Adhyaya 32
Kapila’s Conclusion: Limits of Karma and Yoga; Supremacy of Bhakti and Qualification to Receive the Teaching
ദേവഹൂതിയോടുള്ള ഉപദേശം തുടരുന്ന കപിലൻ ഈ അധ്യായത്തിൽ ഗൃഹസ്ഥകേന്ദ്രിത ധർമ്മവും ഫലാകാംക്ഷയുള്ള കർമ്മകാണ്ഡവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന ആവർത്തനചക്രത്തെ, ശുദ്ധകർമ്മവും ഭക്തിയും നൽകുന്ന മോക്ഷമാർഗവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു. ദേവ-പിതൃയജ്ഞങ്ങളിൽ ലീനരായവർ പുണ്യബലത്തിൽ സോമലോകം, പിതൃലോകം മുതലായ ഉയർന്ന ലോകങ്ങളിൽ എത്തിച്ചേരുമെങ്കിലും പുണ്യക്ഷയത്തിലും പ്രളയകാലത്തും വീണ്ടും മടങ്ങിവരും; ബ്രഹ്മലോകം വരെയുള്ള ഉയർന്ന പ്രാപ്തികളും കാലാധീനമാണ്. യോഗികൾ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ദേഹത്തിൽ ലയിച്ച് ബ്രഹ്മാവിന്റെ മോക്ഷത്തോടൊപ്പം ഉയരാം എന്നാലും, ഹൃദയസ്ഥനായ ഭഗവാനിൽ നേരിട്ട് ശരണം പ്രാപിക്കണമെന്ന് കപിലൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. ജ്ഞാനം, യോഗം, വർണാശ്രമധർമ്മം, തപസ്സ്, ദാനം എന്നിവയുടെ സമന്വയം കാണിച്ച്, ഒരേ പരതത്ത്വം ബ്രഹ്മൻ, പരമാത്മാവ്, ഭഗവാൻ എന്നിങ്ങനെ വ്യത്യസ്തമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു എന്ന് അദ്ദേഹം നിശ്ചയിക്കുന്നു. ഈ വിദ്യ അസൂയക്കാര്ക്കോ കപടർക്കോ അല്ല; ശ്രദ്ധയുള്ള, ശുചിയായ, അനസൂയ ഭക്തർക്കാണ്. അവസാനം കപിലനെ ശ്രവണം-കീർത്തനം-ധ്യാനം ശ്രദ്ധയോടെ ചെയ്താൽ ഭഗവദ്ധാമപ്രാപ്തി ലഭിക്കും എന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു.
Shlokas
Verse 1
कपिल उवाच अथ यो गृहमेधीयान्धर्मानेवावसन्गृहे । काममर्थं च धर्मान्स्वान्दोग्धि भूय: पिपर्ति तान् ॥ १ ॥
കപിലൻ പറഞ്ഞു—ഗൃഹമേധി വീട്ടിൽ പാർത്ത് കർമ്മകാണ്ഡധർമ്മങ്ങൾ മാത്രം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ, അതിലൂടെ കാമവും അർത്ഥവും എന്ന ലാഭം പിഴിഞ്ഞെടുക്കുകയും വീണ്ടും വീണ്ടും അതേ പ്രവൃത്തിയെ പോഷിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 2
स चापि भगवद्धर्मात्काममूढ: पराङ्मुख: । यजते क्रतुभिर्देवान्पितृंश्च श्रद्धयान्वित: ॥ २ ॥
അവൻ കാമമോഹത്തിൽ പെട്ട് ഭഗവദ്ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് മുഖം തിരിക്കുന്നു. ശ്രദ്ധയോടെ വിവിധ യാഗങ്ങളാൽ ദേവന്മാരെയും പിതൃകളെയും ആരാധിച്ചാലും, കൃഷ്ണഭക്തിയിലോ ഭഗവത്സേവയിലോ അവന് താൽപര്യമില്ല.
Verse 3
तच्छ्रद्धयाक्रान्तमति: पितृदेवव्रत: पुमान् । गत्वा चान्द्रमसं लोकं सोमपा: पुनरेष्यति ॥ ३ ॥
ഇത്തരം മനുഷ്യൻ ശ്രദ്ധയാൽ ആകൃഷ്ടമായ മനസ്സോടെ പിതൃ-ദേവവ്രതങ്ങളിൽ നിമഗ്നനായി ചന്ദ്രലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; അവിടെ സോമരസം പാനം ചെയ്ത് പിന്നെ വീണ്ടും ഈ ലോകത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവരുന്നു.
