Adhyaya 12
Brahmā’s Creation: The Kumāras, Rudra, the Prajāpatis, and the Manifestation of Vedic Sound
മൈത്രേയൻ കാലതത്ത്വ വിവരണത്തിൽ നിന്ന് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി ബ്രഹ്മാവിന്റെ ‘വിസർഗം’—ദ്വിതീയ സൃഷ്ടി എങ്ങനെ നടക്കുന്നു, എങ്ങനെ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു—എന്നത് പറയുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ആദ്യം മോഹാദി അജ്ഞാനജന്യാവസ്ഥകൾ സൃഷ്ടിച്ച് അവയിൽ ജുഗുപ്സ തോന്നി ധ്യാനത്തിലൂടെ സ്വയം സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു. തുടർന്ന് നാലു കുമാരന്മാരെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവർ വാസുദേവഭക്തിയും മോക്ഷോന്മുഖ വൈരാഗ്യവും കൊണ്ട് സന്താനോത്പത്തിയെ നിരസിക്കുന്നു. അതിനാൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സംയതക്രോധം രുദ്രരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; രുദ്രന്റെ നാമങ്ങൾ, വാസസ്ഥലങ്ങൾ, രുദ്രാണിമാർ എന്നിവ നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു. രുദ്രന്റെ ഉഗ്രസന്തതി ലോകസ്ഥിതിയെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് അവനെ തപസ്സിലേക്ക് തിരിച്ച് നിയന്ത്രണം സൃഷ്ടിധാരണയ്ക്ക് അനിവാര്യമെന്നു സ്ഥാപിക്കുന്നു. പിന്നെ ബ്രഹ്മാവ് മനോജന്യമായ പത്ത് പുത്രന്മാരെ (നാരദാദി) സൃഷ്ടിക്കുകയും, തന്റെ ദേഹത്തിൽ നിന്ന് ധർമ്മാധർമ്മങ്ങളും വിവിധ പ്രവണതകളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വാക്പ്രസംഗത്തിൽ പുത്രന്മാരുടെ ഉപദേശത്തോടെ ബ്രഹ്മാവ് ലജ്ജിച്ച് ആ ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; അത് അന്ധകാരം/മൂടൽമഞ്ഞായി മാറുന്നു. അവസാനം ബ്രഹ്മാവിന്റെ മുഖങ്ങളിൽ നിന്ന് നാല് വേദങ്ങൾ, വേദാംഗങ്ങൾ, യജ്ഞങ്ങൾ, വർണാശ്രമധർമ്മങ്ങൾ, ഛന്ദസ്സ്, ശിക്ഷാ-ധ്വനിശാസ്ത്രം, ഓംകാരവും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—ശബ്ദം യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ക്രമപ്പെടുത്തുന്ന തത്ത്വമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച്. ജനവർധനയ്ക്കായി ബ്രഹ്മാവ് സ്വായംഭുവ മനുവായും ശതരൂപയായും വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു; അവരുടെ സന്തതി (പ്രിയവ്രതൻ, ഉത്തരാനപാദൻ, പുത്രിമാർ) തുടർന്നുള്ള വംശകഥകൾക്കും ദേവഹൂതി–കർദമ–കപില പ്രസംഗത്തിനും പാലമാകുന്നു.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच इति ते वर्णित: क्षत्त: कालाख्य: परमात्मन: । महिमा वेदगर्भोऽथ यथास्राक्षीन्निबोध मे ॥ १ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ക്ഷത്താ! പരമാത്മാവിന്റെ ‘കാല’ സ്വരൂപത്തിന്റെ മഹിമ ഞാൻ ഇങ്ങനെ നിനക്കു വിവരിച്ചു. ഇനി വേദജ്ഞാനത്തിന്റെ നിധിയായ ബ്രഹ്മാവിനെ അവൻ എങ്ങനെ സൃഷ്ടിച്ചു എന്നതു എന്റെ വായിൽ നിന്നു കേൾക്കുക.
Verse 2
ससर्जाग्रेऽन्धतामिस्रमथ तामिस्रमादिकृत् । महामोहं च मोहं च तमश्चाज्ञानवृत्तय: ॥ २ ॥
ബ്രഹ്മാവ് ആദ്യം അജ്ഞാനത്തിന്റെ വൃത്തികളെ സൃഷ്ടിച്ചു—അന്ധതാമിസ്രം, താമിസ്രം, മഹാമോഹം, മോഹം, തമസ്; ഇവ ജീവനെ സ്വരൂപവിസ്മൃതിയിലും ഭ്രമാസക്തിയിലും ബന്ധിക്കുന്നു.
Verse 3
दृष्ट्वा पापीयसीं सृष्टिं नात्मानं बह्वमन्यत । भगवद्ध्यानपूतेन मनसान्यां ततोऽसृजत् ॥ ३ ॥
ഇത്തരം വഴിതെറ്റിക്കുന്ന സൃഷ്ടിയെ പാപകരമായ പ്രവൃത്തിയായി കണ്ടപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവിന് അതിൽ വലിയ സന്തോഷമുണ്ടായില്ല. അദ്ദേഹം ഭഗവാനെ ധ്യാനിച്ച് മനസ്സിനെ ശുദ്ധീകരിച്ചു; പിന്നെ മറ്റൊരു തരത്തിലുള്ള സൃഷ്ടി ആരംഭിച്ചു.
