Adhyaya 28
Kapila Describes Bhakti-Saturated Aṣṭāṅga-Yoga and Meditation on the Lord’s Form
കപിലൻ ദേവഹൂതിയോട് മോക്ഷദായക ഉപദേശം തുടരുമ്പോൾ, സാംഖ്യവിവേകത്തിൽ നിന്ന് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി ഭക്തി-സമ്പുഷ്ടമായ അഷ്ടാംഗയോഗവും സമാധിയിലേക്കുള്ള പ്രായോഗിക സാധനാമാർഗവും വിശദീകരിക്കുന്നു. സ്വധർമ്മാനുഷ്ഠാനം, ഭഗവത്കൃപയാൽ സന്തോഷം, ഗുരുശരണാഗതിയെന്നിവയാണ് മുൻസാധനം. അഹിംസ, സത്യം, തപസ്, ശൗചം, വേദ/സ്വാധ്യായം തുടങ്ങിയ യമ-നിയമസദൃശ ഗുണങ്ങളോടൊപ്പം ആസനം, പ്രാണായാമം, പ്രത്യാഹാരം, ഹൃദയത്തിലെ ധാരണ എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് യോഗി വിഷ്ണുവിന്റെ സാകാര രൂപത്തെ പദ്മപാദങ്ങളിൽ നിന്ന് മേലോട്ടു അവയവാവയവമായി ധ്യാനിക്കുമ്പോൾ, ശ്രദ്ധ ഭക്തിയായി മാറി പ്രേമഭക്തിയുടെ ലക്ഷണങ്ങളിൽ പര്യവസാനിക്കുന്നു. ഫലമായി മനസ് ഗുണജന്യ പ്രതിക്രിയകളിൽ നിന്ന് വിമുക്തമാകുന്നു, ആത്മാവ്-ദേഹം-അഹങ്കാരം എന്ന ഭേദം തെളിയുന്നു, എല്ലാ ജീവികളിലും പരമേശ്വരന്റെ ശക്തികളായി ഒരേ ആത്മാവിന്റെ സമദർശനം ലഭിക്കുന്നു; ഇതാണ് മായാതീതമായ ഭക്തിപ്രേരിത സമാധി—യോഗത്തിന്റെ പരമസിദ്ധി.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच योगस्य लक्षणं वक्ष्ये सबीजस्य नृपात्मजे । मनो येनैव विधिना प्रसन्नं याति सत्पथम् ॥ १ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ രാജകുമാരീ, ഇനി ഞാൻ സബീജയോഗത്തിന്റെ ലക്ഷണം പറയുന്നു; ഏതു വിധിയാൽ മനസ് പ്രസന്നമായി സത്പഥത്തിലേക്ക്, പരമസത്യത്തിന്റെ മാർഗത്തിലേക്ക് മുന്നേറുന്നു.
Verse 2
स्वधर्माचरणं शक्त्या विधर्माच्च निवर्तनम् । दैवाल्लब्धेन सन्तोष आत्मविच्चरणार्चनम् ॥ २ ॥
മനുഷ്യൻ തന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് സ്വധർമ്മം ആചരിക്കണം; വിധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കണം. കർത്താവിന്റെ കൃപയാൽ ലഭിക്കുന്നതിൽ സന്തോഷം പുലർത്തി, സദ്ഗുരുവിന്റെ പദ്മപാദങ്ങളെ സേവിച്ച് ആരാധിക്കണം.
Verse 3
ग्राम्यधर्मनिवृत्तिश्च मोक्षधर्मरतिस्तथा । मितमेध्यादनं शश्वद्विविक्तक्षेमसेवनम् ॥ ३ ॥
മനുഷ്യൻ ഗ്രാമ്യ (ലൗകിക) ധർമ്മാചാരങ്ങളിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിന്ന് മോക്ഷധർമ്മത്തിൽ ആസക്തനാകണം. അത്യന്തം മിതവും ശുദ്ധവുമായ ആഹാരം സ്വീകരിച്ച്, എപ്പോഴും ഏകാന്തത്തിൽ വസിച്ച് പരമക്ഷേമം സേവിക്കണം.
Verse 4
अहिंसा सत्यमस्तेयं यावदर्थपरिग्रह: । ब्रह्मचर्यं तप: शौचं स्वाध्याय: पुरुषार्चनम् ॥ ४ ॥
മനുഷ്യൻ അഹിംസയും സത്യവും പാലിക്കണം; മോഷണം ഒഴിവാക്കണം; ജീവിതനിർവാഹത്തിന് ആവശ്യമായത്ര മാത്രം കൈവശം വെച്ച് തൃപ്തനാകണം. ബ്രഹ്മചര്യം, തപസ്, ശൗചം, സ്വാധ്യായം ചെയ്ത് പരമപുരുഷനായ ഭഗവാനെ ആരാധിക്കണം.
