Adhyaya 29
Bhakti Yoga: The Three Modes of Devotion, Non-Envy, and Time as the Lord
കപിലന്റെ സാംഖ്യോപദേശത്തിനു ശേഷം ദേവഹൂതി നിർണ്ണായക മാർഗമായ ഭക്തിയോഗവും, സംസാരം (ജനനം–മരണം) കൂടാതെ കാലതത്ത്വവും ചോദിക്കുന്നു. മൈത്രേയൻ കപിലന്റെ കരുണാപൂർണ്ണ മറുപടി വിവരിക്കുന്നു: ഗുണഭേദം അനുസരിച്ച് ഭക്തി മൂന്ന് നിലകളായി—താമസ ഭക്തി ദ്വേഷവും ഹിംസയും നിറഞ്ഞത്; രാജസ ഭക്തി ഭോഗവും പ്രതിഷ്ഠയും തേടുന്നത്; സാത്ത്വിക ഭക്തി കർമഫലജന്യ മദം ശുദ്ധീകരിക്കാൻ അർപ്പിക്കുന്നത്. തുടർന്ന് കപിലൻ ശുദ്ധഭക്തിയെ നിർവചിക്കുന്നു—ഭഗവന്നാമഗുണ ശ്രവണത്തിൽ സ്വാഭാവികവും നിരന്തരവുമായ ആകർഷണം, ഗംഗ സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്നതുപോലെ; ശുദ്ധഭക്തൻ അഞ്ചുവിധ മോക്ഷവും പോലും ആഗ്രഹിക്കില്ല. സർവ്വഭൂതങ്ങളിലും പരമാത്മദർശനം ഇല്ലാതെ വെറും ക്ഷേത്രാരാധന ചെയ്താൽ അത് അനുകരണമാത്രമെന്ന് നിന്ദിക്കുന്നു; യഥാർത്ഥ പൂജ അദ്വേഷം, സമദൃഷ്ടി, ആദരമായി പ്രകടമാകുന്നു. ജീവികളുടെ ക്രമവും മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠതയും പറഞ്ഞ് ശുദ്ധഭക്തനെ സരോത്തമനായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. അവസാനം കാലം ഭഗവാന്റെ വിഭൂതിയാണെന്നും അജ്ഞർ അതിനെ ഭയപ്പെടുന്നതെന്നും, ലോകക്രമം മുഴുവൻ അവന്റെ ‘ഭയം’ കൊണ്ടാണ് നടക്കുന്നതെന്നും പറഞ്ഞ് കാല-പ്രളയചിന്തയ്ക്ക് മുന്നൊരുക്കം ചെയ്യുന്നു.
Shlokas
Verse 1
देवहूतिरुवाच लक्षणं महदादीनां प्रकृते: पुरुषस्य च । स्वरूपं लक्ष्यतेऽमीषां येन तत्पारमार्थिकम् ॥ १ ॥ यथा साङ्ख्येषु कथितं यन्मूलं तत्प्रचक्षते । भक्तियोगस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरश: प्रभो ॥ २ ॥
ദേവഹൂതി പറഞ്ഞു—പ്രഭോ! സാംഖ്യപ്രകാരം മഹത്തത്ത്വാദി പ്രകൃതിയുടെയും പുരുഷന്റെയും ലക്ഷണങ്ങളും സ്വരൂപവും നിങ്ങൾ യഥാർത്ഥമായി വിശദീകരിച്ചു. ഇനി എല്ലാ ദർശനങ്ങളുടെയും പരമ ലക്ഷ്യമായ ഭക്തിയോഗമാർഗം എനിക്ക് വിശദമായി അരുളിച്ചെയ്യുക।
Verse 2
देवहूतिरुवाच लक्षणं महदादीनां प्रकृते: पुरुषस्य च । स्वरूपं लक्ष्यतेऽमीषां येन तत्पारमार्थिकम् ॥ १ ॥ यथा साङ्ख्येषु कथितं यन्मूलं तत्प्रचक्षते । भक्तियोगस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरश: प्रभो ॥ २ ॥
ദേവഹൂതി പറഞ്ഞു—ഭഗവാനേ! സാംഖ്യത്തിൽ പറഞ്ഞതുപോലെ മഹത്തത്ത്വാദി പ്രകൃതിയുടെയും പുരുഷന്റെയും ലക്ഷണങ്ങളും സ്വരൂപവും നിങ്ങൾ വെളിപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ, പ്രഭോ, എല്ലാ ശാസ്ത്രസാരമായ ഭക്തിയോഗമാർഗം എനിക്ക് വിശദമായി ഉപദേശിക്കണമേ।
Verse 3
विरागो येन पुरुषो भगवन्सर्वतो भवेत् । आचक्ष्व जीवलोकस्य विविधा मम संसृती: ॥ ३ ॥
