Adhyaya 22
Manu Offers Devahūti to Kardama; The Sage Accepts with a Devotional Vow
മുൻ അധ്യായത്തിൽ സ്വായംഭുവ മനുവിന്റെ ധാർമ്മിക ഭരണത്തിന്റെ മഹത്വവും കർദമ മുനിക്കുള്ള സ്വീകരണവും പറഞ്ഞതിന് ശേഷം സംഭാഷണം കൂടുതൽ ആത്മീയവും വംശവികാസപരവുമായ ദിശയിലേക്ക് മാറുന്നു. രാജധർമ്മത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മുനിയുടെ നിർദ്ദേശം കേട്ട് മനു വിനീതനായി ബ്രാഹ്മണ–ക്ഷത്രിയ പരസ്പരാശ്രയത്തെ ഭഗവാൻ നിശ്ചയിച്ച രക്ഷണക്രമമായി പുകഴ്ത്തുന്നു; പിന്നെ തന്റെ പുത്രി ദേവഹൂതിയോടുള്ള സ്നേഹം തുറന്നു പറഞ്ഞ് അവളെ സ്വീകരിക്കണമെന്ന് കർദമനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു—നാരദന്റെ പ്രശംസ കേട്ട് ദേവഹൂതി സ്വമേധയാ ആകർഷിതയായതായും പറയുന്നു. കർദമൻ വൈദിക മര്യാദ പ്രകാരം സമ്മതിച്ച് ദേവഹൂതിയുടെ സൗന്ദര്യം വർണ്ണിക്കുകയും ഒരു നിബന്ധന വെക്കുകയും ചെയ്യുന്നു: സന്താനം ജനിപ്പിച്ച ശേഷം വിഷ്ണു ഉപദേശിച്ച ഭക്തിയോഗത്തിന്റെ ഉന്നതജീവിതം സ്വീകരിക്കും; പരമേശ്വരൻ വിഷ്ണുവാണ് സൃഷ്ടിയുടെ മൂലകാരണം, പരമാധികാരി എന്നും അംഗീകരിക്കുന്നു. ദഹേജോടുകൂടി വിവാഹം നടക്കുന്നു; മാതാപിതാക്കൾക്ക് ഹൃദയഭേദകമായ വേർപാട് സംഭവിക്കുന്നു. മനു ബർഹിഷ്മതിയിലേക്ക് മടങ്ങി വരാഹബന്ധമുള്ള പുണ്യഭൂമിയിൽ, കുശപുല്ലിന്റെ പാവനതയിൽ വിഷ്ണുവിനെ ആരാധിച്ച് കൃഷ്ണചേതനയിൽ രാജ്യം ഭരിക്കുന്നു—ദീർഘ മന്വന്തരായുസ്സ് ശ്രവണ-കീർത്തനത്തിൽ ചെലവഴിക്കുന്നു. അവസാനം ദേവഹൂതിയുടെ ഭാവി പുഷ്ടിയെ സൂചിപ്പിച്ച് കപിലാവതാരത്തിനും ഉപദേശങ്ങൾക്കും പീഠിക ഒരുക്കുന്നു।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच एवमाविष्कृताशेषगुणकर्मोदयो मुनिम् । सव्रीड इव तं सम्राडुपारतमुवाच ह ॥ १ ॥
ശ്രീ മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ചക്രവർത്തിയുടെ അനേകം ഗുണങ്ങളും കര്മ്മങ്ങളും വെളിപ്പെടുത്തിയ ശേഷം മുനി മൗനമായി; ചക്രവർത്തി ലജ്ജാഭാവത്തോടെ, വിനയത്തോടെ, അദ്ദേഹത്തോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 2
मनुरुवाच ब्रह्मासृजत्स्वमुखतो युष्मानात्मपरीप्सया । छन्दोमयस्तपोविद्यायोगयुक्तानलम्पटान् ॥ २ ॥