Verse 5
मौनं सदासनजय: स्थैर्यं प्राणजय: शनै: । प्रत्याहारश्चेन्द्रियाणां विषयान्मनसा हृदि ॥ ५ ॥
മൗനം പാലിക്കണം, വിവിധ ആസനാഭ്യാസത്തിലൂടെ സ്ഥിരത നേടണം, പതുക്കെ പ്രാണവായുവിനെ നിയന്ത്രിക്കണം; ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ വിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് പിൻവലിച്ച് മനസ്സിനെ ഹൃദയത്തിൽ ഏകാഗ്രമാക്കണം।
Verse 6
स्वधिष्ण्यानामेकदेशे मनसा प्राणधारणम् । वैकुण्ठलीलाभिध्यानं समाधानं तथात्मन: ॥ ६ ॥
ശരീരത്തിലെ പ്രാണചക്രങ്ങളിൽ ഏതെങ്കിലും ഒരിടത്ത് മനസ്സോടുകൂടി പ്രാണത്തെ ധാരണം ചെയ്ത്, വൈകുണ്ഠനാഥനായ പരമപുരുഷന്റെ ദിവ്യലീലകൾ ധ്യാനിക്കുന്നതിനെ മനസ്സിന്റെ സമാധി (സമാധാനം) എന്നു പറയുന്നു।
Verse 7
एतैरन्यैश्च पथिभिर्मनो दुष्टमसत्पथम् । बुद्ध्या युञ्जीत शनकैर्जितप्राणो ह्यतन्द्रित: ॥ ७ ॥
ഈ മാർഗങ്ങളാലോ മറ്റു സത്പഥങ്ങളാലോ, ഭോഗത്തിലേക്ക് ഓടുന്ന മലിനവും നിയന്ത്രണമില്ലാത്തതുമായ മനസ്സിനെ ബുദ്ധിയാൽ പതുക്കെ വശപ്പെടുത്തണം; പ്രാണജയം നേടിയിട്ട്, അലസതയില്ലാതെ, ഭഗവാനിൽ ചിത്തം സ്ഥാപിക്കണം।
Verse 8
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य विजितासन आसनम् । तस्मिन्स्वस्ति समासीन ऋजुकाय: समभ्यसेत् ॥ ८ ॥
ശുദ്ധവും ഏകാന്തവുമായ സ്ഥലത്ത് ആസനം വിരിച്ച്, ആസനത്തെ നിയന്ത്രിച്ച साधകൻ അവിടെ സുഖമായി ഇരുന്ന്, ശരീരം നേരെയാക്കി, പ്രാണായാമം അഭ്യസിക്കണം।
Verse 9
प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । प्रतिकूलेन वा चित्तं यथा स्थिरमचञ्चलम् ॥ ९ ॥
പൂരക, കുംഭക, രേചകങ്ങളാൽ പ്രാണമാർഗം ശുദ്ധീകരിക്കണം—ആഴത്തിൽ ശ്വസിച്ച്, അകത്ത് പിടിച്ച്, പിന്നെ പുറത്തുവിടണം; അല്ലെങ്കിൽ വിപരീതക്രമത്തിലും ചെയ്യാം. ഇതിലൂടെ ചിത്തം സ്ഥിരവും അചഞ്ചലവും ആകുന്നു।
Verse 10
मनोऽचिरात्स्याद्विरजं जितश्वासस्य योगिन: । वाय्वग्निभ्यां यथा लोहं ध्मातं त्यजति वै मलम् ॥ १० ॥
ശ്വാസജയം നേടിയ യോഗിയുടെ മനസ് ഉടൻ തന്നെ നിർമലമാകും; അഗ്നിയിൽ വെച്ച് വായുവാൽ ഊതിയ സ്വർണം/ലോഹം മലിനത ത്യജിക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 11
प्राणायामैर्दहेद्दोषान्धारणाभिश्च किल्बिषान् । प्रत्याहारेण संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ॥ ११ ॥
പ്രാണായാമംകൊണ്ട് ദേഹദോഷങ്ങൾ ദഹിക്കുന്നു, ധാരണകൊണ്ട് പാപങ്ങൾ നശിക്കുന്നു; പ്രത്യാഹാരത്തിൽ വിഷയസംഗം വിട്ടുപോകുന്നു, ഭഗവദ്ധ്യാനത്തിൽ ത്രിഗുണാസക്തി അകലുന്നു।
Verse 12
यदा मन: स्वं विरजं योगेन सुसमाहितम् । काष्ठां भगवतो ध्यायेत्स्वनासाग्रावलोकन: ॥ १२ ॥
യോഗാഭ്യാസംകൊണ്ട് മനസ് പൂർണ്ണമായി നിർമലവും ഏകാഗ്രവുമായാൽ, അർദ്ധനിമീലിതനേത്രങ്ങളോടെ നാസാഗ്രത്തിൽ ദൃഷ്ടി നിർത്തി ഭഗവാന്റെ രൂപം ധ്യാനിക്കണം।