Verse 4
सनकं च सनन्दं च सनातनमथात्मभू: । सनत्कुमारं च मुनीन्निष्क्रियानूर्ध्वरेतस: ॥ ४ ॥
ആദിയിൽ ആത്മഭൂ ബ്രഹ്മാവ് സനക, സനന്ദ, സനാതന, സനത്കുമാരൻ എന്നിങ്ങനെ നാലു മഹാമുനിമാരെ സൃഷ്ടിച്ചു. അവർ ഊർധ്വരേതസ്സുകളും നിഷ്ക്രിയരുമായതിനാൽ ഭൗതിക പ്രവർത്തികളിൽ ഏർപ്പെട്ടില്ല.
Verse 5
तान् बभाषे स्वभू: पुत्रान् प्रजा: सृजत पुत्रका: । तन्नैच्छन्मोक्षधर्माणो वासुदेवपरायणा: ॥ ५ ॥
സ്വയംഭൂ ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ പുത്രന്മാരോട് പറഞ്ഞു—“മക്കളേ, ഇനി പ്രജയെ സൃഷ്ടിക്കുവിൻ.” എന്നാൽ അവർ വാസുദേവപരായണരും മോക്ഷധർമ്മനിഷ്ഠരുമായതിനാൽ ആ കല്പന സ്വീകരിക്കാൻ ഇച്ഛിച്ചില്ല।
Verse 6
सोऽवध्यात: सुतैरेवं प्रत्याख्यातानुशासनै: । क्रोधं दुर्विषहं जातं नियन्तुमुपचक्रमे ॥ ६ ॥
പുത്രന്മാർ പിതാവിന്റെ കല്പന നിരസിച്ചതോടെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മനസ്സിൽ സഹിക്കാനാകാത്ത കോപം ഉദിച്ചു; എങ്കിലും അത് നിയന്ത്രിച്ച് പുറത്തു പ്രകടമാകാതിരിക്കാൻ അദ്ദേഹം ശ്രമിച്ചു।
Verse 7
धिया निगृह्यमाणोऽपि भ्रुवोर्मध्यात्प्रजापते: । सद्योऽजायत तन्मन्यु: कुमारो नीललोहित: ॥ ७ ॥
ബ്രഹ്മാവ് ബുദ്ധിയാൽ കോപം അടക്കാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും, അത് പ്രജാപതിയുടെ ഭ്രൂമധ്യത്തിൽ നിന്ന് പെട്ടെന്ന് പുറപ്പെട്ടു; ഉടൻ നീലയും ചുവപ്പും കലർന്ന വർണ്ണമുള്ള ഒരു കുമാരൻ ജനിച്ചു।
Verse 8
स वै रुरोद देवानां पूर्वजो भगवान् भव: । नामानि कुरु मे धात: स्थानानि च जगद्गुरो ॥ ८ ॥
ജനിച്ച ഉടൻ അവൻ കരയാൻ തുടങ്ങി. ദേവന്മാരുടെ ആദിപുരുഷനായ ഭഗവാൻ ഭവ പറഞ്ഞു—“ഹേ ധാതാ, ഹേ ജഗദ്ഗുരോ, എനിക്ക് നാമവും സ്ഥാനവും നിശ്ചയിച്ചുതരുക.”
Verse 9
इति तस्य वच: पाद्मो भगवान् परिपालयन् । अभ्यधाद्भद्रया वाचा मा रोदीस्तत्करोमि ते ॥ ९ ॥
അവന്റെ വാക്ക് അംഗീകരിച്ച പദ്മജനായ സർവശക്തൻ ബ്രഹ്മാവ് മൃദുവായ വാക്കുകളാൽ അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു പറഞ്ഞു—“കരയരുത്; നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നതു ഞാൻ തീർച്ചയായും ചെയ്യും.”
Verse 10
यदरोदी: सुरश्रेष्ठ सोद्वेग इव बालक: । ततस्त्वामभिधास्यन्ति नाम्ना रुद्र इति प्रजा: ॥ १० ॥
അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവശ്രേഷ്ഠാ! നീ വ്യാകുലതയിൽ ബാലനെപ്പോലെ കരഞ്ഞതിനാൽ, സർവ്വ പ്രജകളും നിന്നെ ‘രുദ്രൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ വിളിക്കും.
Verse 11
हृदिन्द्रियाण्यसुर्व्योम वायुरग्निर्जलं मही । सूर्यश्चन्द्रस्तपश्चैव स्थानान्यग्रे कृतानि ते ॥ ११ ॥
എൻ പ്രിയ ബാലാ! നിന്റെ വാസത്തിനായി ഞാൻ മുമ്പേ തന്നെ ഈ സ്ഥാനങ്ങൾ നിശ്ചയിച്ചിട്ടുണ്ട്—ഹൃദയം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, പ്രാണവായു, ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി, സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, തപസ്സ്.
