Adhyaya 14

Verse 1

श्रीयुधिष्ठिर उवाच गृहस्थ एतां पदवीं विधिना येन चाञ्जसा । यायाद्देवऋषे ब्रूहि माद‍ृशो गृहमूढधी: ॥ १ ॥

ശ്രീ യുദിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവർഷേ! ഞാൻ ഗൃഹസ്ഥനായി ഗൃഹമോഹത്തിൽ ബുദ്ധി മൂടപ്പെട്ടവൻ. വേദവിധിപ്രകാരം ഞങ്ങളുപോലുള്ളവർ എളുപ്പത്തിൽ മോക്ഷപദം എങ്ങനെ പ്രാപിക്കും? ദയചെയ്തു പറയുക।

Verse 2

श्रीनारद उवाच गृहेष्ववस्थितो राजन्क्रिया: कुर्वन्यथोचिता: । वासुदेवार्पणं साक्षादुपासीत महामुनीन् ॥ २ ॥

ശ്രീ നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! ഗൃഹസ്ഥൻ യഥോചിത കർമങ്ങൾ ചെയ്ത് ഉപജീവനം നടത്തണം; എന്നാൽ ഫലം സ്വയം ഭോഗിക്കാതെ അത് നേരിട്ട് വാസുദേവനായ ശ്രീകൃഷ്ണനു അർപ്പിക്കണം. മഹാഭക്തരുടെ സത്സംഗം വഴി വാസുദേവോപാസനയുടെ മാർഗം പൂർണ്ണമായി ഗ്രഹിക്കാം।

Verse 3

श‍ृण्वन्भगवतोऽभीक्ष्णमवतारकथामृतम् । श्रद्दधानो यथाकालमुपशान्तजनावृत: ॥ ३ ॥ सत्सङ्गाच्छनकै: सङ्गमात्मजायात्मजादिषु । विमुञ्चेन्मुच्यमानेषु स्वयं स्वप्नवदुत्थित: ॥ ४ ॥

ഗൃഹസ്ഥൻ ശാന്തരായ സാദുജനങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിൽ, യഥാകാലം ശ്രദ്ധയോടെ ഭഗവാന്റെ അവതാരകഥാമൃതം വീണ്ടും വീണ്ടും ശ്രവിക്കണം. സത്സംഗം മൂലം അവൻ പതിയെ ഭാര്യാ-പുത്രാദികളിലേക്കുള്ള ആസക്തി വിട്ടൊഴിയും; സ്വപ്നത്തിൽ നിന്ന് ഉണർന്നവനെപ്പോലെ സ്വയം വൈരാഗ്യം പ്രാപിക്കും।

Verse 4

श‍ृण्वन्भगवतोऽभीक्ष्णमवतारकथामृतम् । श्रद्दधानो यथाकालमुपशान्तजनावृत: ॥ ३ ॥ सत्सङ्गाच्छनकै: सङ्गमात्मजायात्मजादिषु । विमुञ्चेन्मुच्यमानेषु स्वयं स्वप्नवदुत्थित: ॥ ४ ॥

ഗൃഹസ്ഥൻ ശാന്തരായ സാദുജനങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിൽ, യഥാകാലം ശ്രദ്ധയോടെ ഭഗവാന്റെ അവതാരകഥാമൃതം വീണ്ടും വീണ്ടും ശ്രവിക്കണം. സത്സംഗം മൂലം അവൻ പതിയെ ഭാര്യാ-പുത്രാദികളിലേക്കുള്ള ആസക്തി വിട്ടൊഴിയും; സ്വപ്നത്തിൽ നിന്ന് ഉണർന്നവനെപ്പോലെ സ്വയം വൈരാഗ്യം പ്രാപിക്കും।

Verse 5

यावदर्थमुपासीनो देहे गेहे च पण्डित: । विरक्तो रक्तवत्तत्र नृलोके नरतां न्यसेत् ॥ ५ ॥

ദേഹംയും വീടും നിലനിർത്താൻ ആവശ്യമായത്ര മാത്രം പ്രവർത്തിച്ച്, യഥാർത്ഥ പണ്ഡിതൻ ഉള്ളിൽ വൈരാഗ്യത്തോടെ ഇരിക്കണം; എന്നാൽ പുറത്തേക്ക് ആസക്തനെന്നപോലെ പെരുമാറാം. മനുഷ്യലോകത്തിൽ ജീവിച്ചാലും അസംഗഭാവത്തോടെ മനുഷ്യധർമ്മം നിലനിർത്തണം।