Verse 13
प्रसन्नवदनाम्भोजं पद्मगर्भारुणेक्षणम् । नीलोत्पलदलश्यामं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ १३ ॥
ഭഗവാന്റെ മുഖം പ്രസന്നമായ താമരപോലെ; കണ്ണുകൾ താമരഗർഭംപോലെ അരുണം. ദേഹം നീലത്താമരദളപോലെ ശ്യാമം; ശംഖം, ചക്രം, ഗദ എന്നിവ ധരിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 14
लसत्पङ्कजकिञ्जल्कपीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् ॥ १४ ॥
അവരുടെ അരയിൽ താമരകേശരപോലെ തിളങ്ങുന്ന മഞ്ഞ കൗശേയവസ്ത്രം ശോഭിക്കുന്നു; വക്ഷസ്സിൽ ശ്രീവത്സചിഹ്നം, കഴുത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന കൗസ്തുഭമണി തൂങ്ങുന്നു।
Verse 15
मत्तद्विरेफकलया परीतं वनमालया । परार्ध्यहारवलयकिरीटाङ्गदनूपुरम् ॥ १५ ॥
അവൻ കഴുത്തിൽ വനപുഷ്പങ്ങളുടെ മനോഹരമായ മാല ധരിക്കുന്നു; അതിന്റെ മധുരസൗരഭ്യത്തിൽ മത്തായ തേൻചീറ്റകൾ മാലയെ ചുറ്റി മുഴങ്ങുന്നു. അവൻ ഉത്തമ മുത്തുമാല, കിരീടം, അങ്കദം, വളകൾ, നൂപുരങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 16
काञ्चीगुणोल्लसच्छ्रोणिं हृदयाम्भोजविष्टरम् । दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्धनम् ॥ १६ ॥
കാഞ്ചീഗുണം കൊണ്ട് തിളങ്ങുന്ന അവന്റെ കടി-ശ്രോണി; അവൻ ഭക്തന്റെ ഹൃദയകമലത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനാണ്. അവൻ അത്യന്തം ദർശനീയനും ശാന്തസ്വരൂപനും; അവന്റെ ദർശനം കണ്ണിനെയും മനസ്സിനെയും ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 17
अपीच्यदर्शनं शश्वत्सर्वलोकनमस्कृतम् । सन्तं वयसि कैशोरे भृत्यानुग्रहकातरम् ॥ १७ ॥
പ്രഭു നിത്യവും അത്യന്തം മനോഹരദർശനനും സർവ്വലോകവാസികൾക്കും നമസ്കരണീയനും ആകുന്നു. അവൻ നിത്യ কৈശോര-യൗവനത്തിൽ നിലകൊണ്ട് ഭക്തർക്കു കൃപ നൽകാൻ എപ്പോഴും ആകുലനാണ്.
Verse 18
कीर्तन्यतीर्थयशसं पुण्यश्लोकयशस्करम् । ध्यायेद्देवं समग्राङ्गं यावन्न च्यवते मन: ॥ १८ ॥
പ്രഭുവിന്റെ യശസ്സ് കീർത്തിക്കപ്പെടേണ്ട പുണ്യതീർത്ഥമാണ്; അവന്റെ മഹിമ ഭക്തരുടെ മഹിമയും വർധിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ പരമപുരുഷന്റെ സമഗ്ര ദിവ്യരൂപം ധ്യാനിക്കണം; മനസ് ചലിക്കാതെ സ്ഥിരമാകുന്നതുവരെ ധ്യാനം തുടരണം.
Verse 19
स्थितं व्रजन्तमासीनं शयानं वा गुहाशयम् । प्रेक्षणीयेहितं ध्यायेच्छुद्धभावेन चेतसा ॥ १९ ॥
ശുദ്ധഭാവമുള്ള ചിത്തത്തോടെ യോഗി പ്രഭുവിനെ ധ്യാനിക്കുന്നു—അവനെ തന്റെ ഉള്ളിൽ നിൽക്കുന്നവനായി, നടക്കുന്നവനായി, ഇരിക്കുന്നവനായി, അല്ലെങ്കിൽ ശയിക്കുന്നവനായി ദർശിക്കുന്നു; കാരണം പരമേശ്വരന്റെ ലീലകൾ എപ്പോഴും മനോഹരവും ആകർഷകവുമാണ്.
