Adhyaya 16
Vibhūti-yoga in the Bhāgavata: The Lord’s Manifest Opulences and the Discipline of Control
പരമാത്മാവായി ഭഗവാന്റെ ഗൂഢസാന്നിധ്യം അറിയാനുള്ള ഉദ്ധവന്റെ ആത്മാർഥമായ ചോദ്യം ഈ അധ്യായത്തിൽ തുടരുന്നു. ഉദ്ധവൻ ശ്രീകൃഷ്ണനെ അനാദി-അനന്തൻ, സർവ്വജീവികളുടെ പ്രാണൻ എന്നു സ്തുതിച്ച്, ഭക്തിയാൽ ലഭിക്കുന്ന സിദ്ധികളും ഋഷികൾ ആരാധിക്കുന്ന വിവിധ ദിവ്യരൂപങ്ങളും അറിയാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഭഗവാൻ കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ അർജുനൻ ചോദിച്ച മുൻചോദ്യത്തെ ഓർമ്മിപ്പിച്ച് ഗീതാപരമ്പരയിലെ ‘വിഭൂതി’ ഉപദേശവുമായി തുടർച്ച സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് വേദങ്ങൾ, ഛന്ദസ്സുകൾ, ദേവതകൾ, ഋഷികൾ, രാജാക്കന്മാർ, ദിവ്യസത്തകൾ, പ്രകൃതിശക്തികൾ, കാലവിഭാഗങ്ങൾ, ഗുണങ്ങൾ, തത്ത്വങ്ങൾ—ഇവയിൽ ഏത് ശ്രേഷ്ഠം, സുന്ദരം, ശക്തിമാൻ, പാവനം ആണോ അതെല്ലാം തന്റെ ഐശ്വര്യവിസ്താരമാണെന്ന് പറയുന്നു. അവസാനം ശുദ്ധബുദ്ധിയാൽ വാക്ക്, മനസ്, പ്രാണൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്നിവ നിയന്ത്രിക്കണമെന്ന് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു; നിയന്ത്രണമില്ലെങ്കിൽ വ്രത-തപസ്സുകൾ വേവിക്കാത്ത കുടത്തിലെ വെള്ളംപോലെ ചോർന്നുപോകും. ‘എല്ലാം അവന്റെ വിഭൂതി’ എന്ന ബോധത്തിൽ നിന്ന് ‘അതുകൊണ്ട് സംയമവും ശരണാഗതിയും’ എന്ന সাধനയിലേക്കാണ് അധ്യായം നയിക്കുന്നത്.
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच त्वं ब्रह्म परमं साक्षादनाद्यन्तमपावृतम् । सर्वेषामपि भावानां त्राणस्थित्यप्ययोद्भव: ॥ १ ॥
ശ്രീ ഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ! നിങ്ങൾ സാക്ഷാൽ പരബ്രഹ്മം, ആദിയുമില്ല അന്തവുമില്ല, ഒന്നിനാലും പരിധിയിലാക്കപ്പെടാത്തവർ. സർവ്വഭാവങ്ങളുടെ രക്ഷകനും നിലനിറുത്തുന്നവനും സംഹാരകനും ഉദ്ഭവകാരണമുമാണ് നിങ്ങൾ.
Verse 2
उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयमकृतात्मभि: । उपासते त्वां भगवन् याथातथ्येन ब्राह्मणा: ॥ २ ॥
ഹേ ഭഗവൻ! ഉന്നതവും നിമ്നവും ആയ സൃഷ്ടികളിലൊക്കെയും നിങ്ങൾ സന്നിഹിതനാണെന്നത് അശുദ്ധചിത്തർക്കു ഗ്രഹിക്കാൻ ദുഷ്കരം; എങ്കിലും വേദാന്തതത്ത്വജ്ഞരായ ബ്രാഹ്മണർ യഥാർത്ഥമായി നിങ്ങളെ ഉപാസിക്കുന്നു।
Verse 3
येषु येषु च भूतेषु भक्त्या त्वां परमर्षय: । उपासीना: प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तद् वदस्व मे ॥ ३ ॥
മഹർഷിമാർ ഭക്തിയോടെ നിങ്ങളുടെ ഏത് ഏത് രൂപങ്ങളെ ഉപാസിക്കുന്നുവോ, ആ ഉപാസനയാൽ അവർ നേടുന്ന സിദ്ധികളെ എനിക്ക് പറയുക; കൂടാതെ അവർ ആരാധിക്കുന്ന നിങ്ങളുടെ വിവിധ രൂപങ്ങളും ദയവായി വിശദീകരിക്കുക।
Verse 4
गूढश्चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन । न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते ॥ ४ ॥
ഹേ ഭൂതാത്മാ, ഭൂതഭാവന! നിങ്ങൾ സകല ജീവികളിലും ഗൂഢമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു; നിങ്ങൾ അവരെ കാണുന്നു, എന്നാൽ നിങ്ങളുടെ മായയിൽ മോഹിതരായ ജീവികൾ നിങ്ങളെ കാണുന്നില്ല।