Verse 6

ज्ञातय: पितरौ पुत्रा भ्रातर: सुहृदोऽपरे । यद्वदन्ति यदिच्छन्ति चानुमोदेत निर्मम: ॥ ६ ॥

ബുദ്ധിമാൻ മനുഷ്യൻ തന്റെ ജീവിതക്രമം അത്യന്തം ലളിതമാക്കണം. സുഹൃത്തുകൾ, മക്കൾ, മാതാപിതാക്കൾ, സഹോദരങ്ങൾ മുതലായവർ നിർദ്ദേശിച്ചാൽ പുറമേ ‘അതെ, ശരി’ എന്നു സമ്മതിക്കാം; എന്നാൽ ഉള്ളിൽ നിർമമനായി ഭാരമുള്ള ജീവിതം സൃഷ്ടിക്കരുത്.

Verse 7

दिव्यं भौमं चान्तरीक्षं वित्तमच्युतनिर्मितम् । तत्सर्वमुपयुञ्जान एतत्कुर्यात्स्वतो बुध: ॥ ७ ॥

ആകാശം, ഭൂമി, അന്തരീക്ഷം എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള സമ്പത്ത് എല്ലാം അച്യുതനായ ഭഗവാന്റെ സൃഷ്ടിയാണ്. അതെല്ലാം സർവ്വജീവികളുടെ ദേഹം-പ്രാണം നിലനിർത്താൻ ഉപയോഗിച്ച് ബുദ്ധിമാൻ സ്വയം ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കണം.

Verse 8

यावद् भ्र्रियेत जठरं तावत् स्वत्वं हि देहिनाम् । अधिकं योऽभिमन्येत स स्तेनो दण्डमर्हति ॥ ८ ॥

വയറ് നിറച്ച് ദേഹം നിലനിർത്താൻ എത്രമാത്രം ആവശ്യമോ അത്രത്തോളം മാത്രമേ ദേഹിക്ക് അവകാശമുള്ളൂ. അതിലധികം ‘എന്റെത്’ എന്നു കരുതുന്നവൻ കള്ളൻ; പ്രകൃതിയുടെ നിയമപ്രകാരം ശിക്ഷയ്ക്ക് അർഹൻ.

Verse 9

मृगोष्ट्रखरमर्काखुसरीसृप्खगमक्षिका: । आत्मन: पुत्रवत् पश्येत्तैरेषामन्तरं कियत् ॥ ९ ॥

മാൻ, ഒട്ടകം, കഴുത, കുരങ്ങ്, എലി, പാമ്പ്, പക്ഷി, ഈച്ച തുടങ്ങിയ ജീവികളെ സ്വന്തം മകനെപ്പോലെ കാണണം. കുട്ടികളിലും ഈ നിർദോഷ ജീവികളിലും യഥാർത്ഥത്തിൽ എത്ര ചെറിയ വ്യത്യാസമേ ഉള്ളൂ?

Verse 10

त्रिवर्गं नातिकृच्छ्रेण भजेत गृहमेध्यपि । यथादेशं यथाकालं यावद्दैवोपपादितम् ॥ १० ॥

ഗൃഹസ്ഥനായാലും ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്ന ത്രിവർഗത്തിനായി അതിയായി പരിശ്രമിക്കരുത്. ദേശകാലാനുസാരം, ഭഗവാന്റെ കൃപയാൽ കുറഞ്ഞ ശ്രമത്തിൽ ലഭിക്കുന്നതുകൊണ്ട് ദേഹം നിലനിർത്തി തൃപ്തനായി ഇരിക്കണം; ഉഗ്രകർമ്മത്തിൽ ഏർപ്പെടരുത്.

Verse 11

आश्वाघान्तेऽवसायिभ्य: कामान्संविभजेद्यथा । अप्येकामात्मनो दारां नृणां स्वत्वग्रहो यत: ॥ ११ ॥

നായകൾ, പതിതർ, ചാണ്ഡാലാദി അശുദ്ധരെന്നു കരുതപ്പെടുന്നവരെയും ഗൃഹസ്ഥർ യഥോചിത ആവശ്യങ്ങൾ പങ്കുവെച്ച് പോഷിക്കണം. വീട്ടിലെ അത്യന്തം പ്രിയയായ ഭാര്യയെയും അതിഥികളും പൊതുജനങ്ങളും സ്വീകരിക്കുവാൻ അർപ്പണഭാവത്തോടെ സമർപ്പിക്കണം.