മനു പറഞ്ഞു—വേദജ്ഞാനത്തിൽ സ്വയം വിപുലീകരിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, ഛന്ദോമയനായ വേദസ്വരൂപൻ ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ മുഖത്തിൽ നിന്ന് നിങ്ങളായ ബ്രാഹ്മണരെ സൃഷ്ടിച്ചു; നിങ്ങൾ തപസ്സ്, വിദ്യ, യോഗശക്തി എന്നിവയിൽ യുക്തരും ഇന്ദ്രിയഭോഗത്തിൽ വിരക്തരുമാണ്।
Verse 3
तत्त्राणायासृजच्चास्मान् दो:सहस्रात्सहस्रपात् । हृदयं तस्य हि ब्रह्म क्षत्रमङ्गं प्रचक्षते ॥ ३ ॥
ബ്രാഹ്മണരെ സംരക്ഷിക്കുവാൻ സഹസ്രപാദനായ പരമപുരുഷൻ തന്റെ സഹസ്ര ഭുജങ്ങളിൽ നിന്ന് ഞങ്ങളായ ക്ഷത്രിയരെ സൃഷ്ടിച്ചു. അതുകൊണ്ട് ബ്രാഹ്മണർ അവന്റെ ഹൃദയം, ക്ഷത്രിയർ അവന്റെ ഭുജങ്ങൾ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു।
Verse 4
अतो ह्यन्योन्यमात्मानं ब्रह्म क्षत्रं च रक्षत: । रक्षति स्माव्ययो देव: स य: सदसदात्मक: ॥ ४ ॥
അതുകൊണ്ട് ബ്രാഹ്മണരും ക്ഷത്രിയരും പരസ്പരവും തങ്ങളെയും സംരക്ഷിക്കുന്നു; കാരണവും കാര്യവും ആയിട്ടും അവ്യയനായ ഭഗവാൻ ദേവൻ അവരെ പരസ്പരത്തിലൂടെ തന്നെ കാക്കുന്നു।
Verse 5
तव सन्दर्शनादेवच्छिन्ना मे सर्वसंशया: । यत्स्वयं भगवान् प्रीत्या धर्ममाह रिरक्षिषो: ॥ ५ ॥
നിങ്ങളുടെ ദർശനം മാത്രത്താൽ തന്നെ എന്റെ എല്ലാ സംശയങ്ങളും അകന്നു; പ്രജകളെ സംരക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാജാവിന്റെ ധർമ്മം നിങ്ങൾ കൃപയോടെ വ്യക്തമായി ഉപദേശിച്ചു।
Verse 6
दिष्टया मे भगवान् दृष्टो दुर्दर्शो योऽकृतात्मनाम् । दिष्टया पादरज: स्पृष्टं शीर्ष्णा मे भवत: शिवम् ॥ ६ ॥
എന്റെ മഹാഭാഗ്യം—മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും നിയന്ത്രിക്കാത്തവർക്ക് എളുപ്പത്തിൽ ദർശനം ലഭിക്കാത്ത നിങ്ങളെ ഞാൻ കണ്ടു. അതിലും വലിയ ഭാഗ്യം—എന്റെ ശിരസ്സാൽ നിങ്ങളുടെ പാദധൂളി എന്ന ശുഭരജസ് സ്പർശിച്ചു।
Verse 7
दिष्टया त्वयानुशिष्टोऽहं कृतश्चानुग्रहो महान् । अपावृतै: कर्णरन्ध्रैर्जुष्टा दिष्ट्योशतीर्गिर: ॥ ७ ॥
നിങ്ങൾ എന്നെ ഉപദേശിച്ചതും മഹത്തായ അനുഗ്രഹം നൽകിയതും എന്റെ ഭാഗ്യം. തുറന്ന ചെവികളാൽ നിങ്ങളുടെ ശുദ്ധവചനങ്ങൾ ഞാൻ ശ്രവിച്ചതും ഭാഗ്യമാണ്।
Verse 8
स भवान्दुहितृस्नेहपरिक्लिष्टात्मनो मम । श्रोतुमर्हसि दीनस्य श्रावितं कृपया मुने ॥ ८ ॥
ഓ മഹാമുനേ, ദയവായി എന്റെ അപേക്ഷ ശ്രവിക്കണമേ. മകളോടുള്ള സ്നേഹത്തിൽ എന്റെ മനസ്സ് കലങ്ങുന്നു; ദീനനായ ഞാൻ നിങ്ങളോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു।
Verse 9