Verse 12
मन्युर्मनुर्महिनसो महाञ्छिव ऋतध्वज: । उग्ररेता भव: कालो वामदेवो धृतव्रत: ॥ १२ ॥
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—പ്രിയ രുദ്രാ! നിനക്ക് മറ്റൊരു പതിനൊന്ന് നാമങ്ങൾ ഉണ്ട്: മന്യു, മനു, മഹിനസ, മഹാൻ, ശിവ, ഋതധ്വജ, ഉഗ്രരേതാ, ഭവ, കാല, വാമദേവ, ധൃതവ്രത.
Verse 13
धीर्धृतिरसलोमा च नियुत्सर्पिरिलाम्बिका । इरावती स्वधा दीक्षा रुद्राण्यो रुद्र ते स्त्रिय: ॥ १३ ॥
ഹേ രുദ്രാ! നിനക്കും പതിനൊന്ന് ഭാര്യമാർ ഉണ്ട്; അവർ ‘രുദ്രാണികൾ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധർ: ധീ, ധൃതി, രസാ, ഉമാ, നിയുത്, സർപി, ഇലാ, അംബികാ, ഇരാവതീ, സ്വധാ, ദീക്ഷാ.
Verse 14
गृहाणैतानि नामानि स्थानानि च सयोषण: । एभि: सृज प्रजा बह्वी: प्रजानामसि यत्पति: ॥ १४ ॥
പ്രിയ ബാലാ! നിന്റെ ഭാര്യമാരോടുകൂടെ ഈ നാമങ്ങളും സ്ഥാനങ്ങളും സ്വീകരിക്കൂ. നീ ഇപ്പോൾ ജീവികളുടെ അധിപന്മാരിൽ ഒരാളാണ്; അതിനാൽ ഇവയാൽ അനേകം പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്കൂ.
Verse 15
इत्यादिष्ट: स्वगुरुणा भगवान्नीललोहित: । सत्त्वाकृतिस्वभावेन ससर्जात्मसमा: प्रजा: ॥ १५ ॥
സ്വഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം നീല-ലോഹിതനായ ഭഗവാൻ രുദ്രൻ, തന്റെതുപോലെ രൂപവും ബലവും ഉഗ്രസ്വഭാവവും ഉള്ള അനേകം പ്രജകളെ സൃഷ്ടിച്ചു।
Verse 16
रुद्राणां रुद्रसृष्टानां समन्ताद् ग्रसतां जगत् । निशाम्यासंख्यशो यूथान् प्रजापतिरशङ्कत ॥ १६ ॥
രുദ്രൻ സൃഷ്ടിച്ച രുദ്രന്മാരുടെ അനന്തസംഖ്യ കൂട്ടങ്ങൾ ചുറ്റുമെല്ലാം കൂടിച്ചേർന്ന് ലോകത്തെ വിഴുങ്ങാൻ ശ്രമിച്ചു. അത് കണ്ട പ്രജാപതി ബ്രഹ്മാവ് ഭയപ്പെട്ടു।
Verse 17
अलं प्रजाभि: सृष्टाभिरीदृशीभि: सुरोत्तम । मया सह दहन्तीभिर्दिशश्चक्षुर्भिरुल्बणै: ॥ १७ ॥
ബ്രഹ്മാവ് രുദ്രനോട് പറഞ്ഞു: ഹേ ദേവോത്തമാ, ഇത്തരത്തിലുള്ള പ്രജാസൃഷ്ടി മതി. അവർ ഉഗ്രമായ കണ്ണുകളുടെ അഗ്നിയാൽ എല്ലാദിക്കുകളും ദഹിപ്പിക്കുന്നു; എന്നെയും ആക്രമിച്ചു।
Verse 18
तप आतिष्ठ भद्रं ते सर्वभूतसुखावहम् । तपसैव यथापूर्व स्रष्टा विश्वमिदं भवान् ॥ १८ ॥
എൻ പ്രിയപുത്രാ, സർവ്വഭൂതങ്ങൾക്കും മംഗളവും സുഖവും നൽകുന്ന തപസ്സിൽ നീ നിലകൊൾക. തപസ്സിനാലേ നീ മുൻപുപോലെ ഈ വിശ്വത്തെ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും।
Verse 19
तपसैव परं ज्योतिर्भगवन्तमधोक्षजम् । सर्वभूतगुहावासमञ्जसा विन्दते पुमान् ॥ १९ ॥
തപസ്സിനാലേ മനുഷ്യൻ പരമജ്യോതിയായ അധോക്ഷജ ഭഗവാനെ എളുപ്പത്തിൽ പ്രാപിക്കുന്നു; അവൻ സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ഹൃദയഗുഹയിൽ വസിക്കുന്നവനും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് അഗമ്യനുമാണ്।
Verse 20
मैत्रेय उवाच एवमात्मभुवादिष्ट: परिक्रम्य गिरां पतिम् । बाढमित्यमुमामन्त्र्य विवेश तपसे वनम् ॥ २० ॥
ശ്രീമൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ സ്വയംഭൂ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആജ്ഞ ലഭിച്ച രുദ്രൻ വേദങ്ങളുടെ അധിപനായ പിതാവിനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു. ‘ബാഢം’ എന്നു സമ്മതിച്ച് തപസ്സിനായി വനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
Verse 21
अथाभिध्यायत: सर्गं दश पुत्रा: प्रजज्ञिरे । भगवच्छक्तियुक्तस्य लोकसन्तानहेतव: ॥ २१ ॥
പിന്നീട് ഭഗവാന്റെ ശക്തിയാൽ യുക്തനായ ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടിവിസ്താരം ധ്യാനിച്ചു; ലോകസന്തതിയുടെ കാരണമായി പത്ത് പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു.