Verse 12

जह्याद् यदर्थे स्वान्प्राणान्हन्याद्वा पितरं गुरुम् । तस्यां स्वत्वं स्‍त्रियां जह्याद्यस्तेन ह्यजितो जित: ॥ १२ ॥

ആർക്കുവേണ്ടി മനുഷ്യൻ സ്വന്തം പ്രാണം പോലും ത്യജിക്കുകയോ, പിതാവിനെയും ഗുരുവിനെയും വരെ കൊല്ലുകയോ ചെയ്യുമോ, അത്തരം ഭാര്യയെക്കുറിച്ചുള്ള ‘ഇവൾ എന്റെതാണ്’ എന്ന സ്വത്തുബോധം ഉപേക്ഷിക്കണം. ഈ ആസക്തി വിട്ടവൻ ആരാലും ജയിക്കപ്പെടാത്ത അജിതനായ ഭഗവാനെയും ജയിക്കുന്നു.

Verse 13

कृमिविड्भस्मनिष्ठान्तं क्‍वेदं तुच्छं कलेवरम् । क्व‍ तदीयरतिर्भार्या क्व‍ायमात्मा नभश्छदि: ॥ १३ ॥

ഈ തുച്ഛ ദേഹം ഒടുവിൽ പുഴുക്കളായോ മലമായോ ചാരമായോ മാറും—എന്ന് ശരിയായി വിചാരിച്ച് ഭാര്യയുടെ ദേഹത്തോടുള്ള ആകർഷണം ഉപേക്ഷിക്കണം. ആ ദേഹരതിക്ക് എന്ത് വില? ആകാശംപോലെ സർവ്വവ്യാപിയായ പരമാത്മാവ് എത്ര മഹത്തൻ!

Verse 14

सिद्धैर्यज्ञावशिष्टार्थै: कल्पयेद् वृत्तिमात्मन: । शेषे स्वत्वं त्यजन्प्राज्ञ: पदवीं महतामियात् ॥ १४ ॥

ബുദ്ധിമാൻ ഭഗവാനെ അർപ്പിച്ച് ശേഷിക്കുന്ന പ്രസാദം ഭക്ഷിച്ചോ, പഞ്ചസൂനാ യജ്ഞാദികളിലെ അവശിഷ്ടം കൊണ്ടോ തന്റെ ജീവിതവൃത്തി ക്രമപ്പെടുത്തി തൃപ്തനാകണം. ഇങ്ങനെ ദേഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സ്വത്തുബോധവും ആസക്തിയും ഉപേക്ഷിച്ചാൽ അവൻ മഹാത്മാക്കളുടെ പദവിയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കും.

Verse 15

देवानृषीन् नृभूतानि पितृनात्मानमन्वहम् । स्ववृत्त्यागतवित्तेन यजेत पुरुषं पृथक् ॥ १५ ॥

പ്രതിദിനം സ്വന്തം ഉപജീവനത്തിൽ നിന്നു ലഭിച്ച ധനത്തോടെ ദേവന്മാർ, ഋഷികൾ, മനുഷ്യർ, ജീവജാലങ്ങൾ, പിതൃകൾ, കൂടാതെ സ്വന്തം ആത്മാവിനെയും വേർതിരിച്ച് യജിക്കണം. ഇങ്ങനെ ചെയ്യുമ്പോൾ എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന പരമപുരുഷനെയേ ഉള്ളിൽ നിന്ന് ആരാധിക്കുന്നതാകുന്നു.

Verse 16

यर्ह्यात्मनोऽधिकाराद्या: सर्वा: स्युर्यज्ञसम्पद: । वैतानिकेन विधिना अग्निहोत्रादिना यजेत् ॥ १६ ॥

ധനം, ജ്ഞാനം മുതലായ ഉപാധികൾ സ്വാധീനത്തിലായി അവയാൽ യജ്ഞസമ്പത്ത് പൂർണ്ണമാകുമ്പോൾ, ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം വൈതാനിക രീതിയിൽ അഗ്നിഹോത്രാദി യജ്ഞങ്ങളിൽ ആഹുതി അർപ്പിച്ച് ഭഗവാൻ യജ്ഞപുരുഷനെ ആരാധിക്കണം।

Verse 17

न ह्यग्निमुखतोऽयं वै भगवान्सर्वयज्ञभुक् । इज्येत हविषा राजन्यथा विप्रमुखे हुतै: ॥ १७ ॥