प्रियव्रतोत्तानपदो: स्वसेयं दुहिता मम । अन्विच्छति पतिं युक्तं वय: शीलगुणादिभि: ॥ ९ ॥
എന്റെ പുത്രി പ്രിയവ്രതനും ഉത്താനപാദനും സഹോദരി ആകുന്നു. വയസ്സ്, ശീലം, സദ്ഗുണങ്ങൾ എന്നിവയാൽ യുക്തനായ യോഗ്യനായ ഭർത്താവിനെ അവൾ അന്വേഷിക്കുന്നു।
Verse 10
यदा तु भवत: शीलश्रुतरूपवयोगुणान् । अशृणोन्नारदादेषा त्वय्यासीत्कृतनिश्चया ॥ १० ॥
നാരദമുനിയിൽ നിന്ന് നിങ്ങളുടെ ശീലം, ശ്രുതം (വിദ്യ), രൂപം, യൗവനം എന്നിവ കേട്ട നിമിഷം തന്നെ അവൾ നിങ്ങളിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചു।
Verse 11
तत्प्रतीच्छ द्विजाग्र्येमां श्रद्धयोपहृतां मया । सर्वात्मनानुरूपां ते गृहमेधिषु कर्मसु ॥ ११ ॥
അതുകൊണ്ട്, ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ ശ്രദ്ധയോടെ അർപ്പിക്കുന്ന ഈ കന്യയെ സ്വീകരിക്കണമേ. ഗൃഹസ്ഥധർമ്മത്തിലെ കര്മങ്ങളിൽ അവൾ എല്ലാതിലും നിങ്ങളോട് യോജിച്ച സഹധർമ്മിണിയാണ്।
Verse 12
उद्यतस्य हि कामस्य प्रतिवादो न शस्यते । अपि निर्मुक्तसङ्गस्य कामरक्तस्य किं पुन: ॥ १२ ॥
സ്വയം വന്ന ഒരു കാമ്യപ്രസ്താവത്തെ നിരസിക്കുന്നത് പ്രശംസനീയമല്ല; സംഗമുക്തനായവർക്കുപോലും അത് യോജ്യമല്ല, പിന്നെ കാമരാഗത്തിൽ മുങ്ങിയവനെക്കുറിച്ച് എന്തുപറയണം?
Verse 13
य उद्यतमनादृत्य कीनाशमभियाचते । क्षीयते तद्यश: स्फीतं मानश्चावज्ञया हत: ॥ १३ ॥
സ്വയം വന്ന അർപ്പണം അവഗണിച്ച് പിന്നെ കഞ്ഞുഷനോട് വരം യാചിക്കുന്നവന്റെ വ്യാപകമായ യശസ് ക്ഷയിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവരുടെ അവജ്ഞയാൽ അവന്റെ മാനവും തകർന്നുപോകുന്നു।
Verse 14
अहं त्वाशृणवं विद्वन् विवाहार्थं समुद्यतम् । अतस्त्वमुपकुर्वाण: प्रत्तां प्रतिगृहाण मे ॥ १४ ॥
സ്വായംഭുവ മനു പറഞ്ഞു—ഹേ വിജ്ഞാനിയേ, നീ വിവാഹത്തിനായി തയ്യാറായിരിക്കുന്നുവെന്ന് ഞാൻ കേട്ടു. നീ ശാശ്വത ബ്രഹ്മചര്യവ്രതം എടുത്തിട്ടില്ല; അതിനാൽ ഞാൻ അർപ്പിക്കുന്ന കന്യയുടെ പാണിഗ്രഹണം സ്വീകരിക്കൂ.
Verse 15
ऋषिरुवाच बाढमुद्वोढुकामोऽहमप्रत्ता च तवात्मजा । आवयोरनुरूपोऽसावाद्यो वैवाहिको विधि: ॥ १५ ॥
ഋഷി പറഞ്ഞു—തീർച്ചയായും, എനിക്ക് വിവാഹാഗ്രഹമുണ്ട്; നിങ്ങളുടെ പുത്രിയും ഇതുവരെ ആരോടും നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. അതിനാൽ വേദവിധിപ്രകാരം നമ്മുടെ വിവാഹകർമ്മം യഥോചിതമായി നടക്കാം.