Verse 20
तस्मिँल्लब्धपदं चित्तं सर्वावयवसंस्थितम् । विलक्ष्यैकत्र संयुज्यादङ्गे भगवतो मुनि: ॥ २० ॥
അപ്പോൾ യോഗി ഭഗവാന്റെ നിത്യരൂപത്തിൽ സ്ഥാപിതമായ ചിത്തത്തെ, അവന്റെ എല്ലാ അവയവങ്ങളെയും ഒരുമിച്ച് കാണാതെ, ഓരോ അവയവത്തിലും വേറേവേറെ ശ്രദ്ധകേന്ദ്രീകരിച്ച് ഏകാഗ്രമാക്കണം।
Verse 21
सञ्चिन्तयेद्भगवतश्चरणारविन्दं वज्राङ्कुशध्वजसरोरुहलाञ्छनाढ्यम् । उत्तुङ्गरक्तविलसन्नखचक्रवाल- ज्योत्स्नाभिराहतमहद्धृदयान्धकारम् ॥ २१ ॥
ഭക്തൻ ആദ്യം ഭഗവാന്റെ പദ്മപാദങ്ങളെ ധ്യാനിക്കണം—വജ്രം, അങ്കുശം, ധ്വജം, പദ്മം എന്നീ ചിഹ്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവ. ഉയർന്ന ചുവന്ന നഖങ്ങളുടെ ചന്ദ്രപ്രഭപോലുള്ള ജ്യോതി ഹൃദയത്തിലെ ഘനാന്ധകാരം നീക്കുന്നു।
Verse 22
यच्छौचनि:सृतसरित्प्रवरोदकेन तीर्थेन मूर्ध्न्यधिकृतेन शिव: शिवोऽभूत् । ध्यातुर्मन:शमलशैलनिसृष्टवज्रं ध्यायेच्चिरं भगवतश्चरणारविन्दम् ॥ २२ ॥
ഭഗവാന്റെ പദ്മപാദങ്ങൾ കഴുകിയ ജലത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച ഗംഗ എന്ന ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥധാരയെ ശിരസ്സിൽ ധരിക്കുന്നതാൽ ശിവൻ കൂടുതൽ ശിവമയനാകുന്നു. ധ്യാനിക്കുന്ന ഭക്തന്റെ മനസ്സിൽ സഞ്ചിതമായ പാപപർവ്വതത്തെ വജ്രംപോലെ തകർക്കുന്നവയാണ് ആ പാദങ്ങൾ; അതിനാൽ ദീർഘകാലം ഭഗവാന്റെ പദ്മപാദങ്ങളെ ധ്യാനിക്കണം।
Verse 23
जानुद्वयं जलजलोचनया जनन्या लक्ष्म्याखिलस्य सुरवन्दितया विधातु: । ऊर्वोर्निधाय करपल्लवरोचिषा यत् संलालितं हृदि विभोरभवस्य कुर्यात् ॥ २३ ॥
യോഗി ഹൃദയത്തിൽ ആ ദൃശ്യത്തെ സ്ഥാപിക്കണം—കമലനയനിയായ ലക്ഷ്മീ, സർവ്വദേവന്മാർ വന്ദിക്കുന്നതും ബ്രഹ്മാവിന്റെ ജനനിയുമായ അവൾ, തന്റെ കരപല്ലവങ്ങളുടെ മൃദുലപ്രഭയാൽ പ്രഭുവിന്റെ കാലുകളും തുടകളും സ്നേഹത്തോടെ മർദ്ദിച്ച് സേവിക്കുന്നു।
Verse 24
ऊरू सुपर्णभुजयोरधिशोभमानाव्- ओजोनिधी अतसिकाकुसुमावभासौ । व्यालम्बिपीतवरवाससि वर्तमान काञ्चीकलापपरिरम्भि नितम्बबिम्बम् ॥ २४ ॥
അടുത്തതായി യോഗി ഭഗവാന്റെ തുടകളെ ധ്യാനിക്കണം—സകല ഊർജ്ജത്തിന്റെയും നിധി. അവ അത്തസി പുഷ്പത്തിന്റെ പോലെ വെളുത്ത-നീല പ്രഭയോടെ തിളങ്ങി, ഗരുഡന്റെ ഭുജങ്ങളിൽ വിരാജിക്കുമ്പോൾ അത്യന്തം മനോഹരമാകുന്നു. പിന്നെ, കാൽമുട്ടുവരെ തൂങ്ങുന്ന പീതാംബരത്തിൽ ആശ്രയിച്ച കാഞ്ചീകലാപം ചുറ്റിപ്പിടിച്ചിരിക്കുന്ന വൃത്താകൃതിയിലുള്ള നിതംബത്തെ ധ്യാനിക്കണം।
Verse 25
नाभिह्रदं भुवनकोशगुहोदरस्थं यत्रात्मयोनिधिषणाखिललोकपद्मम् । व्यूढं हरिन्मणिवृषस्तनयोरमुष्य ध्यायेद्द्वयं विशदहारमयूखगौरम् ॥ २५ ॥
അനന്തരം യോഗി ഭഗവാന്റെ ഉദരമദ്ധ്യത്തിലുള്ള ചന്ദ്രസദൃശമായ നാഭിഹ്രദത്തെ ധ്യാനിക്കണം. സർവ്വബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെയും ആധാരമായ ആ നാഭിയിൽ നിന്ന് വിവിധ ലോകമണ്ഡലങ്ങളെ ധരിച്ച പദ്മനാളം ഉദ്ഭവിച്ചു; ആ പദ്മം ആത്മയോനി ബ്രഹ്മാവിന്റെ നിവാസമാണ്. അതുപോലെ, യോഗി ഭഗവാന്റെ ഇരുസ്തനാഗ്രങ്ങളെയും ധ്യാനിക്കണം—ഉത്തമ മരകതമണിപോലെ ദീപ്തവും, വക്ഷസ്ഥലത്തിലെ പാൽവെളുത്ത മുത്തുമാലകളുടെ കിരണങ്ങളാൽ ഗൗരവർണ്ണമായി തോന്നുന്നതും।