ഭഗവാൻ സർവയജ്ഞഭുക് അഗ്നിമുഖത്തിലൂടെ അർപ്പിക്കുന്ന ഹവിസും സ്വീകരിക്കുന്നു; എങ്കിലും രാജാവേ, യോഗ്യബ്രാഹ്മണരുടെ മുഖത്തിലൂടെ അന്നം-ഘൃതാദി ശ്രേഷ്ഠ നൈവേദ്യം അർപ്പിക്കുമ്പോൾ അവൻ കൂടുതൽ തൃപ്തനാകുന്നു।

Verse 18

तस्माद् ब्राह्मणदेवेषु मर्त्यादिषु यथार्हत: । तैस्तै: कामैर्यजस्वैनं क्षेत्रज्ञं ब्राह्मणाननु ॥ १८ ॥

അതുകൊണ്ട് രാജാവേ, ആദ്യം ബ്രാഹ്മണർക്കും ദേവന്മാർക്കും യഥാർഹമായി ഭോഗം അർപ്പിച്ച് പ്രസാദം നൽകുക, അവരെ തൃപ്തിയോടെ ഭക്ഷിപ്പിക്കുക; പിന്നെ നിങ്ങളുടെ ശേഷിയനുസരിച്ച് മറ്റു ജീവികൾക്കും പ്രസാദം വിതരണം ചെയ്യുക. ഇങ്ങനെ ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ വഴിയിലൂടെ സർവഭൂതാന്തർസ്ഥനായ ക്ഷേത്രജ്ഞ ഭഗവാനെ ആരാധിക്കാം।

Verse 19

कुर्यादपरपक्षीयं मासि प्रौष्ठपदे द्विज: । श्राद्धं पित्रोर्यथावित्तं तद्बन्धूनां च वित्तवान् ॥ १९ ॥

സമ്പന്നനായ ദ്വിജൻ ഭാദ്രപദ മാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷത്തിൽ പിതാക്കൾക്കായി യഥാവിത്തം ശ്രാദ്ധം നടത്തണം; അതുപോലെ ആശ്വിന മാസത്തിലെ മഹാലയ കർമത്തിൽ പിതൃബന്ധുക്കൾക്കുമായി ശേഷിയനുസരിച്ച് പിണ്ഡദാനാദി ചെയ്യണം।

Verse 20

अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥

ഉത്തരായണ-ദക്ഷിണായണ സംക്രാന്തി, വിഷുവം, വ്യതീപാതയോഗം, ദിനക്ഷയം, ചന്ദ്ര-സൂര്യഗ്രഹണം, ദ്വാദശി, ശ്രവണ നക്ഷത്രം; അക്ഷയ തൃതീയ, കാർത്തിക ശുക്ല നവമി, ഹേമന്ത-ശിശിര ഋതുക്കളിലെ നാല് അഷ്ടകകൾ; മാഘ ശുക്ല സപ്തമി, മഘാ നക്ഷത്രയുക്ത പൂർണ്ണിമ; രാകാ-അനുമതി കൂടിയതും മാസനക്ഷത്രയുക്തവുമായ തിഥികൾ; കൂടാതെ ദ്വാദശി അനുരാധ, ശ്രവണ, മൂന്ന് ഉത്തര നക്ഷത്രങ്ങളുമായി യുക്തമായപ്പോൾ, ഏകാദശി മൂന്ന് ഉത്തര നക്ഷത്രങ്ങളുമായി യുക്തമായപ്പോൾ; ഒടുവിൽ ജന്മനക്ഷത്രം അല്ലെങ്കിൽ ശ്രവണ നക്ഷത്രം യുക്തമായ ദിവസങ്ങളിലും—ഈ സമയങ്ങളിൽ ശ്രാദ്ധം നടത്തണം।

Verse 21

अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥

മകര–കർകിട സംക്രാന്തി, മേഷ–തുലാ വിഷുവം, വ്യതീപാത യോഗം, ദിനക്ഷയം, ത്രിതിഥി സംയോഗം, ചന്ദ്ര/സൂര്യഗ്രഹണം, ദ്വാദശി കൂടാതെ ശ്രവണ നക്ഷത്രത്തിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യണം.