Verse 22
मरीचिरत्र्याङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठो दक्षश्च दशमस्तत्र नारद: ॥ २२ ॥
മരീചി, അത്രി, അങ്ഗിരാ, പുലസ്ത്യ, പുലഹ, ക്രതു, ഭൃഗു, വസിഷ്ഠ, ദക്ഷൻ, പത്താമനായ നാരദൻ—ഇങ്ങനെ ജനിച്ചു.
Verse 23
उत्सङ्गान्नारदो जज्ञे दक्षोऽङ्गुष्ठात्स्वयम्भुव: । प्राणाद्वसिष्ठ: सञ्जातो भृगुस्त्वचि करात्क्रतु: ॥ २३ ॥
നാരദൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഉത്സംഗത്തിൽ (ശ്രേഷ്ഠാംഗത്തിൽ) നിന്നു ജനിച്ചു; സ്വയംഭൂ ബ്രഹ്മാവിന്റെ അങ്ങുഷ്ഠത്തിൽ നിന്നു ദക്ഷൻ, പ്രാണത്തിൽ നിന്നു വസിഷ്ഠൻ, ത്വക്കിൽ നിന്നു ഭൃഗു, കൈയിൽ നിന്നു ക്രതു ഉദ്ഭവിച്ചു.
Verse 24
पुलहो नाभितो जज्ञे पुलस्त्य: कर्णयोऋर्षि: । अङ्गिरा मुखतोऽक्ष्णोऽत्रिर्मरीचिर्मनसोऽभवत् ॥ २४ ॥
പുലഹൻ നാഭിയിൽ നിന്നു ജനിച്ചു; ഋഷി പുലസ്ത്യൻ ചെവികളിൽ നിന്നു; അങ്ഗിരാ വായിൽ നിന്നു; അത്രി കണ്ണുകളിൽ നിന്നു; മരീചി മനസ്സിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചു.
Verse 25
धर्म: स्तनाद्दक्षिणतो यत्र नारायण: स्वयम् । अधर्म पृष्ठतो यस्मान्मृत्युर्लोकभयङ्कर: ॥ २५ ॥
ബ്രഹ്മാവിന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്തിന്റെ വലതുഭാഗത്തിൽ നിന്ന് ധർമ്മം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അവിടെ സ്വയം പരമേശ്വരൻ നാരായണൻ വിരാജിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൃഷ്ഠഭാഗത്തിൽ നിന്ന് അധർമ്മം ഉദ്ഭവിച്ചു; അവിടെ നിന്ന് ജീവികൾക്ക് ലോകഭയങ്കരമായ മരണം സംഭവിക്കുന്നു.
Verse 26
हृदि कामो भ्रुव: क्रोधो लोभश्चाधरदच्छदात् । आस्याद्वाक्सिन्धवो मेढ्रान्निऋर्ति: पायोरघाश्रय: ॥ २६ ॥
ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് കാമം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; ഭ്രൂമധ്യത്തിൽ നിന്ന് ക്രോധം; അധരങ്ങളുടെ ഇടയിൽ നിന്ന് ലോഭം. വായിൽ നിന്ന് വാക്ശക്തി; ലിംഗത്തിൽ നിന്ന് സമുദ്രങ്ങൾ; ഗുദത്തിൽ നിന്ന് നൈഋതിയും പാപാശ്രയമായ നീചകർമ്മങ്ങളും ഉദ്ഭവിച്ചു.
Verse 27
छायाया: कर्दमो जज्ञे देवहूत्या: पति: प्रभु: । मनसो देहतश्चेदं जज्ञे विश्वकृतो जगत् ॥ २७ ॥
ബ്രഹ്മാവിന്റെ നിഴലിൽ നിന്ന് പ്രഭുവായ മുനി കർദമൻ ജനിച്ചു; അദ്ദേഹം മഹാഭാഗ്യവതി ദേവഹൂതിയുടെ ഭർത്താവായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ വിശ്വസ്രഷ്ടാവായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മനസ്സിലോ ദേഹത്തിലോ നിന്നാണ് ഈ സമസ്ത ജഗത്ത് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടത്.
Verse 28
वाचं दुहितरं तन्वीं स्वयम्भूर्हरतीं मन: । अकामां चकमे क्षत्त: सकाम इति न: श्रुतम् ॥ २८ ॥
ഓ വിദുരാ, സ്വയംഭൂ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ദേഹത്തിൽ നിന്ന് ‘വാക്’ എന്ന സുന്ദരിയായ പുത്രി ജനിച്ചു; അവൾ മനസ്സിനെ ഹരിക്കുന്നവളായിരുന്നു. അവൾ അദ്ദേഹത്തോട് അകാമയായിരുന്നിട്ടും, ബ്രഹ്മാവ് അവളോടു സകാമനായി എന്നു ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്.