Verse 4
यदा चाहीन्द्रशय्यायां शेतेऽनन्तासनो हरि: । तदा लोका लयं यान्ति त एते गृहमेधिनाम् ॥ ४ ॥
ഹരി അനന്തശേഷന്റെ ശയ്യയിൽ ശയിക്കുമ്പോൾ, ഗൃഹമേധികളുടെ ചന്ദ്രാദി സ്വർഗ്ഗലോകങ്ങൾ ഉൾപ്പെടെ എല്ലാ ലോകങ്ങളും ലയത്തിലേക്ക് ലയിക്കുന്നു।
Verse 5
ये स्वधर्मान्न दुह्यन्ति धीरा: कामार्थहेतवे । नि:सङ्गा न्यस्तकर्माण: प्रशान्ता: शुद्धचेतस: ॥ ५ ॥
ധീരന്മാർ കാമാർഥഹേതുവായി സ്വധർമ്മത്തെ ചൂഷണം ചെയ്യുന്നില്ല; അവർ നിസ്സംഗർ, കർമ്മം സമർപ്പിച്ചവർ, പ്രശാന്തർ, ശുദ്ധചേതസ്സുള്ളവർ ആകുന്നു।
Verse 6
निवृत्तिधर्मनिरता निर्ममा निरहङ्कृता: । स्वधर्माप्तेन सत्त्वेन परिशुद्धेन चेतसा ॥ ६ ॥
നിവൃത്തിധർമ്മത്തിൽ നിരതരായി, മമതയും അഹങ്കാരവും ഇല്ലാതെ, സ്വധർമ്മം നൽകുന്ന ശുദ്ധസത്ത്വവും പരിശുദ്ധചേതനയും കൊണ്ട് സ്വസ്വരൂപത്തിൽ സ്ഥാപിതനായി, എളുപ്പത്തിൽ ഭഗവാന്റെ രാജ്യത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു।
Verse 7
सूर्यद्वारेण ते यान्ति पुरुषं विश्वतोमुखम् । परावरेशं प्रकृतिमस्योत्पत्त्यन्तभावनम् ॥ ७ ॥
അത്തരം വിമുക്തർ സൂര്യദ്വാരത്തിലൂടെ വിശ്വതോമുഖനായ പുരുഷോത്തമനെ സമീപിക്കുന്നു; അവൻ പരാ-അപര ലോകങ്ങളുടെ അധീശനും പ്രകൃതിയുടെ ഉത്ഭവ-ലയം എന്നിവയുടെ പരമകാരണമുമാണ്।
Verse 8
द्विपरार्धावसाने य: प्रलयो ब्रह्मणस्तु ते । तावदध्यासते लोकं परस्य परचिन्तका: ॥ ८ ॥
രണ്ട് പരാർദ്ധങ്ങളുടെ അവസാനം ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രളയം സംഭവിക്കുന്നതുവരെ, ഹിരണ്യഗർഭ വിപുലീകരണത്തെ ആരാധിക്കുന്നവർ ഈ ഭൗതിക ലോകത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ തുടരുന്നു।
Verse 9
क्ष्माम्भोऽनलानिलवियन्मनइन्द्रियार्थ- भूतादिभि: परिवृतं प्रतिसञ्जिहीर्षु: । अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं पराख्यमनुभूय पर: स्वयम्भू: ॥ ९ ॥
ത്രിഗുണാത്മക പ്രകൃതിയുടെ രണ്ട് പരാർദ്ധങ്ങളെന്നു പ്രസിദ്ധമായ ദുർലഘ്യകാലം അനുഭവിച്ച ശേഷം, പരസ്വയംഭൂ ബ്രഹ്മാവ് ഭൂമി, ജലം, അഗ്നി, വായു, ആകാശം, മനസ്, ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ മുതലായ ആവരണങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട ഈ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തെ സംഹരിക്കുവാൻ അവ്യക്തത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് പിന്നെ പരമധാമത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 10
एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टा ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागा: । तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमाना: ॥ १० ॥
പ്രാണായാമവും മനോനിയന്ത്രണവും അഭ്യസിച്ച് വൈരാഗ്യം നേടിയ യോഗികൾ അതിദൂരമായ ബ്രഹ്മലോകത്തെ പ്രാപിച്ച് ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച ശേഷം അവർ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശരീരത്തിൽ ലീനമാകുന്നു; അതിനാൽ ബ്രഹ്മാവ് മോചിതനായി പുരാണപുരുഷനും പരബ്രഹ്മവുമായ ശ്രീഭഗവാന്റെ ധാമത്തിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ, ആ യോഗികളും അഹങ്കാരരഹിതരായി അവനോടൊപ്പം ദൈവരാജ്യത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു।
Verse 11
अथ तं सर्वभूतानां हृत्पद्मेषु कृतालयम् । श्रुतानुभावं शरणं व्रज भावेन भामिनि ॥ ११ ॥
അതുകൊണ്ട്, പ്രിയ മാതാവേ, സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ഹൃദയപദ്മങ്ങളിൽ വാസം ചെയ്യുന്നവനും ശ്രുതികളിൽ മഹിമ പ്രസിദ്ധമായവനുമായ പരമപുരുഷോത്തമനെ ഭക്തിഭാവത്തോടെ ശരണം പ്രാപിക്കൂ।
Verse 12
आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेददृष्टयाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥
മാതാവേ, സ്ഥാവരജംഗമങ്ങളുടെ ആദിയായ വേദഗർഭൻ ബ്രഹ്മാവും സനത്കുമാരാദി യോഗേശ്വരന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ, യോഗപ്രവർത്തക ഋഷിമാർ എന്നിവരും ഭേദദൃഷ്ടിയും കർത്തൃത്വാഭിമാനവും കാരണം സഗുണബ്രഹ്മനായ പുരുഷർഷഭ ഭഗവാനെ ഉപാസിക്കുന്നു. അവർ നിഷ്കാമകർമ്മം മൂലം അസക്തരായാലും, ഈശ്വരമൂർത്തിയായ കാലം ഗുണവ്യതികരം ആരംഭിക്കുമ്പോൾ വീണ്ടും സംസാരത്തിലേക്ക് വന്ന് യഥാപൂർവ്വം അതേ രൂപവും സ്ഥാനവും പ്രാപിക്കുന്നു. പാരമേഷ്ഠ്യ ഐശ്വര്യവും ധർമ്മനിർമ്മിതമാണ്; അതു അനുഭവിച്ച ശേഷം ഗുണവ്യതികരം സംഭവിക്കുമ്പോൾ അവർ വീണ്ടും മടങ്ങിവരുന്നു।
Verse 13
आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेददृष्टयाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥
മാതാവേ, സ്ഥാവരജംഗമങ്ങളുടെ ആദിയായ വേദഗർഭൻ ബ്രഹ്മാവും സനത്കുമാരാദി യോഗേശ്വരന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ, യോഗപ്രവർത്തക ഋഷിമാർ എന്നിവരും ഭേദദൃഷ്ടിയും കർത്തൃത്വാഭിമാനവും കാരണം സഗുണബ്രഹ്മനായ പുരുഷർഷഭ ഭഗവാനെ ഉപാസിക്കുന്നു. അവർ നിഷ്കാമകർമ്മം മൂലം അസക്തരായാലും, ഈശ്വരമൂർത്തിയായ കാലം ഗുണവ്യതികരം ആരംഭിക്കുമ്പോൾ വീണ്ടും സംസാരത്തിലേക്ക് വന്ന് യഥാപൂർവ്വം അതേ രൂപവും സ്ഥാനവും പ്രാപിക്കുന്നു; പാരമേഷ്ഠ്യ ഐശ്വര്യവും ധർമ്മനിർമ്മിതമാണ്—അതു അനുഭവിച്ച ശേഷം ഗുണവ്യതികരം സംഭവിക്കുമ്പോൾ അവർ വീണ്ടും മടങ്ങിവരുന്നു।