ദേവഹൂതി തുടർന്നു പറഞ്ഞു—ഭഗവാനേ! മനുഷ്യൻ എല്ലാതരത്തിലും വൈരാഗ്യം പ്രാപിക്കേണ്ടതിന്, ജീവലോകത്തിലെ എന്റെ നാനാവിധ സംസൃതി—ജനനമരണങ്ങളുടെ നിരന്തര പ്രവാഹം—വിശദമായി വിവരിക്കണമേ; അത് കേട്ടാൽ നാം ഭൗതികകർമ്മങ്ങളിൽ നിന്ന് വിരക്തരാകും।
Verse 4
कालस्येश्वररूपस्य परेषां च परस्य ते । स्वरूपं बत कुर्वन्ति यद्धेतो: कुशलं जना: ॥ ४ ॥
പ്രഭോ! നിങ്ങളുടെ ഈശ്വരരൂപത്തിന്റെ പ്രതിനിധിയായ ശാശ്വതകാലത്തിന്റെ സ്വരൂപവും ദയവായി വിവരിക്കണമേ; അതിന്റെ സ്വാധീനത്താൽ ജനങ്ങൾ ധർമ്മകർമ്മങ്ങളിൽ കുശലമായി ഏർപ്പെടുന്നു।
Verse 5
लोकस्य मिथ्याभिमतेरचक्षुष- श्चिरं प्रसुप्तस्य तमस्यनाश्रये । श्रान्तस्य कर्मस्वनुविद्धया धिया त्वमाविरासी: किल योगभास्कर: ॥ ५ ॥
പ്രഭോ! നിങ്ങൾ യോഗഭാസ്കരനായ സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രത്യക്ഷമായി ബന്ധജീവികളുടെ ബദ്ധജീവിതത്തിലെ അജ്ഞാനാന്ധകാരം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. ജ്ഞാനചക്ഷു തുറക്കാത്തതിനാൽ അവർ നിങ്ങളുടെ ആശ്രയമില്ലാതെ ആ തമസ്സിൽ ദീർഘകാലം നിദ്രിക്കുന്നു; കർമ്മഫലജാലത്തിൽ കുടുങ്ങി അത്യന്തം ക്ഷീണിച്ചവരെപ്പോലെ തോന്നുന്നു।
Verse 6
मैत्रेय उवाच इति मातुर्वच: श्लक्ष्णं प्रतिनन्द्य महामुनि: । आबभाषे कुरुश्रेष्ठ प्रीतस्तां करुणार्दित: ॥ ६ ॥
ശ്രീമൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! മഹാമുനി കപിലദേവൻ തന്റെ മഹിമയുള്ള മാതാവിന്റെ മൃദുവചനങ്ങൾ അഭിനന്ദിച്ച്, കരുണയിൽ ദ്രവിച്ച് പ്രസന്നനായി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 7
श्रीभगवानुवाच भक्तियोगो बहुविधो मार्गैर्भामिनि भाव्यते । स्वभावगुणमार्गेण पुंसां भावो विभिद्यते ॥ ७ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ (കപിലദേവൻ) പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാമിനി! ഭക്തിയോഗം പലവിധം; সাধകന്റെ സ്വഭാവവും ഗുണങ്ങളും അനുസരിച്ച് മാർഗങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമാകുന്നു, ഗുണമാർഗം പ്രകാരം മനുഷ്യരുടെ ഭാവവും വിഭിന്നമാകുന്നു।
Verse 8
अभिसन्धाय यो हिंसां दम्भं मात्सर्यमेव वा । संरम्भी भिन्नदृग्भावं मयि कुर्यात्स तामस: ॥ ८ ॥
ഹിംസ, ദംഭം അല്ലെങ്കിൽ മാത്സര്യം ലക്ഷ്യമാക്കി, കോപത്തിൽ ഉഗ്രനായി, ഭേദദൃഷ്ടിയോടെ എന്നിൽ ഭക്തി ചെയ്യുന്നവന്റെ ഭക്തി തമോഗുണത്തിലുള്ളതാകുന്നു।
Verse 9
विषयानभिसन्धाय यश ऐश्वर्यमेव वा । अर्चादावर्चयेद्यो मां पृथग्भाव: स राजस: ॥ ९ ॥
വിഷയസുഖം, യശസ് അല്ലെങ്കിൽ ഐശ്വര്യം ആഗ്രഹിച്ച്, ഭേദഭാവത്തോടെ അർച്ചാവിഗ്രഹാദികളിൽ എന്നെ ആരാധിക്കുന്നവന്റെ ഭക്തി രജോഗുണത്തിലുള്ളതാണ്।
Verse 10