Verse 16
काम: स भूयान्नरदेव तेऽस्या: पुत्र्या: समाम्नायविधौ प्रतीत: । क एव ते तनयां नाद्रियेत स्वयैव कान्त्या क्षिपतीमिव श्रियम् ॥ १६ ॥
ഹേ നരദേവാ, വേദശാസ്ത്രങ്ങൾ അംഗീകരിച്ചിരിക്കുന്ന നിങ്ങളുടെ പുത്രിയുടെ വിവാഹാഗ്രഹം നിറവേറട്ടെ. അവളുടെ കൈ ആരാണ് നിരസിക്കുക? അവൾ തന്റെ സ്വാഭാവിക കാന്തിയാൽ തന്നെ ആഭരണങ്ങളുടെ ഭംഗിയെയും മറികടക്കുന്നു.
Verse 17
यां हर्म्यपृष्ठे क्वणदङ्घ्रिशोभां विक्रीडतीं कन्दुकविह्वलाक्षीम् । विश्वावसुर्न्यपतत्स्वाद्विमाना- द्विलोक्य सम्मोहविमूढचेता: ॥ १७ ॥
ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്—രാജമന്ദിരത്തിന്റെ മേൽക്കൂരയിൽ കിണകിണക്കുന്ന നൂപുരങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന പാദങ്ങളോടെ പന്ത് കളിച്ച് കണ്ണുകൾ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും ചലിപ്പിക്കുന്ന നിങ്ങളുടെ പുത്രിയെ കണ്ട ഗന്ധർവ്വൻ വിശ്വാവസു മോഹത്തിൽ മയങ്ങി തന്റെ വിമാനത്തിൽ നിന്ന് വീണുവെന്ന്.
Verse 18
तां प्रार्थयन्तीं ललनाललाम- मसेवितश्रीचरणैरदृष्टाम् । वत्सां मनोरुच्चपद: स्वसारं को नानुमन्येत बुधोऽभियाताम् ॥ १८ ॥
സ്ത്രീകളുടെ അലങ്കാരമായ, മനുവിന്റെ പ്രിയപുത്രിയും ഉത്താനപാദന്റെ സഹോദരിയുമായ അവൾ സ്വയം എന്റെ കൈ തേടി വന്നിരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മീദേവിയുടെ കൃപാപാദങ്ങളെ സേവിക്കാത്തവർക്ക് അവളെ കാണാനും കഴിയില്ല; അപ്പോൾ ഏത് ബുദ്ധിമാനും അവളെ സ്വാഗതം ചെയ്യാതിരിക്കുമോ?
Verse 19
अतो भजिष्ये समयेन साध्वीं यावत्तेजो बिभृयादात्मनो मे । अतो धर्मान् पारमहंस्यमुख्यान् शुक्लप्रोक्तान् बहु मन्येऽविहिंस्रान् ॥ १९ ॥
അതുകൊണ്ട് ഞാൻ ഈ സതീകന്ന്യയെ ഭാര്യയായി സ്വീകരിക്കും; അവൾ എന്റെ ദേഹജന്യമായ വീര്യം ധരിച്ചു സന്താനം പ്രസവിച്ചതിന് ശേഷം, പരമഹംസന്മാർ സ്വീകരിച്ച, ഭഗവാൻ വിഷ്ണു ഉപദേശിച്ച, അസൂയരഹിതമായ ഭക്തിധർമ്മജീവിതം ഞാൻ ആശ്രയിക്കും।
Verse 20
यतोऽभवद्विश्वमिदं विचित्रं संस्थास्यते यत्र च वावतिष्ठते । प्रजापतीनां पतिरेष मह्यं परं प्रमाणं भगवाननन्त: ॥ २० ॥
ഈ വിചിത്രമായ വിശ്വം ആരിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്, ആരിൽ തന്നെയാണ് അതിന്റെ നിലനിൽപ്പും പോഷണവും, ആരിൽ തന്നെയാണ് ലയവും—ആ അനന്തനായ പരമപുരുഷൻ ഭഗവാനാണ് എനിക്ക് പരമ പ്രമാണം. ജീവസൃഷ്ടിക്കായി നിയുക്തരായ പ്രജാപതിമാരുടെ അധിപതിയും അവൻ തന്നേ.