Verse 14
आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेददृष्टयाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥
അമ്മേ, ആരെങ്കിലും പ്രത്യേക സ്വാർത്ഥത്തോടെ പുരുഷോത്തമനായ ഭഗവാനെ ആരാധിച്ചാലും, സൃഷ്ടിക്കാലത്ത് ത്രിഗുണങ്ങളുടെ ഇടപെടൽ ആരംഭിക്കുമ്പോൾ കാലപ്രഭാവത്തിൽ വേദഗർഭനായ ബ്രഹ്മാവും സനത്കുമാരാദി ഋഷി-യോഗപ്രവർത്തക സിദ്ധന്മാരും മുൻപുണ്ടായിരുന്ന അതേ രൂപവും സ്ഥാനവുംകൊണ്ട് വീണ്ടും ലോകത്ത് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു।
Verse 15
आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेददृष्टयाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥
പാരമേഷ്ഠ്യ സ്ഥാനവും മഹത്തായ ഐശ്വര്യവും ധർമ്മനിർമ്മിതമാണ്; അവ അനുഭവിച്ചിട്ടും ഗുണവ്യതികരം സംഭവിക്കുമ്പോൾ ദേവർഷിമാർ വീണ്ടും മടങ്ങിവരുന്നു. സൃഷ്ടിയുടെ തുടക്കത്തിൽ കാലപ്രഭാവത്താൽ അവർ മുൻപുണ്ടായിരുന്ന അതേ രൂപ-സ്ഥാനങ്ങളിലേയ്ക്ക് വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു।
Verse 16
ये त्विहासक्तमनस: कर्मसु श्रद्धयान्विता: । कुर्वन्त्यप्रतिषिद्धानि नित्यान्यपि च कृत्स्नश: ॥ १६ ॥
ഈ ലോകത്തോട് അത്യന്തം ആസക്തിയുള്ളവർ ശ്രദ്ധയോടെ നിത്യവും നിരോധിക്കപ്പെടാത്തതുമായ കര്മ്മങ്ങൾ ദിവസേന സമ്പൂർണ്ണമായി ചെയ്യുന്നു; എന്നാൽ ഫലാസക്തിയാൽ അവരുടെ മനസ് ബന്ധിതമാകുന്നു।
Verse 17
रजसा कुण्ठमनस: कामात्मानोऽजितेन्द्रिया: । पितृन् यजन्त्यनुदिनं गृहेष्वभिरताशया: ॥ १७ ॥
രജോഗുണം പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന ഇവർ ആശങ്കാഭരിത മനസ്സുള്ളവരും കാമപരരുമായും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കാത്തവരുമാണ്. ഗൃഹാസക്തമായ ആഗ്രഹത്തോടെ അവർ ദിനംപ്രതി പിതൃകളെ ആരാധിക്കുകയും കുടുംബം-സമൂഹം-രാജ്യം എന്നിവയുടെ സാമ്പത്തിക പുരോഗതിക്കായി രാവും പകലും തിരക്കിലാവുകയും ചെയ്യുന്നു।
Verse 18
त्रैवर्गिकास्ते पुरुषा विमुखा हरिमेधस: । कथायां कथनीयोरुविक्रमस्य मधुद्विष: ॥ १८ ॥
ഇവർ ‘ത്രൈവർക്കികർ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; കാരണം ധർമ്മം-അർത്ഥം-കാമം എന്ന മൂന്നു ലക്ഷ്യങ്ങളിലേയ്ക്ക് മാത്രമാണ് അവരുടെ ആസക്തി. അവർ ഹരിയോട് വിമുഖരാണ്; മധുദ്വിഷനായ ഭഗവാന്റെ ശ്രവണയോഗ്യമായ മഹാപരാക്രമ ലീലാകഥകളിൽ അവർക്കു രുചിയില്ല।
Verse 19
नूनं दैवेन विहता ये चाच्युतकथासुधाम् । हित्वा शृण्वन्त्यसद्गाथा: पुरीषमिव विड्भुज: ॥ १९ ॥