Verse 5
या: काश्च भूमौ दिवि वै रसायां विभूतयो दिक्षु महाविभूते । ता मह्यमाख्याह्यनुभावितास्ते नमामि ते तीर्थपदाङ्घ्रिपद्मम् ॥ ५ ॥
ഹേ പരമശക്തനായ പ്രഭോ! ഭൂമിയിലും സ്വർഗ്ഗത്തിലും പാതാളത്തിലും എല്ലാ ദിക്കുകളിലും നീ പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന അനന്ത വിഭൂതികളെ ദയവായി എനിക്ക് വിശദീകരിക്കണമേ. സർവ്വ തീർത്ഥങ്ങളുടെയും ആശ്രയമായ നിന്റെ പദ്മപാദങ്ങളിൽ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു।
Verse 6
श्रीभगवानुवाच एवमेतदहं पृष्ट: प्रश्नं प्रश्नविदां वर । युयुत्सुना विनशने सपत्नैरर्जुनेन वै ॥ ६ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള വിധി അറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ! ഇതുതന്നെ സത്യം; മുമ്പും എന്നോടിതേ ചോദ്യം ചോദിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. കുരുക്ഷേത്രത്തിലെ വിനാശകരമായ യുദ്ധഭൂമിയിൽ, എതിരാളികളോടു പോരാടാൻ ആഗ്രഹിച്ച അർജുനൻ എന്നോടിതേ ചോദ്യം ചോദിച്ചു।
Verse 7
ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गर्ह्यमधर्मं राज्यहेतुकम् । ततो निवृत्तो हन्ताहं हतोऽयमिति लौकिक: ॥ ७ ॥
കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ അർജുനൻ ബന്ധുക്കളെ കൊല്ലുന്നത് നിന്ദ്യവും അധർമ്മവുമാണ്, അത് രാജ്യം നേടാനുള്ള ആഗ്രഹം മാത്രമേ കാരണം ആകൂ എന്ന് കരുതി. അതിനാൽ അവൻ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറി—“ഞാൻ ബന്ധുഹന്താവാകും; അവർ നശിക്കും” എന്നു വിചാരിച്ചു. ഇങ്ങനെ അവൻ ലൗകികബോധത്തിൽ പീഡിതനായി।
Verse 8
स तदा पुरुषव्याघ्रो युक्त्या मे प्रतिबोधित: । अभ्यभाषत मामेवं यथा त्वं रणमूर्धनि ॥ ८ ॥
അപ്പോൾ പുരുഷവ്യാഘ്രനായ അർജുനനെ ഞാൻ യുക്തിയുക്തമായ തർക്കങ്ങളാൽ ബോധിപ്പിച്ചു. പിന്നെ യുദ്ധത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ, നീ ഇപ്പോൾ ചോദിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെ, അവൻ എന്നോടു ചോദ്യങ്ങൾ ഉന്നയിച്ചു।
Verse 9
अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वर: । अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भवाप्यय: ॥ ९ ॥
പ്രിയ ഉദ്ധവാ! ഞാൻ എല്ലാ ജീവികളുടെയും പരമാത്മാവാണ്; അതിനാൽ സ്വാഭാവികമായി ഞാൻ അവരുടെ സുഹൃത്തും പരമനിയന്ത്രകനുമാണ്. സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, ലയം—ഇവയുടെ കാരണമായ ഞാൻ അവരിൽ നിന്ന് ഭിന്നനല്ല।
Verse 10
अहं गतिर्गतिमतां काल: कलयतामहम् । गुणानां चाप्यहं साम्यं गुणिन्यौत्पत्तिको गुण: ॥ १० ॥
പുരോഗതി തേടുന്നവരുടെ പരമഗതി ഞാൻ; നിയന്ത്രണം പുലർത്തുന്നവരിൽ ഞാൻ കാലം. ഗുണങ്ങളിൽ ഞാൻ സമത്വം; പുണ്യന്മാരിൽ ഞാൻ സ്വാഭാവിക സദ്ഗുണം.
Verse 11
गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम् । सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मन: ॥ ११ ॥
ഗുണമുള്ളവയിൽ ഞാൻ പ്രകൃതിയുടെ മൂലസൂത്രം; മഹത്തായവയിൽ ഞാൻ മഹത്തത്ത്വം. സൂക്ഷ്മങ്ങളിൽ ഞാൻ ജീവാത്മാവ്; ജയിക്കാൻ ദുഷ്കരമായവയിൽ ഞാൻ മനസ്സ്.