Verse 26
वक्षोऽधिवासमृषभस्य महाविभूते: पुंसां मनोनयननिर्वृतिमादधानम् । कण्ठं च कौस्तुभमणेरधिभूषणार्थं कुर्यान्मनस्यखिललोकनमस्कृतस्य ॥ २६ ॥
യോഗി പരമപുരുഷന്റെ വക്ഷസ്ഥലം ധ്യാനിക്കണം—അത് മഹാവിഭൂതി മഹാലക്ഷ്മിയുടെ അധിവാസം; മനസ്സിന് ആനന്ദവും കണ്ണുകൾക്ക് പരിപൂർണ്ണ തൃപ്തിയും നൽകുന്നു. തുടർന്ന് സർവ്വലോകവും നമസ്കരിക്കുന്ന ഭഗവാന്റെ കണ്ഠം മനസ്സിൽ പതിപ്പിക്കണം; ആ കണ്ഠം വക്ഷത്തിൽ തൂങ്ങുന്ന കൗസ്തുഭമണിയുടെ സൗന്ദര്യം അലങ്കാരമായി വർധിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 27
बाहूंश्च मन्दरगिरे: परिवर्तनेन निर्णिक्तबाहुवलयानधिलोकपालान् । सञ्चिन्तयेद्दशशतारमसह्यतेज: शङ्खं च तत्करसरोरुहराजहंसम् ॥ २७ ॥
യോഗി ഭഗവാന്റെ നാലു ഭുജങ്ങളെ ധ്യാനിക്കണം—പ്രകൃതിയുടെ വിവിധ പ്രവർത്തനങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ദേവതകളുടെ സർവ്വശക്തികളുടെ മൂലമാണ് അവ. തുടർന്ന് മന്ദരഗിരി ചുറ്റപ്പെട്ടപ്പോൾ മിനുക്കപ്പെട്ട ഭുജവളയങ്ങളും അലങ്കാരങ്ങളും സ്മരിക്കണം. പിന്നെ സഹസ്രാരങ്ങളുള്ള, സഹിക്കാനാകാത്ത തേജസ്സോടെ ദീപ്തമായ സുദർശനചക്രവും, താമരപോലുള്ള കരതലത്തിൽ രാജഹംസത്തെപ്പോലെ തോന്നുന്ന ശംഖവും യഥാവിധി ധ്യാനിക്കണം।
Verse 28
कौमोदकीं भगवतो दयितां स्मरेत दिग्धामरातिभटशोणितकर्दमेन । मालां मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टां चैत्यस्य तत्त्वममलं मणिमस्य कण्ठे ॥ २८ ॥
യോഗി ഭഗവാനെ അത്യന്തം പ്രിയമായ ‘കൗമോദകീ’ എന്ന ഗദയെ സ്മരിക്കണം; അത് ശത്രുദൈത്യസൈന്യത്തെ തകർത്തു അവരുടെ രക്തകർദമത്തിൽ ലേപിതമായിരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഭഗവാന്റെ കണ്ഠത്തിലെ മനോഹരമായ മാലയെ ധ്യാനിക്കണം; അതിന്റെ ചുറ്റും ഭ്രമരസമൂഹങ്ങൾ മധുരഗുഞ്ജനത്തോടെ മുഴങ്ങുന്നു. കൂടാതെ ഭഗവാന്റെ കണ്ഠത്തിൽ ദീപ്തമായ മുത്തുമാലയെ ധ്യാനിക്കണം; അത് അവന്റെ സേവയിൽ നിരന്തരം ലീനമായ ശുദ്ധ ജീവന്മാരുടെ പ്രതീകമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 29
भृत्यानुकम्पितधियेह गृहीतमूर्ते: सञ्चिन्तयेद्भगवतो वदनारविन्दम् । यद्विस्फुरन्मकरकुण्डलवल्गितेन विद्योतितामलकपोलमुदारनासम् ॥ २९ ॥
പിന്നീട് യോഗി, വ്യാകുലഭക്തന്മാരോടുള്ള കരുണകൊണ്ട് ഈ ലോകത്തിൽ വിവിധ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്ന ഭഗവാന്റെ താമരമുഖം ധ്യാനിക്കണം. മിനുങ്ങുന്ന മകരാകൃതിയിലുള്ള കുണ്ഡലങ്ങളുടെ ആലയാട്ടം മൂലം സ്ഫടികസ്വച്ഛമായ കപോളങ്ങൾ പ്രകാശിക്കുന്നു; അവന്റെ നാസിക ഉദാരവും മനോഹരവുമാണ്।
Verse 30
यच्छ्रीनिकेतमलिभि: परिसेव्यमानं भूत्या स्वया कुटिलकुन्तलवृन्दजुष्टम् । मीनद्वयाश्रयमधिक्षिपदब्जनेत्रं ध्यायेन्मनोमयमतन्द्रित उल्लसद्भ्रु ॥ ३० ॥
അപ്പോൾ യോഗി ഭഗവാന്റെ അതിസുന്ദരമായ മുഖം ധ്യാനിക്കണം—അത് ശ്രീനികേതനം; തേൻചീറ്റകൾ ചുറ്റി സേവിക്കുന്നതുപോലെ, വളഞ്ഞ കുന്തലക്കൂട്ടങ്ങളാൽ അലങ്കൃതം; താമരപോലെയുള്ള കണ്ണുകളും നൃത്തമാടുന്ന ഭ്രൂകളും ഉള്ള ആ മുഖസൗന്ദര്യം, തേൻചീറ്റകൾ നിറഞ്ഞ താമരയും അതിൽ നീന്തുന്ന ഇരട്ട മീനുകളും പോലും ലജ്ജിപ്പിക്കും।