അച്യുതന്റെ കഥാമൃതം ഉപേക്ഷിച്ച് അസത് ഗാഥകൾ കേൾക്കുന്നവർ നിശ്ചയം ദൈവവിധിയാൽ മോഹിതർ; അവർ മലഭക്ഷി പന്നികളെപ്പോലെ ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 20
दक्षिणेन पथार्यम्ण: पितृलोकं व्रजन्ति ते । प्रजामनु प्रजायन्ते श्मशानान्तक्रियाकृत: ॥ २० ॥
അവർ സൂര്യന്റെ ദക്ഷിണപഥത്തിലൂടെ യമപഥം ആശ്രയിച്ച് പിതൃലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; പിന്നെ വീണ്ടും സ്വന്തം കുലങ്ങളിൽ ജനിച്ച് ജനനം മുതൽ ശ്മശാനാന്തം വരെ അതേ കർമക്രിയകൾ വീണ്ടും ആരംഭിക്കുന്നു।
Verse 21
ततस्ते क्षीणसुकृता: पुनर्लोकमिमं सति । पतन्ति विवशा देवै: सद्यो विभ्रंशितोदया: ॥ २१ ॥
പിന്നീട് അവരുടെ പുണ്യഫലം ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ, ദേവവ്യവസ്ഥയാൽ നിർബന്ധിതരായി അവർ ഉടൻ തന്നെ ഉയർന്ന നിലയിൽ നിന്ന് വീണു വീണ്ടും ഈ ലോകത്തിലേക്ക് പതിക്കുന്നു।
Verse 22
तस्मात्त्वं सर्वभावेन भजस्व परमेष्ठिनम् । तद्गुणाश्रयया भक्त्या भजनीयपदाम्बुजम् ॥ २२ ॥
അതുകൊണ്ട്, അമ്മേ, നീ സർവ്വഭാവത്തോടും പരമേശ്വരനെ ഭജിക്ക; അവന്റെ ഗുണങ്ങളെ ആശ്രയിക്കുന്ന ഭക്തിയാൽ പൂജ്യമായ അവന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ ശരണം പ്രാപിക്ക।
Verse 23
वासुदेवे भगवति भक्तियोग: प्रयोजित: । जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं यद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ २३ ॥
വാസുദേവ ഭഗവാനിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ട ഭക്തിയോഗം शीഘ്രം വൈരാഗ്യവും ബ്രഹ്മദർശനരൂപമായ ജ്ഞാനം—ആത്മസാക്ഷാത്കാരവും—ജനിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 24
यदास्य चित्तमर्थेषु समेष्विन्द्रियवृत्तिभि: । न विगृह्णाति वैषम्यं प्रियमप्रियमित्युत ॥ २४ ॥
ഇന്ദ്രിയവൃത്തികളോടെ വിഷയങ്ങളിൽ അവന്റെ ചിത്തം സമമായി നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, പ്രിയ-അപ്രിയ ഭേദം അവൻ സ്വീകരിക്കുകയില്ല; സമചിത്ത ഭക്തനാകുന്നു।
Verse 25
स तदैवात्मनात्मानं नि:सङ्गं समदर्शनम् । हेयोपादेयरहितमारूढं पदमीक्षते ॥ २५ ॥
അപ്പോൾ ആ ഭക്തൻ സ്വയം ദ്രവ്യബന്ധനമില്ലാത്തവൻ, സമദർശി, ഹേയ-ഉപാദേയഭാവരഹിതൻ എന്നു കാണുന്നു; താൻ ദിവ്യപദത്തിൽ ആരൂഢനെന്നു അനുഭവിക്കുന്നു।
Verse 26
ज्ञानमात्रं परं ब्रह्म परमात्मेश्वर: पुमान् । दृश्यादिभि: पृथग्भावैर्भगवानेक ईयते ॥ २६ ॥