Verse 22

अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥

അക്ഷയ തൃതീയ, കാർത്തിക ശുക്ല നവമി, ഹേമന്ത–ശിശിര ഋതുക്കളിലെ നാല് അഷ്ടകകൾ, മാഘ ശുക്ല സപ്തമി, മഘാ നക്ഷത്രം–പൂർണ്ണിമ സംയോഗം, രാകാ/അനുമതി പൂർണ്ണിമകൾ, കൂടാതെ മാസനാമ നക്ഷത്രങ്ങളോടുകൂടിയ തിഥികളിലും ശ്രാദ്ധം ചെയ്യണം.

Verse 23

अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥

ദ്വാദശി അനുരാധ, ശ്രവണ, അല്ലെങ്കിൽ മൂന്ന് ഉത്തര നക്ഷത്രങ്ങളുമായി ചേർന്നാൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യണം; അതുപോലെ ഏകാദശി മൂന്ന് ഉത്തര നക്ഷത്രങ്ങളുമായി ചേർന്നാലും. അവസാനം, സ്വന്തം ജന്മനക്ഷത്രം അല്ലെങ്കിൽ ശ്രവണ നക്ഷത്രം ചേർന്ന ദിവസവും ശ്രാദ്ധം ചെയ്യണം.

Verse 24

त एते श्रेयस: काला नृणां श्रेयोविवर्धना: । कुर्यात्सर्वात्मनैतेषु श्रेयोऽमोघं तदायुष: ॥ २४ ॥

ഈ എല്ലാ കാലങ്ങളും മനുഷ്യർക്കു അത്യന്തം മംഗളകരവും ശ്രേയസ്സു വർധിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്. അത്തരം സമയങ്ങളിൽ പൂർണ്ണഹൃദയത്തോടെ ശുഭകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യണം; കാരണം അല്പായുസ്സിലും അതിന്റെ ഫലം അമോഘമാകുന്നു.

Verse 25

एषु स्‍नानं जपो होमो व्रतं देवद्विजार्चनम् । पितृदेवनृभूतेभ्यो यद्दत्तं तद्ध्यनश्वरम् ॥ २५ ॥

ഈ കാലങ്ങളിൽ ഗംഗ, യമുന അല്ലെങ്കിൽ മറ്റു തീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം, ജപം, ഹോമം, വ്രതം, കൂടാതെ പരമേശ്വരൻ, ബ്രാഹ്മണർ, പിതൃകൾ, ദേവതകൾ, സർവ്വ ജീവികൾ എന്നിവരുടെ ആരാധന—ഇങ്ങനെ നൽകുന്ന ദാനം നിത്യഫലം നൽകുന്നു.

Verse 26

संस्कारकालो जायाया अपत्यस्यात्मनस्तथा । प्रेतसंस्था मृताहश्च कर्मण्यभ्युदये नृप ॥ २६ ॥

ഹേ രാജാ യുധിഷ്ഠിരാ! സ്വയം, ഭാര്യ, മക്കൾ എന്നിവരുടെ സംസ്കാരകാലത്തും, അന്ത്യേഷ്ടിയും വാർഷിക ശ്രാദ്ധവും പോലുള്ള കർമങ്ങളിലും, ഫലവൃദ്ധിക്കായി മുൻപറഞ്ഞ മംഗളകർമ്മങ്ങൾ വിധിപൂർവ്വം ചെയ്യണം।

Verse 27

अथ देशान्प्रवक्ष्यामि धर्मादिश्रेयआवहान् । स वै पुण्यतमो देश: सत्पात्रं यत्र लभ्यते ॥ २७ ॥ बिम्बं भगवतो यत्र सर्वमेतच्चराचरम् । यत्र ह ब्राह्मणकुलं तपोविद्यादयान्वितम् ॥ २८ ॥

നാരദമുനി പറഞ്ഞു: ഇനി ധർമ്മകർമ്മങ്ങൾ ശ്രേയസ്സായി ഫലിക്കുന്ന ദേശങ്ങളെ ഞാൻ പറയുന്നു. യോഗ്യനായ വൈഷ്ണവൻ ലഭിക്കുന്നിടം അത്യന്തം പുണ്യസ്ഥലം. ഭഗവാന്റെ വിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിതമായിടവും, തപസ്സ്‑വിദ്യ‑ദയ എന്നിവയാൽ സമ്പന്നമായ ബ്രാഹ്മണകുലം ഉള്ളിടവും പരമ മംഗളമാണ്.