कर्मनिर्हारमुद्दिश्य परस्मिन्वा तदर्पणम् । यजेद्यष्टव्यमिति वा पृथग्भाव: स सात्त्विक: ॥ १० ॥
കർമഫലബന്ധനം നീക്കുവാൻ, അല്ലെങ്കിൽ പരമേശ്വരനിൽ കർമഫലം അർപ്പിക്കുവാൻ, ‘ആരാധന ചെയ്യേണ്ടതുതന്നെ’ എന്ന കർത്തവ്യബുദ്ധിയോടെ, ഭേദഭാവമില്ലാതെ ഭഗവാനെ പൂജിക്കുന്നവന്റെ ഭക്തി സാത്ത്വികമാണ്।
Verse 11
मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये । मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ ॥ ११ ॥ लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम् । अहैतुक्यव्यवहिता या भक्ति: पुरुषोत्तमे ॥ १२ ॥
എന്റെ നാമഗുണങ്ങൾ ശ്രവണമാത്രം ചെയ്താൽ, സർവ്വരുടെ ഹൃദയഗുഹയിൽ വസിക്കുന്ന എന്നിലേക്കു മനോഗതി അവിച്ഛിന്നമായി ഒഴുകുന്നു; ഗംഗാജലം സ്വാഭാവികമായി സമുദ്രത്തിലേക്കു ഒഴുകുന്നതുപോലെ, ഇതാണ് നിർഗുണ ഭക്തിയോഗത്തിന്റെ ലക്ഷണം.
Verse 12
मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये । मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ ॥ ११ ॥ लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम् । अहैतुक्यव्यवहिता या भक्ति: पुरुषोत्तमे ॥ १२ ॥
പുരുഷോത്തമനായ എന്നിലേക്കുള്ള ഭക്തി കാരണമില്ലാത്തത് (അഹൈതുകി)യും തടസ്സമില്ലാത്തത് (അവ്യവഹിത)യും ആകുമ്പോൾ, അതുതന്നെയാണ് നിർഗുണ ഭക്തിയോഗത്തിന്റെ ലക്ഷണം എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു।
Verse 13
सालोक्यसार्ष्टिसामीप्यसारूप्यैकत्वमप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जना: ॥ १३ ॥
ശുദ്ധഭക്തർ എന്റെ സേവനം കൂടാതെ സാലോക്യ, സാർഷ്ടി, സാമീപ്യ, സാരൂപ്യ അല്ലെങ്കിൽ ഏകത്വം എന്നിങ്ങനെ ഏതു മോക്ഷവും—നൽകിയാലും—സ്വീകരിക്കുകയില്ല।
Verse 14
स एव भक्तियोगाख्य आत्यन्तिक उदाहृत: । येनातिव्रज्य त्रिगुणं मद्भावायोपपद्यते ॥ १४ ॥
ഭക്തിയോഗം എന്നറിയപ്പെടുന്നതുതന്നെ പരമ (ആത്യന്തിക) അവസ്ഥയാണ്; അതിലൂടെ ത്രിഗുണങ്ങളെ അതിക്രമിച്ച് ജീവൻ എന്റെ ദിവ്യഭാവത്തിൽ സ്ഥാപിതനാകുന്നു।
Verse 15
निषेवितेनानिमित्तेन स्वधर्मेण महीयसा । क्रियायोगेन शस्तेन नातिहिंस्रेण नित्यश: ॥ १५ ॥
ഭക്തൻ മഹിമയുള്ള സ്വധർമ്മം ഫലലാഭം തേടാതെ അനുഷ്ഠിക്കണം; കൂടാതെ നിത്യം, അതിഹിംസ ഒഴിവാക്കി, ശാസ്ത്രസമ്മതമായ ക്രിയായോഗം (ഭക്തിആചരണം) നടത്തണം।
Verse 16
मद्धिष्ण्यदर्शनस्पर्शपूजास्तुत्यभिवन्दनै: । भूतेषु मद्भावनया सत्त्वेनासङ्गमेन च ॥ १६ ॥
ഭക്തൻ നിത്യമായി എന്റെ ക്ഷേത്രത്തിൽ എന്റെ വിഗ്രഹദർശനം ചെയ്യണം, എന്റെ പദപദ്മങ്ങളെ സ്പർശിക്കണം, പൂജോപകരണങ്ങളാൽ എന്നെ ആരാധിച്ച് സ്തുതിയും അഭിവന്ദനവും അർപ്പിക്കണം. സത്ത്വഗുണവും വൈരാഗ്യവും കൊണ്ട് സർവ്വജീവികളിലും എന്റെ ഭാവന കണ്ടു അവരെ ആത്മീയമായി കാണണം.