Verse 29
तमधर्मे कृतमतिं विलोक्य पितरं सुता: । मरीचिमुख्या मुनयो विश्रम्भात्प्रत्यबोधयन् ॥ २९ ॥
തങ്ങളുടെ പിതാവ് അധർമ്മകൃത്യത്തിൽ മോഹിതബുദ്ധിയായി ഇരിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രന്മാരായ മരീചി മുതലായ മുനിമാർ, വലിയ ആദരത്തോടും ആത്മീയ വിശ്വാസത്തോടും കൂടി അദ്ദേഹത്തെ ബോധിപ്പിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 30
नैतत्पूर्वै: कृतं त्वद्ये न करिष्यन्ति चापरे । यस्त्वं दुहितरं गच्छेरनिगृह्याङ्गजं प्रभु: ॥ ३० ॥
പിതാവേ, അങ്ങ് ചെയ്യാന് പോകുന്ന ഈ പ്രവൃത്തി മുന്ഗാമികളാരും ചെയ്തിട്ടില്ലാത്തതും വരുംകാലത്ത് ആരും ചെയ്യാത്തതുമാണ്. ജഗദീശ്വരനായ അങ്ങ് കാമത്തെ നിയന്ത്രിക്കാനാവാതെ സ്വന്തം പുത്രിയെത്തന്നെ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല.
Verse 31
तेजीयसामपि ह्येतन्न सुश्लोक्यं जगद्गुरो । यद्वृत्तमनुतिष्ठन् वै लोक: क्षेमाय कल्पते ॥ ३१ ॥
ഹേ ജഗദ്ഗുരോ, അങ്ങ് അതീവ തേജസ്വിയാണെങ്കിലും ഈ പ്രവൃത്തി അങ്ങയ്ക്ക് യോജിച്ചതല്ല. കാരണം ലോകം തങ്ങളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി അങ്ങയുടെ മാതൃകയാണ് പിന്തുടരുന്നത്.
Verse 32
तस्मै नमो भगवते य इदं स्वेन रोचिषा । आत्मस्थं व्यञ्जयामास स धर्मं पातुमर्हति ॥ ३२ ॥
സ്വന്തം തേജസ്സുകൊണ്ട് തന്നിൽത്തന്നെ സ്ഥിതിചെയ്തിരുന്ന ഈ പ്രപഞ്ചത്തെ വെളിപ്പെടുത്തിയ ആ ഭഗവാന് ഞങ്ങളുടെ സാദര പ്രണാമം. അദ്ദേഹം ധർമ്മത്തെ സംരക്ഷിക്കുമാറാകട്ടെ.
Verse 33
स इत्थं गृणत: पुत्रान् पुरो दृष्ट्वा प्रजापतीन् । प्रजापतिपतिस्तन्वं तत्याज व्रीडितस्तदा । तां दिशो जगृहुर्घोरां नीहारं यद्विदुस्तम: ॥ ३३ ॥
പ്രജാപതികളുടെ പിതാവായ ബ്രഹ്മാവ്, തന്റെ പുത്രന്മാർ ഇപ്രകാരം സംസാരിക്കുന്നത് കണ്ട് അതീവ ലജ്ജിതനാവുകയും ഉടൻ തന്നെ ആ ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നീട് ആ ശരീരം ദിക്കുകളിൽ ഭയാനകമായ മഞ്ഞും ഇരുട്ടുമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 34
कदाचिद् ध्यायत: स्रष्टुर्वेदा आसंश्चतुर्मुखात् । कथं स्रक्ष्याम्यहं लोकान् समवेतान् यथा पुरा ॥ ३४ ॥
ഒരിക്കൽ, മുൻകാലങ്ങളിലെന്നപോലെ ലോകങ്ങളെ എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കണമെന്ന് ബ്രഹ്മാവ് ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, സകല അറിവുകളും അടങ്ങിയ നാല് വേദങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാല് മുഖങ്ങളിൽ നിന്നും വെളിപ്പെട്ടു.
Verse 35
चातुर्होत्रं कर्मतन्त्रमुपवेदनयै: सह । धर्मस्य पादाश्चत्वारस्तथैवाश्रमवृत्तय: ॥ ३५ ॥
ഉപവേദങ്ങളോടുകൂടിയ യാഗത്തിന്റെ ചാതുര്ഹോത്ര കര്മതന്ത്രം പ്രത്യക്ഷമായി—ഹോതാ, അധ്വര്യു, അഗ്നി, യാഗകര്മം. അതുപോലെ ധര്മത്തിന്റെ നാല് പാദങ്ങള്—സത്യം, തപസ്, ദയ, ശൗചം—മറ്റും നാല് ആശ്രമങ്ങളുടെ കര്ത്തവ്യങ്ങളും പ്രത്യക്ഷമായി.
Verse 36
विदुर उवाच स वै विश्वसृजामीशो वेदादीन् मुखतोऽसृजत् । यद् यद् येनासृजद् देवस्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ ३६ ॥
വിദുരന് പറഞ്ഞു—ഹേ തപോധന മഹര്ഷേ! വിശ്വസൃഷ്ടികര്ത്താവായ ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ മുഖത്തില്നിന്ന് വേദാദികളെ പ്രസവിപ്പിച്ചു. ദേവന് എന്തെല്ലാം, ആരുടെ സഹായത്തോടെ സൃഷ്ടിച്ചുവോ അത് എനിക്ക് പറഞ്ഞു തരുക.