Verse 21
मैत्रेय उवाच स उग्रधन्वन्नियदेवाबभाषे आसीच्च तूष्णीमरविन्दनाभम् । धियोपगृह्णन् स्मितशोभितेन मुखेन चेतो लुलुभे देवहूत्या: ॥ २१ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഓ ഉഗ്രധന്വൻ വിദുരാ! കർദമമുനി ഇത്രയേ പറഞ്ഞു; പിന്നെ കമലനാഭനായ തന്റെ ആരാധ്യനായ ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിനെ മനസ്സിൽ ധ്യാനിച്ച് മൗനമായി. മന്ദസ്മിതം തിളങ്ങുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖം ദേവഹൂതിയുടെ മനസ്സിനെ കവർന്നു; അവൾ മഹർഷിയെ ധ്യാനിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 22
सोऽनुज्ञात्वा व्यवसितं महिष्या दुहितु: स्फुटम् । तस्मै गुणगणाढ्याय ददौ तुल्यां प्रहर्षित: ॥ २२ ॥
രാജ്ഞിയുടെയും ദേവഹൂതിയുടെയും തീരുമാനം വ്യക്തമായി അറിഞ്ഞ് അവരുടെ അനുമതി ലഭിച്ചതോടെ ചക്രവർത്തി അത്യന്തം ആനന്ദിച്ചു; ഗുണസമൂഹത്തിൽ സമ്പന്നനായ ആ മുനിക്കു, ഗുണങ്ങളിൽ അവൾക്കു തുല്യയായ തന്റെ പുത്രിയെ അദ്ദേഹം നൽകി.
Verse 23
शतरूपा महाराज्ञी पारिबर्हान्महाधनान् । दम्पत्यो: पर्यदात्प्रीत्या भूषावास: परिच्छदान् ॥ २३ ॥
മഹാരാണി ശതരൂപാ സ്നേഹത്തോടെ വധൂവരന്മാർക്കായി അവസരയോഗ്യമായ അതിമൂല്യമായ സമ്മാനങ്ങൾ—ആഭരണങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, ഗൃഹോപകരണങ്ങൾ മുതലായവ—വിവാഹസമ്മാനമായി നൽകി.
Verse 24
प्रत्तां दुहितरं सम्राट् सदृक्षाय गतव्यथ: । उपगुह्य च बाहुभ्यामौत्कण्ठ्योन्मथिताशय: ॥ २४ ॥
യോഗ്യനായ വരന് മകളെ ഏല്പിച്ച് ബാധ്യത ഒഴിഞ്ഞ സ്വായംഭുവ മനു, വിരഹവേദനകൊണ്ട് കലങ്ങിയ മനസ്സോടെ സ്നേഹപൂർവ്വം ഇരുകൈകളാലും മകളെ ആലിംഗനം ചെയ്തു।
Verse 25
अशक्नुवंस्तद्विरहं मुञ्चन् बाष्पकलां मुहु: । आसिञ्चदम्ब वत्सेति नेत्रोदैर्दुहितु: शिखा: ॥ २५ ॥
ചക്രവർത്തിക്ക് മകളുടെ വിരഹം സഹിക്കാനായില്ല. വീണ്ടും വീണ്ടും കണ്ണുനീർ ഒഴുകി; ‘അമ്മേ! വത്സേ!’ എന്നു വിലപിച്ചുകൊണ്ട് ആ കണ്ണുനീർ മകളുടെ തലമുടി നനച്ചു।
Verse 26