Verse 17
महतां बहुमानेन दीनानामनुकम्पया । मैत्र्या चैवात्मतुल्येषु यमेन नियमेन च ॥ १७ ॥
ശുദ്ധഭക്തൻ ഗുരുവിനും ആചാര്യന്മാർക്കും പരമാദരം അർപ്പിക്കണം, ദീനരോടു കരുണ കാണിക്കണം, തനിക്കു തുല്യരോടു സൗഹൃദം പുലർത്തണം; യമ-നിയമങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ഇന്ദ്രിയസംയമത്തോടെ നിയമബദ്ധമായി ഭക്തിസേവ ചെയ്യണം.
Verse 18
आध्यात्मिकानुश्रवणान्नामसङ्कीर्तनाच्च मे । आर्जवेनार्यसङ्गेन निरहङ्क्रियया तथा ॥ १८ ॥
ഭക്തൻ എപ്പോഴും ആത്മീയ വിഷയങ്ങൾ ശ്രവിക്കണം; ഭഗവാന്റെ പരിശുദ്ധ നാമം സംകീർത്തനം ചെയ്ത് സമയം വിനിയോഗിക്കണം. അവന്റെ പെരുമാറ്റം നേരായതും ലളിതവുമായിരിക്കണം; ആരോടും വൈരമില്ലാതെ എല്ലാവരോടും സൗഹൃദം പുലർത്തി, ആത്മീയമായി മുന്നേറാത്തവരുടെ കൂട്ടം ഒഴിവാക്കണം.
Verse 19
मद्धर्मणो गुणैरेतै: परिसंशुद्ध आशय: । पुरुषस्याञ्जसाभ्येति श्रुतमात्रगुणं हि माम् ॥ १९ ॥
എന്റെ ധർമ്മത്തിന്റെ ഈ ഗുണങ്ങളാൽ ആരുടെ അന്തഃകരണം പൂർണ്ണമായി ശുദ്ധമാകുന്നുവോ, അവൻ എന്റെ നാമമോ എന്റെ ദിവ്യഗുണങ്ങളോ കേട്ടമാത്രത്തിൽ തന്നെ ഉടൻ ആകർഷിതനായി എളുപ്പത്തിൽ എന്നെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 20
यथा वातरथो घ्राणमावृङ्क्ते गन्ध आशयात् । एवं योगरतं चेत आत्मानमविकारि यत् ॥ २० ॥
കാറ്റിന്റെ രഥം തന്റെ ഉറവിടത്തിൽ നിന്ന് സുഗന്ധം എടുത്തുകൊണ്ട് ഘ്രാണേന്ദ്രിയത്തിന് ഉടൻ അനുഭവമാക്കുന്നതുപോലെ, ഭക്തിയോഗത്തിൽ നിരന്തരം ലീനമായ ചിത്തം എല്ലായിടത്തും സമമായി നിലകൊള്ളുന്ന നിർവികാര പരമാത്മാവിനെ ഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 21
अहं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मावस्थित: सदा । तमवज्ञाय मां मर्त्य: कुरुतेऽर्चाविडम्बनम् ॥ २१ ॥
ഞാൻ എല്ലാ ജീവികളിലും പരമാത്മാവായി സദാ വസിക്കുന്നു. ആ പരമാത്മാവിനെ എല്ലായിടത്തും അവഗണിച്ച് ക്ഷേത്രത്തിലെ വിഗ്രഹാരാധന മാത്രം ചെയ്യുന്നത് വെറും അനുകരണമാണ്.