Verse 28

अथ देशान्प्रवक्ष्यामि धर्मादिश्रेयआवहान् । स वै पुण्यतमो देश: सत्पात्रं यत्र लभ्यते ॥ २७ ॥ बिम्बं भगवतो यत्र सर्वमेतच्चराचरम् । यत्र ह ब्राह्मणकुलं तपोविद्यादयान्वितम् ॥ २८ ॥

നാരദമുനി പറഞ്ഞു: ഇനി ധർമ്മകർമ്മങ്ങൾ ശ്രേയസ്സായി ഫലിക്കുന്ന ദേശങ്ങളെ ഞാൻ പറയുന്നു. യോഗ്യനായ വൈഷ്ണവൻ ലഭിക്കുന്നിടം അത്യന്തം പുണ്യസ്ഥലം. ഭഗവാന്റെ വിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിതമായിടവും, തപസ്സ്‑വിദ്യ‑ദയ എന്നിവയാൽ സമ്പന്നമായ ബ്രാഹ്മണകുലം ഉള്ളിടവും പരമ മംഗളമാണ്.

Verse 29

यत्र यत्र हरेरर्चा स देश: श्रेयसां पदम् । यत्र गङ्गादयो नद्य: पुराणेषु च विश्रुता: ॥ २९ ॥

എവിടെയെവിടെയോ ഹരിയുടെ അർച്ചന ശാസ്ത്രവിധിപൂർവ്വം നടക്കുന്നു, ആ ദേശം ശ്രേയസ്സിന്റെ പദമാണ്. പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമായ ഗംഗാദി പുണ്യനദികൾ ഒഴുകുന്നിടത്ത് ചെയ്യുന്ന ഏതു ആത്മീയകർമ്മവും തീർച്ചയായും മഹാഫലപ്രദമാണ്.

Verse 30

सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥

പുഷ്കരാദി പുണ്യസരോവരങ്ങൾ, സന്ന്യാസിമാർ വസിക്കുന്ന ക്ഷേത്രങ്ങൾ—കുരുക്ഷേത്രം, ഗയാശിരസ്, പ്രയാഗം, പുലഹാശ്രമം, നൈമിഷാരണ്യം, ഫാൽഗു തീരം, സേതു, പ്രഭാസം, കുശസ്ഥലി (ദ്വാരക), വാരാണസി, മധുപുരി (മഥുര), പമ്പാ, ബിന്ദുസരോവർ, നാരായണാശ്രമം (ബദരികാശ്രമം), നന്ദാനദീതീരങ്ങൾ, സീതാരാമാശ്രമാദികൾ, കൂടാതെ മഹേന്ദ്ര‑മലയാദി കുലാചലങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം അത്യന്തം പുണ്യസ്ഥലങ്ങൾ. ഹരിയുടെ അർച്ചന ഉള്ളിടങ്ങൾ ശ്രേയസ്സു ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ആവർത്തിച്ച് സേവിക്കണം; ഇവിടെ ചെയ്ത ധർമ്മം ആയിരമടങ്ങ് ഫലം നൽകുന്നു.

Verse 31

सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥

പുഷ്കരാദി പുണ്യസരോവരങ്ങളും, സന്മഹാത്മാക്കൾ വസിക്കുന്ന തീർത്ഥങ്ങളായ കുരുക്ഷേത്രം, ഗയ, പ്രയാഗം, പുലഹാശ്രമം; നൈമിഷാരണ്യം, ഫാൽഗു നദീതീരം, സേതുബന്ധം, പ്രഭാസം, കുശസ്ഥലി (ദ്വാരക), വാരാണസി, മധുപുരി (മഥുര), പമ്പാ, ബിന്ദു-സരോവരം, നാരായണാശ്രമം (ബദരി), നന്ദാ നദീതീരങ്ങൾ, ശ്രീരാമ-സീത ആശ്രയിച്ച സ്ഥലങ്ങൾ പോലുള്ള ചിത്രകൂടം, കൂടാതെ മഹേന്ദ്ര-മലയം മുതലായ പർവ്വതപ്രദേശങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം അത്യന്തം പുണ്യദേശങ്ങളാണ്. അതുപോലെ ഹരിയുടെ അർച്ച (രാധാ-കൃഷ്ണ ദേവാരാധന) നിലനിൽക്കുന്നിടങ്ങൾ ശ്രേയസ് ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഭക്തൻ നിരന്തരം സേവിക്കണം; അവിടെ ചെയ്ത ധർമ്മം സഹസ്രഗുണ ഫലം നൽകുന്നു.