आमन्त्र्य तं मुनिवरमनुज्ञात: सहानुग: । प्रतस्थे रथमारुह्य सभार्य: स्वपुरं नृप: ॥ २६ ॥ उभयोऋर्षिकुल्याया: सरस्वत्या: सुरोधसो: । ऋषीणामुपशान्तानां पश्यन्नाश्रमसम्पद: ॥ २७ ॥
മുനിവരനോട് വിടപറയാൻ അനുവാദം ചോദിച്ച് ലഭിച്ചതിനുശേഷം, അനുചരന്മാരോടൊപ്പം ആ രാജാവ് ഭാര്യയുമായി രഥം കയറി സ്വന്തം നഗരത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. വഴിയിൽ സന്ന്യാസികൾക്ക് പ്രിയമായ സരസ്വതിയുടെ മനോഹരമായ ഇരുകരകളിലും ശാന്ത ഋഷിമാരുടെ ആശ്രമസമ്പത്ത് അവൻ കണ്ടു।
Verse 27
आमन्त्र्य तं मुनिवरमनुज्ञात: सहानुग: । प्रतस्थे रथमारुह्य सभार्य: स्वपुरं नृप: ॥ २६ ॥ उभयोऋर्षिकुल्याया: सरस्वत्या: सुरोधसो: । ऋषीणामुपशान्तानां पश्यन्नाश्रमसम्पद: ॥ २७ ॥
മുനിവരനോട് വിടപറയാൻ അനുവാദം ചോദിച്ച് ലഭിച്ചതിനുശേഷം, അനുചരന്മാരോടൊപ്പം ആ രാജാവ് ഭാര്യയുമായി രഥം കയറി സ്വന്തം നഗരത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. വഴിയിൽ സന്ന്യാസികൾക്ക് പ്രിയമായ സരസ്വതിയുടെ മനോഹരമായ ഇരുകരകളിലും ശാന്ത ഋഷിമാരുടെ ആശ്രമസമ്പത്ത് അവൻ കണ്ടു।
Verse 28
तमायान्तमभिप्रेत्य ब्रह्मावर्तात्प्रजा: पतिम् । गीतसंस्तुतिवादित्रै: प्रत्युदीयु: प्रहर्षिता: ॥ २८ ॥
അവന്റെ വരവ് അറിഞ്ഞപ്പോൾ പ്രജകൾ അത്യന്തം ആനന്ദിച്ചു. ബ്രഹ്മാവർത്തത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു, ഗാനങ്ങളും സ്തുതികളും വാദ്യനാദങ്ങളും സഹിതം മടങ്ങിവരുന്ന തങ്ങളുടെ അധിപനെ വരവേറ്റു।
Verse 29
बर्हिष्मती नाम पुरी सर्वसम्पत्समन्विता । न्यपतन् यत्र रोमाणि यज्ञस्याङ्गं विधुन्वत: ॥ २९ ॥ कुशा: काशास्त एवासन् शश्वद्धरितवर्चस: । ऋषयो यै: पराभाव्य यज्ञघ्नान् यज्ञमीजिरे ॥ ३० ॥
ബർഹിഷ്മതീ എന്ന നഗരം സർവ്വസമ്പത്തുകളാലും സമൃദ്ധമായിരുന്നു. വരാഹാവതാരത്തിൽ പ്രത്യക്ഷനായ ഭഗവാൻ വിഷ്ണു ദേഹം കുലുക്കിയപ്പോൾ അവന്റെ രോമങ്ങൾ അവിടെ വീണു; അവ തന്നെയാണ് നിത്യഹരിതമായ കുശയും കാശയും ആയിത്തീർന്നത്. ആ കുശ-കാശ ഉപയോഗിച്ച് ഋഷിമാർ യജ്ഞം തടസ്സപ്പെടുത്തിയ ദൈത്യരെ ജയിച്ച് യജ്ഞപുരുഷനായ വിഷ്ണുവിനെ ആരാധിച്ചു.