Verse 22
यो मां सर्वेषु भूतेषु सन्तमात्मानमीश्वरम् । हित्वार्चां भजते मौढ्याद्भस्मन्येव जुहोति स: ॥ २२ ॥
സകല ജീവികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന പരമാത്മാ-ഈശ്വരനായ എന്നെ അറിയാതെ, മൂഢതയാൽ ക്ഷേത്രത്തിലെ വിഗ്രഹം മാത്രം ആരാധിക്കുന്നവൻ ചാരത്തിലേക്ക് ഹോമാഹുതി അർപ്പിക്കുന്നവനോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 23
द्विषत: परकाये मां मानिनो भिन्नदर्शिन: । भूतेषु बद्धवैरस्य न मन: शान्तिमृच्छति ॥ २३ ॥
എന്നെ ആദരിച്ചാലും മറ്റുള്ളവരുടെ ശരീരങ്ങളെക്കുറിച്ച് അസൂയയും ദ്വേഷവും പുലർത്തി ഭേദദൃഷ്ടിയുള്ളവൻ, ജീവികളോടുള്ള വൈരം കൊണ്ടു മനശ്ശാന്തി നേടുകയില്ല.
Verse 24
अहमुच्चावचैर्द्रव्यै: क्रिययोत्पन्नयानघे । नैव तुष्येऽर्चितोऽर्चायां भूतग्रामावमानिन: ॥ २४ ॥
നിഷ്കളങ്കയായ അമ്മേ, ഉന്നതവും നിമ്നവും ആയ ദ്രവ്യങ്ങളാലും വിധിപൂർവ്വമായ കർമങ്ങളാലും അർച്ചയിൽ എന്നെ ആരാധിച്ചാലും, ജീവസമൂഹത്തെ അപമാനിക്കുന്നവന്റെ ആരാധനയിൽ ഞാൻ തൃപ്തനാകുന്നില്ല.
Verse 25
अर्चादावर्चयेत्तावदीश्वरं मां स्वकर्मकृत् । यावन्न वेद स्वहृदि सर्वभूतेष्ववस्थितम् ॥ २५ ॥
സ്വനിയത കർമങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചുകൊണ്ട്, ഞാൻ തന്റെ ഹൃദയത്തിലും എല്ലാ ജീവികളുടെ ഹൃദയത്തിലും വസിക്കുന്നുവെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നതുവരെ, മനുഷ്യൻ ഈശ്വരനായ എന്നെ അർച്ചാരൂപത്തിൽ ആരാധിക്കണം.
Verse 26
आत्मनश्च परस्यापि य: करोत्यन्तरोदरम् । तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्बणम् ॥ २६ ॥
സ്വയംയും മറ്റു ജീവികളെയും ഭേദദൃഷ്ടിയാൽ വേർതിരിക്കുന്നവനോട് ഞാൻ മരണാഗ്നിപോലെ മഹാഭയം വരുത്തുന്നു।
Verse 27
अथ मां सर्वभूतेषु भूतात्मानं कृतालयम् । अर्हयेद्दानमानाभ्यां मैत्र्याभिन्नेन चक्षुषा ॥ २७ ॥
അതുകൊണ്ട് സർവ്വഭൂതങ്ങളിലും അവരുടെ ആത്മാവായി വസിക്കുന്ന എന്നെ ദാനം, ആദരം, സൗഹൃദം, സമദൃഷ്ടി എന്നിവകൊണ്ട് ആരാധിക്കണം।
Verse 28
जीवा: श्रेष्ठा ह्यजीवानां तत: प्राणभृत: शुभे । त: सचित्ता: प्रवरास्ततश्चेन्द्रियवृत्तय: ॥ २८ ॥