Verse 37
मैत्रेय उवाच ऋग्यजु:सामाथर्वाख्यान् वेदान् पूर्वादिभिर्मुखै: । शास्त्रमिज्यां स्तुतिस्तोमं प्रायश्चित्तं व्यधात्क्रमात् ॥ ३७ ॥
മൈത്രേയന് പറഞ്ഞു—ബ്രഹ്മാവിന്റെ മുന്മുഖത്തില്നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ക്രമേണ ഋഗ്, യജുഃ, സാമ, അഥര്വ—ഈ നാല് വേദങ്ങളും പ്രത്യക്ഷമായി. പിന്നെ ശാസ്ത്രങ്ങള്, യജ്ഞവിധികള്, സ്തുതി-സ്തോത്രങ്ങള്, സ്തോമങ്ങള്, പ്രായശ്ചിത്തകര്മങ്ങള് എന്നിവയും ക്രമമായി സ്ഥാപിതമായി.
Verse 38
आयुर्वेदं धनुर्वेदं गान्धर्वं वेदमात्मन: । स्थापत्यं चासृजद् वेदं क्रमात्पूर्वादिभिर्मुखै: ॥ ३८ ॥
അവന് വേദങ്ങളില്നിന്നുതന്നെ ആയുര്വേദം, ധനുര്വേദം, ഗാന്ധര്വവേദം, സ്ഥാപത്യവേദം എന്നിവയും സൃഷ്ടിച്ചു. ഇവ എല്ലാം മുന്മുഖത്തില്നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ക്രമമായി പ്രത്യക്ഷമായി.
Verse 39
इतिहासपुराणानि पञ्चमं वेदमीश्वर: । सर्वेभ्य एव वक्त्रेभ्य: ससृजे सर्वदर्शन: ॥ ३९ ॥
പിന്നീട് സರ್ವദര്ശിയായ ഈശ്വരന് ഇതിഹാസങ്ങളും പുരാണങ്ങളും ‘അഞ്ചാം വേദം’ ആയി തന്റെ എല്ലാ മുഖങ്ങളില്നിന്നും സൃഷ്ടിച്ചു; കാരണം അവന് ഭൂത-വര്ത്തമാന-ഭാവി എല്ലാം കാണുന്നവന് ആകുന്നു.
Verse 40
षोडश्युक्थौ पूर्ववक्त्रात्पुरीष्यग्निष्टुतावथ । आप्तोर्यामातिरात्रौ च वाजपेयं सगोसवम् ॥ ४० ॥
ബ്രഹ്മാവിന്റെ കിഴക്കൻ മുഖത്തിൽ നിന്ന് ഷോഡശീ, ഉക്ഥ, പുരീഷ്യ, അഗ്നിഷ്ടോമ, ആപ്തോര്യാമ, അതിരാത്ര, വാജപേയ, ഗോസവം എന്നീ വിവിധ അഗ്നിയജ്ഞങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।
Verse 41
विद्या दानं तप: सत्यं धर्मस्येति पदानि च । आश्रमांश्च यथासंख्यमसृजत्सह वृत्तिभि: ॥ ४१ ॥
വിദ്യ, ദാനം, തപസ്, സത്യം—ഇവയാണ് ധർമ്മത്തിന്റെ നാല് പാദങ്ങൾ; അവയെ അനുഷ്ഠിക്കാൻ വ്യത്യസ്ത വൃത്തികളോടുകൂടി നാല് ആശ്രമങ്ങളെ ബ്രഹ്മാവ് ക്രമമായി സൃഷ്ടിച്ചു।
Verse 42
सावित्रं प्राजापत्यं च ब्राह्मं चाथ बृहत्तथा । वार्तासञ्चयशालीनशिलोञ्छ इति वै गृहे ॥ ४२ ॥
അതിനുശേഷം ദ്വിജർക്കുള്ള സാവിത്രി-സംസ്കാരം, പ്രാജാപത്യ-വ്രതം, ബ്രാഹ്മ-വ്രതം, ബൃഹദ്വ്രതം എന്നിവ സ്ഥാപിതമായി; കൂടാതെ ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തിൽ വാർത്താ, സഞ്ചയം, ശാലീനം, ശിലോഞ്ചം എന്നിങ്ങനെ ജീവികാമാർഗങ്ങളും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।
Verse 43
वैखानसा वालखिल्यौदुम्बरा: फेनपा वने । न्यासे कुटीचक: पूर्वं बह्वोदो हंसनिष्क्रियौ ॥ ४३ ॥
വാനപ്രസ്ഥജീവിതത്തിന്റെ നാല് വിഭാഗങ്ങൾ—വൈഖാനസ, വാലഖില്യ, ഔദുംബര, ഫേനപ; സന്ന്യാസത്തിന്റെ നാല് വിഭാഗങ്ങൾ—കുടീചക, ബഹ്വോദ, ഹംസ, നിഷ്ക്രിയ—ഇവയൊക്കെയും ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।
Verse 44
आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तथैव च । एवं व्याहृतयश्वासन् प्रणवो ह्यस्य दहृत: ॥ ४४ ॥
ആന്വീക്ഷികീ (തർക്കശാസ്ത്രം), ത്രയീ (വേദവിദ്യ), വാർത്താ, ദണ്ഡനീതി—ഇവ എല്ലാം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; കൂടാതെ ഭൂഃ, ഭുവഃ, സ്വഃ എന്ന വ്യാഹൃതികളും; പ്രണവമായ ഓംകാരവും ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചു।
Verse 45
तस्योष्णिगासील्लोमभ्यो गायत्री च त्वचो विभो: । त्रिष्टुम्मांसात्स्नुतोऽनुष्टुब्जगत्यस्थ्न: प्रजापते: ॥ ४५ ॥
അനന്തരം സർവ്വശക്തനായ പ്രജാപതിയുടെ ദേഹരോമങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉഷ്ണിക് ഛന്ദസ് പ്രകടമായി. ത്വക്കിൽ നിന്ന് ഗായത്രി, മാംസത്തിൽ നിന്ന് ത്രിഷ്ടുപ്, നാഡികളിൽ നിന്ന് അനുഷ്ടുപ്, അസ്ഥികളിൽ നിന്ന് ജഗതി ഛന്ദസ് ഉദിച്ചു।
Verse 46
मज्जाया: पङ्क्तिरुत्पन्ना बृहती प्राणतोऽभवत् ॥ ४६ ॥
അസ്ഥിമജ്ജയിൽ നിന്ന് പങ്ക്തി ഛന്ദസ് പ്രകടമായി; പ്രജാപതിയുടെ പ്രാണവായുവിൽ നിന്ന് ബൃഹതി ഛന്ദസ് ഉദിച്ചു।
Verse 47
स्पर्शस्तस्याभवज्जीव: स्वरो देह उदाहृत । ऊष्माणमिन्द्रियाण्याहुरन्त:स्था बलमात्मन: । स्वरा: सप्त विहारेण भवन्ति स्म प्रजापते: ॥ ४७ ॥
ബ്രഹ്മന്റെ ജീവശക്തി സ്പർശവർണങ്ങളായി പ്രകടമായി; അവന്റെ ദേഹം സ്വരവർണങ്ങളായി പറയപ്പെട്ടു. ഊഷ്മവർണങ്ങൾ അവന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, അന്തഃസ്ഥവർണങ്ങൾ അവന്റെ ബലം; അവന്റെ വിഹാരക്രിയയിൽ നിന്ന് സംഗീതത്തിലെ ഏഴ് സ്വരങ്ങൾ ഉദിച്ചു।
Verse 48
शब्दब्रह्मात्मनस्तस्य व्यक्ताव्यक्तात्मन: पर: । ब्रह्मावभाति विततो नानाशक्त्युपबृंहित: ॥ ४८ ॥
ശബ്ദബ്രഹ്മസ്വരൂപനായ ആ ബ്രഹ്മൻ വ്യക്ത-അവ്യക്ത ധാരണകളെ അതിക്രമിച്ചവൻ. നാനാവിധ ശക്തികളാൽ സമൃദ്ധനായി, പരമസത്യത്തിന്റെ പൂർണ്ണ വിപുലരൂപമായി അദ്ദേഹം പ്രകാശിക്കുന്നു।
Verse 49
ततोऽपरामुपादाय स सर्गाय मनो दधे ॥ ४९ ॥
അതിനുശേഷം ബ്രഹ്മൻ മറ്റൊരു ദേഹം സ്വീകരിച്ചു; അതിൽ മൈഥുനജീവിതം നിരോധിതമല്ലായിരുന്നു. അങ്ങനെ അദ്ദേഹം കൂടുതൽ സൃഷ്ടിവിസ്താരത്തിനായി പ്രവർത്തിച്ചു।
Verse 50
ऋषीणां भूरिवीर्याणामपि सर्गमविस्तृतम् । ज्ञात्वा तद्धृदये भूयश्चिन्तयामास कौरव ॥ ५० ॥
ഹേ കൗരവപുത്രാ! മഹാവീര്യമുള്ള ഋഷിമാർ ഉണ്ടായിട്ടും സൃഷ്ടിവിസ്താരം മതിയായില്ലെന്ന് അറിഞ്ഞ് ബ്രഹ്മാവ് ഹൃദയത്തിൽ വീണ്ടും പ്രജാവൃദ്ധിയുടെ മാർഗം ഗൗരവത്തോടെ ചിന്തിച്ചു।
Verse 51
अहो अद्भुतमेतन्मे व्यापृतस्यापि नित्यदा । न ह्येधन्ते प्रजा नूनं दैवमत्र विघातकम् ॥ ५१ ॥
ബ്രഹ്മാവ് മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു—അയ്യോ, എത്ര അത്ഭുതം! ഞാൻ നിത്യവും പ്രവർത്തനത്തിൽ വ്യാപൃതനായി സർവ്വത്ര വ്യാപിച്ചിട്ടും പ്രജകൾ വർധിക്കുന്നില്ല; ഇതിന് തടസ്സം വരുത്തുന്നത് ദൈവവിധിയേ.