Verse 31
तस्यावलोकमधिकं कृपयातिघोर- तापत्रयोपशमनाय निसृष्टमक्ष्णो: । स्निग्धस्मितानुगुणितं विपुलप्रसादं ध्यायेच्चिरं विपुलभावनया गुहायाम् ॥ ३१ ॥
യോഗികൾ പൂർണ്ണ ഭക്തിയോടെ ദീർഘകാലം പ്രഭുവിന്റെ കരുണാമയ ദൃഷ്ടിയെ ധ്യാനിക്കണം; അവൻ്റെ കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് ആവർത്തിച്ച് പുറപ്പെടുന്ന ആ നോട്ടങ്ങൾ ഭക്തരുടെ ഭയങ്കരമായ ത്രിതാപങ്ങളെ ശമിപ്പിക്കുന്നു. ആ ദൃഷ്ടി സ്നേഹസ്മിതത്തോടുകൂടി അപാര കൃപാപ്രസാദം നിറഞ്ഞതാണ്।
Verse 32
हासं हरेरवनताखिललोकतीव्र- शोकाश्रुसागरविशोषणमत्युदारम् । सम्मोहनाय रचितं निजमाययास्य भ्रूमण्डलं मुनिकृते मकरध्वजस्य ॥ ३२ ॥
യോഗി ശ്രീഹരിയുടെ അത്യുദാരമായ പുഞ്ചിരി ധ്യാനിക്കണം; അവനോട് നമിക്കുന്ന എല്ലാവരുടെയും തീക്ഷ്ണ ദുഃഖത്തിൽ നിന്നുയർന്ന കണ്ണീർസമുദ്രം അത് ഉണക്കുന്നു. അതുപോലെ, മുനിമാരുടെ മംഗളത്തിനായി കാമദേവനെ മോഹിപ്പാൻ അവന്റെ അന്തരംഗശക്തി (നിജമായ) പ്രകടിപ്പിച്ച വില്ലുപോലെയുള്ള ഭ്രൂമണ്ഡലവും ധ്യാനിക്കണം।
Verse 33
ध्यानायनं प्रहसितं बहुलाधरोष्ठ- भासारुणायिततनुद्विजकुन्दपङ्क्ति । ध्यायेत्स्वदेहकुहरेऽवसितस्य विष्णोर् भक्त्यार्द्रयार्पितमना न पृथग्दिदृक्षेत् ॥ ३३ ॥
പ്രേമസ്നേഹത്തിൽ നനഞ്ഞ ഭക്തിയോടെ യോഗി തന്റെ ഹൃദയഗുഹയിൽ അധിവസിക്കുന്ന വിഷ്ണുവിന്റെ മനോഹരമായ പ്രഹാസം ധ്യാനിക്കണം. അവൻ ചിരിക്കുന്നപ്പോൾ അധരങ്ങളുടെ കാന്തിയിൽ ചെറുദന്തനിര കുന്ദമൊട്ടുകളെപ്പോലെ അല്പം അരുണമായി തിളങ്ങുന്നു. മനസ്സ് അതിൽ അർപ്പിച്ചാൽ പിന്നെ മറ്റൊന്നും കാണാൻ ആഗ്രഹമുണ്ടാകില്ല।
Verse 34
एवं हरौ भगवति प्रतिलब्धभावो भक्त्या द्रवद्धृदय उत्पुलक: प्रमोदात् । औत्कण्ठ्यबाष्पकलया मुहुरर्द्यमानस् तच्चापि चित्तबडिशं शनकैर्वियुङ्क्ते ॥ ३४ ॥
ഇങ്ങനെ ഭഗവാൻ ഹരിയിൽ ഭാവം ലഭിച്ചാൽ യോഗിയുടെ ഹൃദയം ഭക്തിയിൽ ഉരുകുന്നു; അത്യാനന്ദത്തിൽ രോമാഞ്ചം ഉയരുന്നു, ഉത്കണ്ഠയിൽ നിന്നുള്ള കണ്ണീർധാരയിൽ അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും നനയുന്നു. പിന്നെ, പ്രഭുവിനെ ആകർഷിക്കാൻ കൊളുത്തുപോലെ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന ആ മനസ്സിനെയും ഭൗതിക പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് പതുക്കെ പിന്വലിക്കുന്നു।
Verse 35
मुक्ताश्रयं यर्हि निर्विषयं विरक्तं निर्वाणमृच्छति मन: सहसा यथार्चि: । आत्मानमत्र पुरुषोऽव्यवधानमेकम् अन्वीक्षते प्रतिनिवृत्तगुणप्रवाह: ॥ ३५ ॥
മനം സർവ്വ ഭൗതിക മലിനതകളിൽ നിന്നു മോചിതമായി വിഷയലക്ഷ്യങ്ങളിൽ നിന്നു വിരക്തമായി ദീപശിഖപോലെ നിർമ്മലമായി നിർവാണത്തെ പ്രാപിക്കുമ്പോൾ, ഗുണപ്രവാഹം നിവൃത്തനായ യോഗി പരമാത്മാവിനെ അവ്യവധാനമായ ഏകത്വമായി അനുഭവിക്കുന്നു।
Verse 36
सोऽप्येतया चरमया मनसो निवृत्त्या तस्मिन्महिम्न्यवसित: सुखदु:खबाह्ये । हेतुत्वमप्यसति कर्तरि दु:खयोर्यत् स्वात्मन्विधत्त उपलब्धपरात्मकाष्ठ: ॥ ३६ ॥