Verse 32

सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥

പുഷ്കരാദി തീർത്ഥസരോവരങ്ങളിലും, കുരുക്ഷേത്രം, ഗയ, പ്രയാഗം, പുലഹാശ്രമം, നൈമിഷാരണ്യം, ഫാൽഗു തീരം, സേതുബന്ധം, പ്രഭാസം, കുശസ്ഥലി (ദ്വാരക), വാരാണസി, മധുപുരി (മഥുര), പമ്പാ, ബിന്ദു-സരോവരം, നാരായണാശ്രമം (ബദരി), നന്ദാ തീരങ്ങൾ, സീതാ-രാമ ആശ്രമങ്ങൾ പോലുള്ള ചിത്രകൂടം, കൂടാതെ മഹേന്ദ്ര-മലയം മുതലായ പർവ്വതപ്രദേശങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം പരമ പുണ്യസ്ഥലങ്ങളാണ്. ഹരിയുടെ അർച്ച (രാധാ-കൃഷ്ണ ദേവാരാധന) നടക്കുന്നിടങ്ങളിലേക്കും ശ്രേയസ് ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഭക്തൻ വീണ്ടും വീണ്ടും പോകണം; അവിടെ ചെയ്ത ധർമ്മം സഹസ്രഗുണ ഫലം നൽകുന്നു.

Verse 33

सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥

ഹേ രാജാവേ! ഈ ദേശങ്ങൾ—തീർത്ഥസരോവരങ്ങൾ, ക്ഷേത്രങ്ങൾ, പർവ്വതങ്ങൾ, ആശ്രമങ്ങൾ—പരമ പുണ്യമാണ്; പ്രത്യേകിച്ച് ഹരിയുടെ അർച്ച സ്ഥാപിതമായിടങ്ങളും സന്മഹാത്മാക്കൾ വസിക്കുന്നിടങ്ങളും. ശ്രേയസ് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഇവയെ നിരന്തരം സേവിക്കണം; കാരണം ഇവിടെ ചെയ്ത ധർമ്മം മറ്റിടങ്ങളേക്കാൾ സഹസ്രഗുണ ഫലം നൽകുന്നു.

Verse 34

पात्रं त्वत्र निरुक्तं वै कविभि: पात्रवित्तमै: । हरिरेवैक उर्वीश यन्मयं वै चराचरम् ॥ ३४ ॥

ഹേ ഭൂമിപതേ! പാത്രതയെ അറിയുന്ന ശ്രേഷ്ഠ പണ്ഡിതർ നിശ്ചയിച്ചതിങ്ങനെയാണ്: ഈ വിശ്വത്തിലെ ചരാചരമൊക്കെയും ആരിൽ അധിഷ്ഠിതമാണോ, ആരിൽ നിന്നാണ് എല്ലാം ഉദ്ഭവിക്കുന്നതോ, ആ ഏകൈക ഭഗവാൻ ഹരി (ശ്രീകൃഷ്ണൻ) തന്നെയാണ് പരമ പാത്രം; അതിനാൽ എല്ലാം അവനേയ്ക്ക് അർപ്പിക്കണം.

Verse 35

देवर्ष्यर्हत्सु वै सत्सु तत्र ब्रह्मात्मजादिषु । राजन्यदग्रपूजायां मत: पात्रतयाच्युत: ॥ ३५ ॥

ഹേ രാജാ യുധിഷ്ഠിരാ! നിന്റെ രാജസൂയ യാഗത്തിൽ ദേവന്മാർ, ദേവർഷികൾ, അനേകം സന്മഹാത്മാക്കൾ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ നാലു പുത്രന്മാരും വരെ സന്നിഹിതരായിരുന്നു; എന്നാൽ ‘ആദ്യമായി ആരെ പൂജിക്കണം?’ എന്ന ചോദ്യം വന്നപ്പോൾ, എല്ലാവരും അച്യുതനായ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണനെയേ അഗ്രപൂജയ്ക്ക് യോജ്യമായ പരമ പാത്രമെന്ന് തീരുമാനിച്ചു.

Verse 36

जीवराशिभिराकीर्ण अण्डकोशाङ्‌घ्रिपो महान् । तन्मूलत्वादच्युतेज्या सर्वजीवात्मतर्पणम् ॥ ३६ ॥

ജീവരാശികളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഈ സമസ്ത ജഗത്ത് ഒരു വൃക്ഷംപോലെ; അതിന്റെ മൂലം ഭഗവാൻ അച്യുതൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ. അതിനാൽ കൃഷ്ണാരാധന മാത്രം ചെയ്താൽ സർവ്വജീവാത്മാക്കളും തൃപ്തരാകുന്നു.