ഹേ ശുഭമാതാവേ! ജഡവസ്തുക്കളേക്കാൾ ജീവികൾ ശ്രേഷ്ഠം; ജീവികളിൽ പ്രാണലക്ഷണം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നവർ ശ്രേഷ്ഠം; അവരെക്കാൾ ബോധം വളർന്നവർ ശ്രേഷ്ഠം; അതിലും ഇന്ദ്രിയപ്രവർത്തനം വളർന്നവർ കൂടുതൽ ശ്രേഷ്ഠം।
Verse 29
तत्रापि स्पर्शवेदिभ्य: प्रवरा रसवेदिन: । तेभ्यो गन्धविद: श्रेष्ठास्तत: शब्दविदो वरा: ॥ २९ ॥
ഇന്ദ്രിയബോധമുള്ളവരിൽ സ്പർശം മാത്രം അറിയുന്നവരെക്കാൾ രുചി അറിയുന്നവർ ശ്രേഷ്ഠം; അവരെക്കാൾ ഗന്ധം അറിയുന്നവർ ശ്രേഷ്ഠം; അതിലും ശബ്ദം അറിയുന്നവർ കൂടുതൽ ശ്രേഷ്ഠം।
Verse 30
रूपभेदविदस्तत्र ततश्चोभयतोदत: । तेषां बहुपदा: श्रेष्ठाश्चतुष्पादस्ततो द्विपात् ॥ ३० ॥
ശബ്ദം അറിയുന്നവരെക്കാൾ രൂപഭേദം തിരിച്ചറിയുന്നവർ ശ്രേഷ്ഠം; അവരെക്കാൾ മേലും കീഴും പല്ലുകളുള്ളവർ ശ്രേഷ്ഠം; അവരിൽ പലകാൽ ഉള്ളവർ ശ്രേഷ്ഠം; പിന്നെ ചതുഷ്പാദികൾ; അതിലും ദ്വിപാദ മനുഷ്യർ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠം।
Verse 31
ततो वर्णाश्च चत्वारस्तेषां ब्राह्मण उत्तम: । ब्राह्मणेष्वपि वेदज्ञो ह्यर्थज्ञोऽभ्यधिकस्तत: ॥ ३१ ॥
മനുഷ്യരിൽ ഗുണവും കര്മ്മവും അനുസരിച്ച് വിഭജിച്ച ചാതുര്വര്ണ്യ സമൂഹം ശ്രേഷ്ഠം; അതില് ബ്രാഹ്മണന് ഉത്തമന്. ബ്രാഹ്മണന്മാരില് വേദാധ്യയനക്കാരന് ശ്രേഷ്ഠന്; വേദത്തിന്റെ യഥാര്ഥ താത്പര്യം അറിയുന്നവന് പരമ ശ്രേഷ്ഠന്.
Verse 32
अर्थज्ञात्संशयच्छेत्ता तत: श्रेयान्स्वकर्मकृत् । मुक्तसङ्गस्ततो भूयानदोग्धा धर्ममात्मन: ॥ ३२ ॥
വേദത്തിന്റെ താത്പര്യം അറിയുന്നവനേക്കാള് ശ്രേഷ്ഠന് സംശയങ്ങള് മുറിച്ചെറിയുന്നവന്; അവനേക്കാള് ശ്രേഷ്ഠന് സ്വധര്മ്മം കർശനമായി അനുഷ്ഠിക്കുന്നവന്. അവനേക്കാള് ശ്രേഷ്ഠന് സംഗദോഷമുക്തന്; അതിലും ശ്രേഷ്ഠന് ഫലാപേക്ഷയില്ലാതെ ഭക്തിസേവ ചെയ്യുന്ന ശുദ്ധഭക്തന്.
Verse 33
तस्मान्मय्यर्पिताशेषक्रियार्थात्मा निरन्तर: । मय्यर्पितात्मन: पुंसो मयि संन्यस्तकर्मण: । न पश्यामि परं भूतमकर्तु: समदर्शनात् ॥ ३३ ॥
അതുകൊണ്ട്, തന്റെ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും ജീവിതത്തിന്റെ മുഴുവൻ ലക്ഷ്യവും നിരന്തരം എനിക്കർപ്പിച്ച്, ആത്മാവിനെ എനിക്കു സമർപ്പിച്ച്, കര്മ്മങ്ങളെ എനിക്കുള്ളിൽ സംന്യാസം ചെയ്തിരിക്കുന്ന—സമദർശിയായ അകർതാവിനേക്കാൾ മഹാനെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല.