Verse 30
बर्हिष्मती नाम पुरी सर्वसम्पत्समन्विता । न्यपतन् यत्र रोमाणि यज्ञस्याङ्गं विधुन्वत: ॥ २९ ॥ कुशा: काशास्त एवासन् शश्वद्धरितवर्चस: । ऋषयो यै: पराभाव्य यज्ञघ्नान् यज्ञमीजिरे ॥ ३० ॥
വരാഹാവതാരത്തിൽ ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ രോമങ്ങൾ വീണ സ്ഥലത്ത് അവ നിത്യഹരിതമായ കുശ-കാശ പുല്ലുകളായി മാറി. ആ കുശ-കാശ ഉപയോഗിച്ച് ഋഷിമാർ യജ്ഞം തടസ്സപ്പെടുത്തിയ ദൈത്യരെ തോൽപ്പിച്ച് യജ്ഞപുരുഷനായ ഹരിയെ വിധിപൂർവ്വം യജിച്ചു; അതിനാൽ ആ നഗരം ബർഹിഷ്മതീ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി.
Verse 31
कुशकाशमयं बर्हिरास्तीर्य भगवान्मनु: । अयजद्यज्ञपुरुषं लब्धा स्थानं यतो भुवम् ॥ ३१ ॥
ഭഗവാൻ മനു കുശയും കാശയും കൊണ്ടുള്ള ബർഹിസ് വിരിച്ച്, യജ്ഞപുരുഷനായ ഭഗവാനെ യജിച്ചു; അവന്റെ കൃപയാൽ തന്നെയാണ് മനുവിന് ഭൂമിയുടെ ഭരണസ്ഥാനം ലഭിച്ചത്.
Verse 32
बर्हिष्मतीं नाम विभुर्यां निर्विश्य समावसत् । तस्यां प्रविष्टो भवनं तापत्रयविनाशनम् ॥ ३२ ॥
മനു ബർഹിഷ്മതീ എന്ന നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അവിടെ താമസിച്ചു; പിന്നെ ഭൗതികജീവിതത്തിലെ ത്രിതാപങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്ന ശാന്തവാതാവരണമുള്ള തന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.
Verse 33
सभार्य: सप्रज: कामान् बुभुजेऽन्याविरोधत: । सङ्गीयमानसत्कीर्ति: सस्त्रीभि: सुरगायकै: । प्रत्यूषेष्वनुबद्धेन हृदा शृण्वन् हरे: कथा: ॥ ३३ ॥
സ്വായംഭുവ മനു ചക്രവർത്തി ഭാര്യയോടും പ്രജകളോടും കൂടി, ധർമ്മമാർഗത്തിന് വിരോധമാകാത്തവിധം, ആഗ്രഹിച്ച ഭോഗങ്ങൾ നിർവിഘ്നം അനുഭവിച്ചു. ദേവഗായകർ അവരുടെ ഭാര്യമാരോടൊപ്പം ചേർന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശുദ്ധകീർത്തി കോരസായി പാടുകയും, മനു പ്രതിദിനം പുലർച്ചെ സ്നേഹബന്ധിത ഹൃദയത്തോടെ ഹരിയുടെ കഥകൾ ശ്രവിക്കുകയും ചെയ്തു.
Verse 34
निष्णातं योगमायासु मुनिं स्वायम्भुवं मनुम् । यदाभ्रंशयितुं भोगा न शेकुर्भगवत्परम् ॥ ३४ ॥
ഇങ്ങനെ സ്വായംഭുവ മനു യോഗമായയിൽ നിഷ്ണാതനായ, ഭഗവത്പരനായ മുനി-രാജാവായിരുന്നു. ഭോഗങ്ങൾ അവനെ അധോഗതിയിലേക്കു വലിച്ചിഴക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; കാരണം അവൻ കൃഷ്ണചൈതന്യത്തിന്റെ പവിത്ര അന്തരീക്ഷത്തിൽ തന്നെയായിരുന്നു സുഖം അനുഭവിച്ചത്.
Verse 35
अयातयामास्तस्यासन् यामा:स्वान्तरयापना: । शृण्वतो ध्यायतो विष्णो: कुर्वतो ब्रुवत: कथा: ॥ ३५ ॥
അതുകൊണ്ട്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആയുസ്സ് ക്രമേണ ക്ഷയിച്ചുവെങ്കിലും, മന്വന്തരകാലമൊത്ത ദീർഘജീവിതം വ്യർത്ഥമായില്ല; കാരണം അദ്ദേഹം എപ്പോഴും വിഷ്ണുവിന്റെ ലീലാ-കഥകൾ കേൾക്കുകയും ധ്യാനിക്കുകയും എഴുതുകയും കീർത്തിക്കുകയും ചെയ്തു.