ഈ പരമമായ മനോനിവൃത്തിയാൽ മനസ് ഉന്നതാതീത നിലയിൽ സ്ഥാപിതമായി, സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ ഭൗതിക ധാരണകൾക്കപ്പുറം സ്വന്തം മഹിമയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. അപ്പോൾ യോഗി പരമപുരുഷനായ ഭഗവാനുമായുള്ള തന്റെ ബന്ധസത്യം തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, സുഖവും ദുഃഖവും അവയുടെ പ്രതിക്രിയകളും അജ്ഞാനജന്യ അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്നാണെന്ന് ഗ്രഹിക്കുന്നു; ആത്മാവിൽ നിന്നല്ല।
Verse 37
देहं च तं न चरम: स्थितमुत्थितं वा सिद्धो विपश्यति यतोऽध्यगमत्स्वरूपम् । दैवादुपेतमथ दैववशादपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्ध: ॥ ३७ ॥
സ്വസ്വരൂപം പ്രാപിച്ചതിനാൽ സിദ്ധന് ദേഹം നിശ്ചലമാണോ ചലിക്കുന്നുണ്ടോ എന്ന ബോധമില്ല; അത് ദൈവയോഗത്താൽ വന്നതും ദൈവവശാൽ വിട്ടുപോകുന്നതുമാണ്—മദ്യമത്തനായവൻ ശരീരത്തിൽ വസ്ത്രമുണ്ടോ ഇല്ലയോ അറിയാത്തതുപോലെ।
Verse 38
देहोऽपि दैववशग: खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासु: । तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोग: स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तु: ॥ ३८ ॥
ഇത്തരത്തിലുള്ള മോചിതയോഗിയുടെ ദേഹവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഭഗവാന്റെ അധീനത്തിൽ പ്രാരബ്ധകർമ്മം തീരുന്നതുവരെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അവൻ സ്വസ്വരൂപത്തിൽ ജാഗ്രതയോടെ സമാധിയോഗത്തിൽ നിലകൊണ്ട് ദേഹത്തിന്റെ ഉപഫലങ്ങളെ സ്വന്തമെന്നു സ്വീകരിക്കില്ല; അതിനാൽ ദേഹപ്രവർത്തനങ്ങളെ സ്വപ്നത്തിലെ ദേഹപ്രവർത്തനങ്ങളുപോലെ കാണുന്നു।
Verse 39
यथा पुत्राच्च वित्ताच्च पृथङ्मर्त्य: प्रतीयते । अप्यात्मत्वेनाभिमताद्देहादे: पुरुषस्तथा ॥ ३९ ॥
പുത്രനും ധനവും തനിക്കു വേറെയായിട്ടും മനുഷ്യൻ അവയെ ‘എന്റെ’ എന്നു കരുതുന്നതുപോലെ, ദേഹാദികളെ ‘ഞാൻ’ എന്നു അഭിമാനിക്കുന്നു. എന്നാൽ പുത്ര-ധനം തനിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കാനാകുന്നതുപോലെ, മോചിതാത്മാവ് താനും തന്റെ ദേഹവും ഒരുപോലെയല്ലെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നു।
Verse 40
यथोल्मुकाद्विस्फुलिङ्गाद्धूमाद्वापि स्वसम्भवात् । अप्यात्मत्वेनाभिमताद्यथाग्नि: पृथगुल्मुकात् ॥ ४० ॥
കത്തുന്ന മരത്തിൽ നിന്ന് ജ്വാലയും ചിങ്ങാരവും പുകയും ജനിച്ചാലും, അഗ്നി തന്റെ സ്വരൂപത്തിൽ അവയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി തോന്നുന്നു।
Verse 41
भूतेन्द्रियान्त:करणात्प्रधानाज्जीवसंज्ञितात् । आत्मा तथा पृथग्द्रष्टा भगवान्ब्रह्मसंज्ञित: ॥ ४१ ॥
ഭൂതങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, അന്തഃകരണം, പ്രധാനം എന്നിവയുമായി ചേർന്ന ‘ജീവൻ’ എന്നതിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനായി, പരബ്രഹ്മനായ ഭഗവാൻ തന്നെയാണ് ദ്രഷ്ടാവും സാക്ഷിയുമായ ആത്മാവ്।
Verse 42
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षेतानन्यभावेन भूतेष्विव तदात्मताम् ॥ ४२ ॥
