Shloka 15
Varṣa-devatā Worship in Jambūdvīpa: Hayagrīva/Hayaśīrṣa, Nṛsiṁha, Kāmadeva (Pradyumna), Matsya, Kūrma, and Varāha
केतुमालेऽपि भगवान् कामदेवस्वरूपेण लक्ष्म्या: प्रियचिकीर्षया प्रजापतेर्दुहितृणां पुत्राणां तद्वर्षपतीनां पुरुषायुषाहोरात्रपरिसङ्ख्यानानां यासां गर्भा महापुरुषमहास्त्रतेजसोद्वेजितमनसां विध्वस्ता व्यसव: संवत्सरान्ते विनिपतन्ति ॥ १५ ॥
ketumāle ’pi bhagavān kāmadeva-svarūpeṇa lakṣmyāḥ priya-cikīrṣayā prajāpater duhitṝṇāṁ putrāṇāṁ tad-varṣa-patīnāṁ puruṣāyuṣāho-rātra-parisaṅkhyānānāṁ yāsāṁ garbhā mahā-puruṣa-mahāstra-tejasodvejita-manasāṁ vidhvastā vyasavaḥ saṁvatsarānte vinipatanti.
ശുകദേവ ഗോസ്വാമി തുടർന്നു—കേതുമാല-വർഷത്തിൽ ഭഗവാൻ വിഷ്ണു കാമദേവസ്വരൂപത്തിൽ വസിക്കുന്നു; അത് ഭക്തരുടെ, പ്രത്യേകിച്ച് ലക്ഷ്മീദേവിയുടെ, പ്രീതിക്കായി മാത്രം. അവിടെ പ്രജാപതി സംവത്സരനും അവന്റെ പുത്രന്മാരും പുത്രിമാരും ഉണ്ട്. പുത്രിമാർ രാത്രികളുടെ, പുത്രന്മാർ പകലുകളുടെ അധിഷ്ഠാതൃ ദേവതകളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യായുസ്സിലെ പകൽ-രാത്രി എണ്ണപ്രകാരം അവരുടെ എണ്ണം 36,000. ഓരോ വർഷാവസാനത്തിലും പരമപുരുഷന്റെ മഹാസ്ത്രതേജസ്—സുദർശനചക്രത്തിന്റെ ദീപ്തി—കണ്ട് വിറച്ച മനസ്സോടെ ആ പുത്രിമാർ ഗർഭഭ്രംശദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു।
This Kāmadeva, who appears as Kṛṣṇa’s son named Pradyumna, is viṣṇu-tattva. How this is so is explained by Madhvācārya, who quotes from the Brahmāṇḍa Purāṇa: kāmadeva-sthitaṁ viṣṇum upāste. Although this Kāmadeva is viṣṇu-tattva, His body is not spiritual but material. Lord Viṣṇu as Pradyumna or Kāmadeva accepts a material body, but He still acts spiritually. It does not make any difference whether He accepts a spiritual or a material body; He can act spiritually in any condition of existence. Māyāvādī philosophers regard even Lord Kṛṣṇa’s body as material, but their opinions cannot impede the spiritual activity of the Lord.
FAQs
This verse states that in Ketumāla-varṣa the Supreme Lord manifests as Kāmadeva, not as an ordinary god of lust, but as a divine form connected with pleasing Lakṣmīdevī and demonstrating His overpowering spiritual potency.
The verse explains that the Lord assumes this form with the intention of pleasing Lakṣmī (Śrī), indicating that even seemingly worldly motifs are ultimately situated in His divine, auspicious relationship with the goddess of fortune.
It highlights that when divine reality is approached through mere material desire, the mind becomes disturbed; the takeaway is to redirect attraction toward the Supreme with devotion rather than exploitation or lust.