Verse 52
एवं युक्तकृतस्तस्य दैवञ्चावेक्षतस्तदा । कस्य रूपमभूद् द्वेधा यत्कायमभिचक्षते ॥ ५२ ॥
ഇങ്ങനെ ധ്യാനത്തിൽ ലീനനായി ദൈവശക്തിയെ നിരീക്ഷിക്കുമ്പോൾ, അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ദേഹത്തിൽ നിന്ന് രണ്ട് രൂപങ്ങൾ ഉദിച്ചു; അവ ഇന്നും ‘ബ്രഹ്മദേഹം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്।
Verse 53
ताभ्यां रूपविभागाभ्यां मिथुनं समपद्यत ॥ ५३ ॥
ആ പുതുതായി വേർപെട്ട രണ്ടു രൂപങ്ങളും പരസ്പരം ചേർന്ന് ദാമ്പത്യ (മിഥുന)ബന്ധത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു।
Verse 54
यस्तु तत्र पुमान् सोऽभून्मनु: स्वायम्भुव: स्वराट् । स्त्री याऽसीच्छतरूपाख्या महिष्यस्य महात्मन: ॥ ५४ ॥
അവരിൽ പുരുഷരൂപം ഉണ്ടായവൻ സ്വായംഭുവ മനു എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായി; സ്ത്രീരൂപം ഉണ്ടായവൾ ശതരൂപാ എന്നു വിളിക്കപ്പെട്ടു, ആ മഹാത്മ മനുവിന്റെ മഹിഷിയായി.
Verse 55
तदा मिथुनधर्मेण प्रजा ह्येधाम्बभूविरे ॥ ५५ ॥
അതിനുശേഷം മൈഥുനധർമ്മംകൊണ്ട് പ്രജകൾ ക്രമേണ സന്തതിപരമ്പരയായി വർദ്ധിച്ചു।
Verse 56
स चापि शतरूपायां पञ्चापत्यान्यजीजनत् । प्रियव्रतोत्तानपादौ तिस्र: कन्याश्च भारत । आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति सत्तम ॥ ५६ ॥
ഹേ ഭാരതപുത്രാ! കാലക്രമത്തിൽ അവൻ ശതരൂപയിൽ അഞ്ചു മക്കളെ ജനിപ്പിച്ചു—പ്രിയവ്രതനും ഉത്താനപാദനും എന്ന രണ്ടു പുത്രന്മാർ; ആകൂതി, ദേവഹൂതി, പ്രസൂതി എന്ന മൂന്ന് പുത്രിമാർ।
Verse 57
आकूतिं रुचये प्रादात्कर्दमाय तु मध्यमाम् । दक्षायादात्प्रसूतिं च यत आपूरितं जगत् ॥ ५७ ॥
പിതാവായ മനു തന്റെ മൂത്ത പുത്രി ആകൂതിയെ ഋഷി രുചിക്കു, മദ്ധ്യ പുത്രി ദേവഹൂതിയെ ഋഷി കർദമനു, ഇളയ പുത്രി പ്രസൂതിയെ ദക്ഷനു നൽകി; അവരാൽ ലോകം പ്രജകളാൽ നിറഞ്ഞു।
Frequently Asked Questions
Because they were niṣkāma and Vāsudeva-parāyaṇa—fixed in liberation and devotion—with their vital energy described as flowing upward (ūrdhva-retas), indicating mastery over procreative impulse and commitment to renunciation rather than world-expansion.
Rudra manifests from Brahmā’s controlled yet irrepressible anger, emerging from between Brahmā’s eyebrows. The episode teaches that even cosmic administration must manage disruptive energies; Rudra embodies transformative force that requires guidance toward tapas rather than unchecked proliferation.
Brahmā gives Rudra eleven names—Manyu, Manu, Mahinasa, Mahān, Śiva, Ṛtadhvaja, Ugraretā, Bhava, Kāla, Vāmadeva, Dhṛtavrata—indicating multiple functions: wrath/transformation (Manyu), auspiciousness (Śiva), time/destruction (Kāla), fierce potency (Ugraretā), and steadfast vows (Dhṛtavrata), among others.
Rudra’s offspring were unlimited and violently destructive, attempting to devour the universe and even attacking Brahmā. Brahmā therefore redirected Rudra to penance, showing that creation must be balanced by restraint (tapas) to preserve cosmic order (poṣaṇa/dharma).
Marīci, Atri, Aṅgirā, Pulastya, Pulaha, Kratu, Bhṛgu, Vasiṣṭha, Dakṣa, and Nārada. They function as principal Prajāpatis/ṛṣis through whom lineages, disciplines, and further creation expand in subsequent narratives.
The narrative depicts a lapse in propriety (desire toward his daughter Vāk), corrected by Brahmā’s sons. Brahmā abandons that body, which becomes fog/darkness, underscoring that even the highest administrator is accountable to dharma and that moral deviation produces obscuration in the world.
The Ṛk, Yajur, Sāma, and Atharva Vedas manifest from Brahmā’s four mouths; then rituals, hymns, and supplementary knowledge unfold sequentially. Upavedas (medicine, military, music, architecture) and the ‘fifth Veda’ (Purāṇas/Itihāsas) also emerge, presenting revelation as the structuring intelligence behind society and sacrifice.
Oṁkāra (praṇava) is portrayed as the seed of transcendental sound (śabda-brahma) and the concentrated essence of Vedic revelation, linked to the inner core (heart) where the Lord as Paramātmā is intuited—thereby grounding external ritual and language in inner realization.
They are two forms differentiated from Brahmā to enable regulated population growth when ascetic progenitors did not expand the species sufficiently. Their union establishes the human genealogical stream foundational to later histories, including the Devahūti–Kardama marriage leading to Kapila.