Verse 36
स एवं स्वान्तरं निन्ये युगानामेकसप्ततिम् । वासुदेवप्रसङ्गेन परिभूतगतित्रय: ॥ ३६ ॥
അവൻ വാസുദേവ-പ്രസംഗത്തിൽ നിത്യവും ഏർപ്പെട്ട്, എഴുപത്തൊന്ന് യുഗചക്രങ്ങളോളം കാലം കഴിച്ചു. ഇങ്ങനെ അവൻ മൂന്നു ഗതികളെ അതിക്രമിച്ചു.
Verse 37
शारीरा मानसा दिव्या वैयासे ये च मानुषा: । भौतिकाश्च कथं क्लेशा बाधन्ते हरिसंश्रयम् ॥ ३७ ॥
അതുകൊണ്ട്, ഹേ വിദുരാ! ഭക്തിയോഗത്തിലൂടെ ശ്രീഹരി-കൃഷ്ണന്റെ പൂർണ്ണ ആശ്രയത്തിലുള്ളവരെ ശരീരം, മനസ്, ദൈവം/പ്രകൃതി, കൂടാതെ മറ്റു മനുഷ്യരും ജീവികളും ഉണ്ടാക്കുന്ന ദുഃഖങ്ങൾ എങ്ങനെ ബാധിക്കും?
Verse 38
य: पृष्टो मुनिभि: प्राह धर्मान्नानाविदाञ्छुभान् । नृणां वर्णाश्रमाणां च सर्वभूतहित: सदा ॥ ३८ ॥
ചില മുനിമാർ ചോദിച്ച ചോദ്യങ്ങൾക്ക് മറുപടിയായി, സർവ്വഭൂതഹിതനായ സ്വായംഭുവ മനു കരുണയോടെ മനുഷ്യരുടെ പൊതുധർമ്മങ്ങളും വർണാശ്രമങ്ങളുടെ വിവിധ ശുഭധർമ്മങ്ങളും ഉപദേശിച്ചു.
Verse 39
एतत्त आदिराजस्य मनोश्चरितमद्भुतम् । वर्णितं वर्णनीयस्य तदपत्योदयं शृणु ॥ ३९ ॥
വર્ણനീയമായ യശസ്സുള്ള ആദിരാജാവായ സ്വായംഭുവ മനുവിന്റെ അത്ഭുതചരിതം ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞു. ഇനി അവന്റെ പുത്രി ദേവഹൂതിയുടെ ഉയർച്ചയും വളർച്ചയും കേൾക്കുക.
Frequently Asked Questions
Manu frames social order as a divinely rooted organism: brāhmaṇas embody spiritual intelligence, austerity, and Vedic authority (the “heart”), while kṣatriyas embody protective power and governance (the “arms”). The point is rakṣaṇa—mutual protection—where knowledge guides power and power safeguards knowledge, preventing both anarchy and tyranny under the Lord’s overarching sovereignty.
Kardama accepts marriage as a regulated Vedic duty (gṛhastha-dharma) aimed at producing worthy progeny, but he explicitly conditions it with a post-progeny transition to dedicated devotional life. The chapter presents household life not as an end in itself but as a stage that can be spiritually complete when subordinated to bhakti and the Lord’s purpose.
Devahūti is Svāyambhuva Manu’s daughter and the future mother of Lord Kapila. Her marriage to Kardama establishes the lineage through which Kapila appears to teach devotional Sāṅkhya, making this episode a pivotal narrative bridge from royal dharma and manvantara history to philosophical liberation-teachings grounded in bhakti.
Barhiṣmatī is sacralized by a Varāha-līlā memory: Viṣṇu’s hairs are described as becoming kuśa and kāśa grasses used in sacrifice. The passage ties geography to theology—tīrtha identity is anchored in divine intervention—while also highlighting how Vedic ritual implements are ultimately sourced in the Lord, reinforcing devotion as the root of dharma.