Verse 37

पुराण्यनेन सृष्टानि नृतिर्यगृषिदेवता: । शेते जीवेन रूपेण पुरेषु पुरुषो ह्यसौ ॥ ३७ ॥

ഭഗവാൻ മനുഷ്യൻ, മൃഗം-പക്ഷി, ഋഷി, ദേവത എന്നിവരുടെ ദേഹരൂപമായ അനേകം വാസസ്ഥലങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ആ അനന്ത ദേഹങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം ജീവനോടൊപ്പം പരമാത്മരൂപത്തിൽ വസിക്കുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹം പുരുഷാവതാരൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 38

तेष्वेव भगवान् राजंस्तारतम्येन वर्तते । तस्मात्पात्रं हि पुरुषो यावानात्मा यथेयते ॥ ३८ ॥

ഓ രാജാ യുധിഷ്ഠിരാ, ഓരോ ദേഹത്തിലും പരമാത്മാവ് ജീവന് അവന്റെ ഗ്രഹണശേഷിക്കനുസരിച്ച് ബുദ്ധി നൽകുന്നു. അതിനാൽ ദേഹത്തിനുള്ളിലെ മുഖ്യൻ അവൻ തന്നെയാണ്. ജ്ഞാനം, തപസ്, പ്രായശ്ചിത്തം മുതലായ വളർച്ചാനുസരിച്ച് അവൻ ജീവന് വെളിപ്പെടുന്നു.

Verse 39

द‍ृष्ट्वा तेषां मिथो नृणामवज्ञानात्मतां नृप । त्रेतादिषु हरेरर्चा क्रियायै कविभि: कृता ॥ ३९ ॥

ഹേ നൃപാ, ത്രേതായുഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ മനുഷ്യർ തമ്മിൽ തമ്മിൽ അവഗണനയോടെ പെരുമാറുന്നത് മഹർഷികൾ കണ്ടപ്പോൾ, ക്രിയാവിധികളോടും ഉപകരണങ്ങളോടും കൂടിയ ഹരിദേവാരാധന ക്ഷേത്രത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 40

ततोऽर्चायां हरिं केचित् संश्रद्धाय सपर्यया । उपासत उपास्तापि नार्थदा पुरुषद्विषाम् ॥ ४० ॥

അപ്പോൾ ചിലർ ശ്രദ്ധയോടെ അർച്ചാവിഗ്രഹത്തിൽ ഹരിയെ സപര്യയോടെ ആരാധിക്കുന്നു; അവർ യഥാർത്ഥത്തിൽ പൂജിച്ചാലും, വിഷ്ണുവിന്റെ അധികൃത ഭക്തന്മാരോട് വൈരാഗ്യം പുലർത്തുന്നുവെങ്കിൽ അവരുടെ ഭക്തിസേവയിൽ ഭഗവാൻ ഒരിക്കലും തൃപ്തനാകുന്നില്ല.

Verse 41

पुरुषेष्वपि राजेन्द्र सुपात्रं ब्राह्मणं विदु: । तपसा विद्यया तुष्टय‍ा धत्ते वेदं हरेस्तनुम् ॥ ४१ ॥

ഹേ രാജേന്ദ്രാ, എല്ലാ മനുഷ്യരിലും യോഗ്യനായ ബ്രാഹ്മണനെയാണ് ശ്രേഷ്ഠ പാത്രമായി അറിയുന്നത്; അവൻ തപസ്സും വേദാധ്യയനവും തൃപ്തിയും കൊണ്ട് ഹരിയുടെ ദേഹസദൃശമായ വേദത്തെ ധരിക്കുന്നു।

Verse 42

नन्वस्य ब्राह्मणा राजन्कृष्णस्य जगदात्मन: । पुनन्त: पादरजसा त्रिलोकीं दैवतं महत् ॥ ४२ ॥

ഹേ രാജൻ, ഈ ബ്രാഹ്മണർ ജഗദാത്മാവായ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെവരാണ്; അവരുടെ പാദരജസ്സാൽ ത്രിലോകവും ശുദ്ധമാകുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവർ മഹാദേവതുല്യരും, സ്വയം കൃഷ്ണനാലും പൂജ്യരുമാണ്।