Verse 34
मनसैतानि भूतानि प्रणमेद्बहुमानयन् । ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवानिति ॥ ३४ ॥
അത്തരം പരിപൂർണ്ണ ഭക്തൻ മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ എല്ലാ ജീവികളെയും ബഹുമാനത്തോടെ നമസ്കരിക്കുന്നു; കാരണം ഭഗവാൻ ഈശ്വരൻ ഓരോ ജീവദേഹത്തിലും പരമാത്മാവായി പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന ദൃഢവിശ്വാസം അവനുണ്ട്.
Verse 35
भक्तियोगश्च योगश्च मया मानव्युदीरित: । ययोरेकतरेणैव पुरुष: पुरुषं व्रजेत् ॥ ३५ ॥
പ്രിയ മാതാവേ, മനുവിന്റെ പുത്രിയേ, ഞാൻ ഭക്തിയോഗവും യോഗവും ഉപദേശിച്ചു; ഇവയിൽ ഏതൊന്നിലൂടെയും മനുഷ്യൻ പരമപുരുഷന്റെ ധാമത്തെ പ്രാപിക്കും—വിശേഷിച്ച് ഭക്തിസേവയിലൂടെ.
Verse 36
एतद्भगवतो रूपं ब्रह्मण: परमात्मन: । परं प्रधानं पुरुषं दैवं कर्मविचेष्टितम् ॥ ३६ ॥
ഇതുതന്നെ ഭഗവാന്റെ നിത്യസ്വരൂപം; അദ്ദേഹം ബ്രഹ്മനും പരമാത്മാവും എന്നായി പ്രസിദ്ധൻ. അവൻ പരമപ്രധാന പുരുഷൻ; അവന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ എല്ലാം ദിവ്യവും ആത്മീയവുമാണ്.
Verse 37
रूपभेदास्पदं दिव्यं काल इत्यभिधीयते । भूतानां महदादीनां यतो भिन्नदृशां भयम् ॥ ३७ ॥
വിവിധ രൂപഭേദങ്ങളുടെയും പരിവർത്തനത്തിന്റെയും കാരണമായ ദിവ്യതത്ത്വം ‘കാലം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. മഹത്തത്ത്വാദി ഭൗതികപ്രകടനങ്ങളിൽ ഭിന്നദൃഷ്ടിയുള്ളവർ ആ കാലത്തെ ഭയപ്പെടുന്നു.
Verse 38
योऽन्त: प्रविश्य भूतानि भूतैरत्त्यखिलाश्रय: । स विष्ण्वाख्योऽधियज्ञोऽसौ काल: कलयतां प्रभु: ॥ ३८ ॥
അവൻ ഉള്ളിൽ പ്രവേശിച്ച് സകല ജീവികൾക്കും ആശ്രയമായി, ഒരു ജീവിയാൽ മറ്റൊന്നിനെ നശിപ്പിക്കുന്നു. അവൻ തന്നെയാണ് വിഷ്ണു, അധിയജ്ഞൻ; അവൻ തന്നെയാണ് കാലതത്ത്വവും സർവ്വാധിപതിയും.
Verse 39
न चास्य कश्चिद्दयितो न द्वेष्यो न च बान्धव: । आविशत्यप्रमत्तोऽसौ प्रमत्तं जनमन्तकृत् ॥ ३९ ॥
ഭഗവാന്ക്ക് ആരും പ്രത്യേക പ്രിയനല്ല; ആരും ദ്വേഷ്യനല്ല; ആരും ബന്ധുവുമല്ല. എന്നാൽ അവനെ മറക്കാതെ ജാഗ്രതയോടെ ഇരിക്കുന്നവരിൽ അവൻ പ്രചോദനം നല്കുന്നു; മറന്ന് അശ്രദ്ധരായവരെ അവൻ അന്ത്യം വരുത്തുന്നു.
Verse 40
यद्भयाद्वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति यद्भयात् । यद्भयाद्वर्षते देवो भगणो भाति यद्भयात् ॥ ४० ॥
ഭഗവാന്റെ ഭയത്താൽ ഈ കാറ്റ് വീശുന്നു; അവന്റെ ഭയത്താൽ സൂര്യൻ തപിക്കുന്നു. അവന്റെ ഭയത്താൽ ദേവൻ മഴ പെയ്യിക്കുന്നു; അവന്റെ ഭയത്താൽ നക്ഷത്രസംഘം പ്രകാശിക്കുന്നു.