യോഗി അനന്യഭാവത്തോടെ എല്ലാ ജീവികളിലും ആത്മാവിനെയും, ആത്മാവിൽ എല്ലാ ജീവികളെയും കാണണം; ഇങ്ങനെ ഭേദമില്ലാതെ പരമാത്മസാക്ഷാത്കാരം ലഭിക്കുന്നു।
Verse 43
स्वयोनिषु यथा ज्योतिरेकं नाना प्रतीयते । योनीनां गुणवैषम्यात्तथात्मा प्रकृतौ स्थित: ॥ ४३ ॥
ഒരേ ജ്യോതി വ്യത്യസ്ത മരയോനികളിൽ വ്യത്യസ്തമായി പ്രകടമാകുന്നതുപോലെ, പ്രകൃതിയുടെ ഗുണവൈഷമ്യത്താൽ ഒരേ ആത്മാവ് വിവിധ ദേഹങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്തമായി തോന്നുന്നു।
Verse 44
तस्मादिमां स्वां प्रकृतिं दैवीं सदसदात्मिकाम् । दुर्विभाव्यां पराभाव्य स्वरूपेणावतिष्ठते ॥ ४४ ॥
അതുകൊണ്ട് കാരണ-കാര്യരൂപമായി സത്-അസത് ആയി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന, ഗ്രഹിക്കാൻ ദുഷ്കരമായ ദൈവീ പ്രകൃതി—മായയെ—ജയിച്ച യോഗി തന്റെ സ്വരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു।
Frequently Asked Questions
Kapila’s method culminates in personalist absorption: the purified mind beholds and serves the Supreme Lord’s eternal form (Viṣṇu/Hari) within the heart. The meditation is not on a formless absolute but on Bhagavān’s features, ornaments, weapons, and compassionate glances, and it matures into bhakti marked by love (prema), tears, and complete detachment from material desire.
Limb-by-limb meditation (aṅgaśaḥ dhyāna) stabilizes attention and prevents the mind from scattering. Each limb becomes a devotional anchor, drawing the mind from gross distraction to subtle absorption, until remembrance becomes continuous and affectionate—culminating in samādhi where the mind is fixed in Hari rather than in sense objects.
Prāṇāyāma is presented as a purificatory aid: it steadies the mind, clears disturbances, and supports sense-withdrawal and concentration. Kapila explains that regulated breath helps remove mental agitation and supports deeper meditation, but the chapter’s telos is devotion—meditating on the Lord until the heart is transformed.
Parambrahma, the Supreme Personality of Godhead, is the ultimate seer, distinct from the individual jīva who is associated with senses, elements, and conditioned consciousness. Realization means discerning that bodily pleasure and pain belong to false ego and guṇas, while the self is a dependent conscious being meant to be aligned with the Supreme.
The yogī recognizes all manifestations as energies (śakti) of the Supreme and thus sees living entities without material distinction. Like fire appearing differently according to wood and conditions, the same pure spirit is expressed through bodies shaped by the guṇas—leading to compassion and non-envious, spiritual equality.