ഏകനായ ഭഗവാൻ തന്നെയാണ് പൂർണ്ണ ദിവ്യജ്ഞാനം; എന്നാൽ ബോധനത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത മാർഗങ്ങളനുസരിച്ച് അവൻ നിർഗുണ ബ്രഹ്മമായി, അന്തര്യാമി പരമാത്മയായി, പരമപുരുഷനായ ഭഗവാനായി വ്യത്യസ്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു।
Verse 27
एतावानेव योगेन समग्रेणेह योगिन: । युज्यतेऽभिमतो ह्यर्थो यदसङ्गस्तु कृत्स्नश: ॥ २७ ॥
സകല യോഗങ്ങളുടെയും പൊതുസാരം ഇതുതന്നെ: യോഗി ഈ ലോകത്തിൽ ദ്രവ്യത്തോടുള്ള പൂർണ്ണ അസംഗത്വം—സമ്പൂർണ്ണ വൈരാഗ്യം—ലഭിക്കണം; അത് വിവിധ യോഗമാർഗങ്ങളാൽ സാധ്യമാകുന്നു।
Verse 28
ज्ञानमेकं पराचीनैरिन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम् । अवभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणा ॥ २८ ॥
പരതത്ത്വത്തോട് വിമുഖരായവർ പരാങ്മുഖ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ കൽപ്പിതഗ്രഹണത്തിലൂടെ നിർഗുണ ബ്രഹ്മത്തെയും വ്യത്യസ്തമായി അറിയുന്നു; അതിനാൽ ഭ്രാന്തിയാൽ എല്ലാം അവർക്കു സാപേക്ഷമായി തോന്നുന്നു।
Verse 29
यथा महानहंरूपस्त्रिवृत्पञ्चविध: स्वराट् । एकादशविधस्तस्य वपुरण्डं जगद्यत: ॥ २९ ॥
മഹത്-തത്ത്വമെന്ന സമഷ്ടി ശക്തിയിൽ നിന്ന് ഞാൻ അഹങ്കാരം പ്രകടിപ്പിച്ചു; അതിൽ നിന്ന് ത്രിഗുണങ്ങൾ, പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങൾ, ജീവചൈതന്യം, ഏകാദശ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, സ്ഥൂലദേഹം എന്നിവ ഉദ്ഭവിച്ചു. അതുപോലെ സമസ്ത ബ്രഹ്മാണ്ഡവും പരമപുരുഷൻ ശ്രീഭഗവാനിൽ നിന്നുതന്നെ പ്രസവിച്ചു.
Verse 30
एतद्वै श्रद्धया भक्त्या योगाभ्यासेन नित्यश: । समाहितात्मा नि:सङ्गो विरक्त्या परिपश्यति ॥ ३० ॥
ഈ പരിപൂർണ്ണ ജ്ഞാനം ശ്രദ്ധയും ഭക്തിയുംകൊണ്ട് നിത്യയോഗാഭ്യാസം ചെയ്യുന്ന, ആത്മാവിനെ സമാഹിതമാക്കി, സംഗമില്ലാതെ വൈരാഗ്യത്തോടെ നിലകൊള്ളുന്നവൻ ദർശിക്കുന്നു; അവൻ എപ്പോഴും പരമഭഗവാനിൽ ചിന്ത ലീനമാക്കുന്നു.
Verse 31
इत्येतत्कथितं गुर्वि ज्ञानं तद्ब्रह्म-दर्शनम् । येनानुबुद्ध्यते तत्त्वं प्रकृते: पुरुषस्य च ॥ ३१ ॥
ആദരണീയ മാതാവേ, ഞാൻ നിന്നോട് ബ്രഹ്മദർശനമായ ഈ ജ്ഞാനം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ പ്രകൃതിയുടെയും പുരുഷന്റെയും യഥാർത്ഥ തത്ത്വവും അവരുടെ പരസ്പരബന്ധവും ബോധ്യപ്പെടുന്നു.
Verse 32
ज्ञानयोगश्च मन्निष्ठो नैर्गुण्यो भक्तिलक्षण: । द्वयोरप्येक एवार्थो भगवच्छब्दलक्षण: ॥ ३२ ॥
എന്നിൽ നിഷ്ഠയുള്ള ജ്ഞാനയോഗം ഗുണാതീതമായി ഭക്തിയുടെ ലക്ഷണമായി മാറുന്നു. ഭക്തിയിലൂടെ നേരിട്ടായാലും തത്ത്വാന്വേഷണത്തിലൂടെയായാലും—ഇരുവർക്കും ഒരേ അർത്ഥം: ‘ഭഗവാൻ’ എന്ന പരമപുരുഷനിലേക്കുള്ള ഒരേ ലക്ഷ്യം.
