
Kapila emphasizes practicability: steady devotional engagement—supported by knowledge and renunciation—can produce liberation without waiting for death. “Within this body” indicates jīvan-mukti: freedom from fear and material designation through guṇa-transcendence, culminating in direct attainment of the Lord as Paramātmā and Bhagavān.
The opulence establishes the strength of Devahūti’s renunciation: she is not rejecting poverty but voluntarily relinquishing even enviable celestial-level comforts. This contrast illustrates vairāgya born of bhakti—detachment arising from higher taste and absorption in the Lord—rather than detachment forced by deprivation.
Kapila travels toward the northeast and is honored by celestial beings; the ocean offers him residence. The chapter states he remains there in trance for the deliverance of conditioned souls, and that Sāṅkhya ācāryas worship him—presenting Kapila as a continuing spiritual authority whose teaching lineage is rooted in divine personhood.