Verse 41
यद्वनस्पतयो भीता लताश्चौषधिभि: सह । स्वे स्वे कालेऽभिगृह्णन्ति पुष्पाणि च फलानि च ॥ ४१ ॥
പരമപുരുഷന്റെ ഭയശക്തിയാൽ വൃക്ഷങ്ങളും വള്ളികളും ഔഷധിസസ്യങ്ങളും തത്തത്ത കാലത്ത് പുഷ്പിച്ച് ഫലിക്കുന്നു।
Verse 42
स्रवन्ति सरितो भीता नोत्सर्पत्युदधिर्यत: । अग्निरिन्धे सगिरिभिर्भूर्न मज्जति यद्भयात् ॥ ४२ ॥
പരമപുരുഷന്റെ ഭയത്താൽ നദികൾ ഒഴുകുന്നു; സമുദ്രം അതിരു കടക്കുകയില്ല. അവന്റെ ഭയത്താൽ തന്നേ അഗ്നി ജ്വലിക്കുന്നു; പർവതങ്ങളോടുകൂടിയ ഭൂമി ജലത്തിൽ മുങ്ങുന്നില്ല।
Verse 43
नभो ददाति श्वसतां पदं यन्नियमादद: । लोकं स्वदेहं तनुते महान् सप्तभिरावृतम् ॥ ४३ ॥
അവന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൻ കീഴിൽ ആകാശം ജീവികൾക്ക് അവകാശം നൽകുന്നു; അനേകം ലോകങ്ങൾ അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു. അവന്റെ പരമാധീനത്തിൽ വിരാട് ദേഹം ഏഴ് ആവരണങ്ങളോടെ വ്യാപിക്കുന്നു।
Verse 44
गुणाभिमानिनो देवा: सर्गादिष्वस्य यद्भयात् । वर्तन्तेऽनुयुगं येषां वश एतच्चराचरम् ॥ ४४ ॥
പരമപുരുഷന്റെ ഭയത്താൽ ഗുണാധിഷ്ഠാത ദേവന്മാർ സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, സംഹാരം എന്നീ പ്രവർത്തികൾ യുഗംതോറും നടത്തുന്നു; ഈ ചരാചര ലോകം മുഴുവൻ അവരുടെ അധീനത്തിലാണ്।
Verse 45
सोऽनन्तोऽन्तकर: कालोऽनादिरादिकृदव्यय: । जनं जनेन जनयन्मारयन्मृत्युनान्तकम् ॥ ४५ ॥
ആ അനന്തനും സംഹാരകനുമായ, ആദിയില്ലാത്ത അവ്യയ കാലം ഭഗവാന്റെ പ്രതിനിധിയാണ്. അത് ഒരുവനിൽ നിന്നു മറ്റൊരുവനെ ജനിപ്പിച്ച് സൃഷ്ടിക്രിയ തുടരുകയും, അവസാനം മരണാധിപനായ യമനെയും നശിപ്പിച്ച് ലോകാന്ത്യം വരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു।
Frequently Asked Questions
Kapila describes (1) tāmasika bhakti as worship colored by envy, pride, violence and anger; (2) rājasika bhakti as Deity worship pursued for enjoyment, fame, and opulence; and (3) sāttvika bhakti as worship where one offers results to the Lord to become free from fruitive intoxication. Beyond all three is śuddha-bhakti—unmotivated, uninterrupted attraction to hearing and glorifying the Lord.
Because worship that honors the Deity while disregarding the Lord’s presence as Paramātmā in every living being is incomplete and rooted in ignorance. Such a practitioner retains a separatist, inimical outlook; therefore the ritual does not truly please the Lord, who is equally situated in all hearts.
It illustrates natural, uninterrupted movement: as the Gaṅgā flows effortlessly toward the ocean, the purified mind flows toward hearing and glorifying the Lord without obstruction from material conditions, motives, or guṇa-based interruptions.
They are sālokya (same planet), sārṣṭi (same opulence), sāmīpya (proximity), sārūpya (similar form), and ekatva (oneness/merging). A pure devotee values loving service itself over any liberated status, accepting only what supports bhakti and refusing liberation as an end in itself.
Kāla is presented as a feature/representation of the Supreme Personality of Godhead that drives transformation, creation, and dissolution. Those who do not recognize time as the Lord’s potency fear it, whereas the wise see it as divine governance under Viṣṇu’s supreme control.