Verse 33
यथेन्द्रियै: पृथग्द्वारैरर्थो बहुगुणाश्रय: । एको नानेयते तद्वद्भगवान्शास्त्रवर्त्मभि: ॥ ३३ ॥
പല ഗുണങ്ങളുള്ള ഒരേ വസ്തു വ്യത്യസ്ത ഇന്ദ്രിയദ്വാരങ്ങളിലൂടെ വ്യത്യസ്തമായി അനുഭവപ്പെടുന്നതുപോലെ, ഭഗവാൻ ഒരുവനേ; എന്നാൽ ശാസ്ത്രവിധികളുടെ ഭേദപ്രകാരം അവൻ പലവിധമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.
Verse 34
क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तप:स्वाध्यायमर्शनै: । आत्मेन्द्रियजयेनापि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन य: प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च । ईयते भगवानेभि: सगुणो निर्गुण: स्वदृक् ॥ ३६ ॥
കർമ്മക്രിയ, യജ്ഞങ്ങൾ, ദാനം, തപസ്, സ്വാധ്യായം, തത്ത്വാന്വേഷണം, മനോനിഗ്രഹം, ഇന്ദ്രിയജയം, സന്ന്യാസം, സ്വവർണാശ്രമധർമ്മത്തിലെ വിധിത കർത്തവ്യങ്ങൾ; വിവിധ യോഗാംഗങ്ങളും ഭക്തിയോഗവും; പ്രവൃത്തി-നിവൃത്തി ഇരുലക്ഷണങ്ങളുള്ള ധർമ്മം; ആത്മതത്ത്വബോധവും ദൃഢവൈരാഗ്യവും—ഇവയാൽ യുക്തനായ সাধകൻ ഭഗവാനെ സഗുണമായും നിർഗുണ പരമായും യഥാർത്ഥമായി അനുഭവിക്കുന്നു।
Verse 35
क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तप:स्वाध्यायमर्शनै: । आत्मेन्द्रियजयेनापि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन य: प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च । ईयते भगवानेभि: सगुणो निर्गुण: स्वदृक् ॥ ३६ ॥
വിവിധ യോഗാംഗങ്ങളാലും ഭക്തിയോഗത്താലും, പ്രവൃത്തി-നിവൃത്തി ഇരുചിഹ്നങ്ങളുള്ള ധർമ്മത്താലും നടക്കുന്ന साधകൻ, साधനമാർഗങ്ങളിൽ നിപുണനായി ഭഗവദ്ദർശനത്തിന് യോഗ്യനാകുന്നു।
Verse 36
क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तप:स्वाध्यायमर्शनै: । आत्मेन्द्रियजयेनापि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन य: प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च । ईयते भगवानेभि: सगुणो निर्गुण: स्वदृक् ॥ ३६ ॥
ആത്മതത്ത്വത്തെ യഥാർത്ഥമായി ബോധിച്ച് ദൃഢവൈരാഗ്യത്തോടെ യുക്തനായ साधകൻ, സ്വയംപ്രകാശനായ ഭഗവാനെ സഗുണമായും നിർഗുണ പരമായും അനുഭവിക്കുന്നു।
Verse 37
प्रावोचं भक्तियोगस्य स्वरूपं ते चतुर्विधम् । कालस्य चाव्यक्तगतेर्योऽन्तर्धावति जन्तुषु ॥ ३७ ॥
അമ്മേ, ഭക്തിയോഗത്തിന്റെ സ്വരൂപം ഞാൻ നിനക്കു നാലുവിധമായി വിശദീകരിച്ചു; കൂടാതെ അദൃശ്യഗതിയുള്ള കാലം എങ്ങനെ ജീവികളെ പിന്തുടർന്ന് ഓടുന്നു എന്നും പറഞ്ഞു।
Verse 38
जीवस्य संसृतीर्बह्वीरविद्याकर्मनिर्मिता: । यास्वङ्ग प्रविशन्नात्मा न वेद गतिमात्मन: ॥ ३८ ॥
അവിദ്യയിൽ ചെയ്ത കർമങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് ജീവന് പലവിധ സംസാരാവസ്ഥകൾ ഉണ്ടാകുന്നു. അമ്മേ, ആ മറവിൽ പ്രവേശിക്കുന്ന ആത്മാവ് തന്റെ ഗതി എവിടെ അവസാനിക്കും എന്ന് അറിയാൻ കഴിയില്ല।
Verse 39
नैतत्खलायोपदिशेन्नाविनीताय कर्हिचित् । न स्तब्धाय न भिन्नाय नैव धर्मध्वजाय च ॥ ३९ ॥
കപിലഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഈ ഉപദേശം ഒരിക്കലും അസൂയക്കാരനും അവിനീതനും അശുദ്ധാചാരിയുമായവർക്കു നല്കരുത്; അഹങ്കാരിക്കും ഭിന്നചിത്തനും ധർമ്മധ്വജധാരിയായ കപടനും വേണ്ട।
Verse 40
न लोलुपायोपदिशेन्न गृहारूढचेतसे । नाभक्ताय च मे जातु न मद्भक्तद्विषामपि ॥ ४० ॥
അതിലോഭിയും ഗൃഹജീവിതാസക്തചിത്തനുമായവർക്കു ഈ ഉപദേശം നല്കരുത്; എന്റെ അഭക്തനോടും അല്ല, എന്റെ ഭക്തരെയും ഭഗവാനെയും ദ്വേഷിക്കുന്നവരോടും അല്ല।
Verse 41
श्रद्दधानाय भक्ताय विनीतायानसूयवे । भूतेषु कृतमैत्राय शुश्रूषाभिरताय च ॥ ४१ ॥
ഈ ഉപദേശം ശ്രദ്ധയുള്ള ഭക്തനോട്—ഗുരുവിനോടു വിനീതനായവനോട്, അസൂയരഹിതനായവനോട്, സകല ജീവികളോടും മൈത്രി പുലർത്തുന്നവനോട്, ശ്രദ്ധയും സത്യസന്ധതയും കൊണ്ട് സേവയിൽ രമിക്കുന്നവനോട്—നൽകണം।
Verse 42
बहिर्जातविरागाय शान्तचित्ताय दीयताम् । निर्मत्सराय शुचये यस्याहं प्रेयसां प्रिय: ॥ ४२ ॥
കൃഷ്ണചേതനയുടെ പരിധിക്കു പുറത്തുള്ള വിഷയങ്ങളിൽ വിരാഗം ജനിച്ച ശാന്തചിത്തനോട് ഈ ഉപദേശം നല്കണം; അസൂയരഹിതനും ശുദ്ധനും ആയവനോട്, കൂടാതെ എനിക്ക്—പരമപുരുഷനോട്—എല്ലാ പ്രിയങ്ങളിലുമേറെ പ്രിയമുള്ളവനോട്।
Verse 43
य इदं शृणुयादम्ब श्रद्धया पुरुष: सकृत् । यो वाभिधत्ते मच्चित्त: स ह्येति पदवीं च मे ॥ ४३ ॥
ഹേ അമ്മേ! ശ്രദ്ധയോടെ ഒരിക്കൽ പോലും ഇത് കേൾക്കുന്നവനും, മച്ചിത്തനായി എന്റെ നാമഗുണങ്ങൾ ശ്രവിച്ചു ജപിച്ചു കീർത്തിക്കുന്നവനും, തീർച്ചയായും എന്റെ പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു।
Frequently Asked Questions
Because their elevation is karma-phala dependent: sacrifices and vows yield temporary heavenly enjoyment (Soma-rasa on the moon, pitṛ-loka privileges), but when the accrued puṇya is exhausted, they fall back to earthly birth. Additionally, all material lokas are subject to time and dissolution (nirodha), so such destinations cannot grant final liberation.
Fruitive duty is performed with attachment to results and proprietorship, strengthening ahaṅkāra and binding one to repeated birth. Purified duty (niṣkāma action) is executed without false ego and possessiveness, with detachment and purified consciousness, which situates the jīva in its constitutional position and supports entry into the kingdom of God when united with devotion.
The instruction is restricted from the envious, agnostic, unclean, hypocritical, greedy, and those hostile to devotees. It should be given to faithful devotees who respect the guru, are non-envious, friendly to all beings, cleansed in conduct, detached from non-Kṛṣṇa-centered life, and who hold the Supreme Lord as dearest—indicating adhikāra based on śraddhā and character.
It presents the Absolute Truth as one reality perceived according to approach: as impersonal Brahman, as the indwelling Paramātmā, and as the Supreme Personality of Godhead (Bhagavān). Kapila’s synthesis makes Bhagavān the culmination (āśraya), while acknowledging graded realizations through jñāna and yoga.