Verse 12
हिरण्यगर्भो वेदानां मन्त्राणां प्रणवस्त्रिवृत् । अक्षराणामकारोऽस्मि पदानिच्छन्दसामहम् ॥ १२ ॥
വേദങ്ങളിൽ ഞാൻ അവരുടെ ആദിഗുരു ഹിരണ്യഗർഭൻ (ബ്രഹ്മാ); മന്ത്രങ്ങളിൽ ഞാൻ ത്രിവൃത് പ്രണവമായ ‘ഓം’. അക്ഷരങ്ങളിൽ ഞാൻ ‘അ’; ഛന്ദസ്സുകളിൽ ഞാൻ ഗായത്രി.
Verse 13
इन्द्रोऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् । आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहित: ॥ १३ ॥
സകല ദേവന്മാരിൽ ഞാൻ ഇന്ദ്രൻ; വസുക്കളിൽ ഞാൻ ഹവ്യവാഹൻ (അഗ്നി). ആദിത്യരിൽ ഞാൻ വിഷ്ണു; രുദ്രരിൽ ഞാൻ നീലലോഹിതൻ (ശിവൻ).
Verse 14
ब्रह्मर्षीणां भृगुरहं राजर्षीणामहं मनु: । देवर्षीणां नारदोऽहं हविर्धान्यस्मि धेनुषु ॥ १४ ॥
ബ്രഹ്മർഷികളിൽ ഞാൻ ഭൃഗു; രാജർഷികളിൽ ഞാൻ മനു. ദേവർഷികളിൽ ഞാൻ നാരദൻ; പശുക്കളിൽ ഞാൻ കാമധേനു.
Verse 15
सिद्धेश्वराणां कपिल: सुपर्णोऽहं पतत्रिणाम् । प्रजापतीनां दक्षोऽहं पितृणामहमर्यमा ॥ १५ ॥
സിദ്ധേശ്വരന്മാരിൽ ഞാൻ കപിലൻ; പക്ഷികളിൽ ഞാൻ സുപർണ്ണനായ ഗരുഡൻ. പ്രജാപതികളിൽ ഞാൻ ദക്ഷൻ; പിതൃകളിൽ ഞാൻ ആര്യമാ.
Verse 16
मां विद्ध्युद्धव दैत्यानां प्रह्लादमसुरेश्वरम् । सोमं नक्षत्रौषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम् ॥ १६ ॥
ഉദ്ധവാ, ദൈത്യരിൽ എന്നെ പ്രഹ്ലാദ മഹാരാജാവായി—അസുരന്മാരിലെ സാദ്ധു-നാഥനായി—അറിയുക. നക്ഷത്രങ്ങളിലും ഔഷധികളിലും ഞാൻ സോമൻ, ചന്ദ്രൻ; യക്ഷ-രാക്ഷസരിൽ ഞാൻ ധനാധിപൻ കുബേരൻ.
Verse 17
ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् । तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भूपतिम् ॥ १७ ॥
ഗജേന്ദ്രന്മാരിൽ ഞാൻ ഐരാവതൻ; ജലചരങ്ങളിൽ സമുദ്രങ്ങളുടെ പ്രഭു വരുണൻ ഞാൻ. താപവും പ്രകാശവും നൽകുന്നവയിൽ ഞാൻ സൂര്യൻ; മനുഷ്യരിൽ ഞാൻ രാജാവാണ്.
Verse 18
उच्चै:श्रवास्तुरङ्गाणां धातूनामस्मि काञ्चनम् । यम: संयमतां चाहम् सर्पाणामस्मि वासुकि: ॥ १८ ॥
കുതിരകളിൽ ഞാൻ ഉച്ചൈഃശ്രവസ്; ലോഹങ്ങളിൽ ഞാൻ കാഞ്ചനം—സ്വർണം. ശമിപ്പിച്ച് ശിക്ഷിക്കുന്നവരിൽ ഞാൻ യമരാജൻ; സർപ്പങ്ങളിൽ ഞാൻ വാസുകി.
Verse 19
नागेन्द्राणामनन्तोऽहं मृगेन्द्र: शृङ्गिदंष्ट्रिणाम् । आश्रमाणामहं तुर्यो वर्णानां प्रथमोऽनघ ॥ १९ ॥
അനഘനായ ഉദ്ധവാ, നാഗേന്ദ്രന്മാരിൽ ഞാൻ അനന്തദേവൻ; മൂർച്ചയുള്ള കൊമ്പോ പല്ലോ ഉള്ള ജീവികളിൽ ഞാൻ മൃഗേന്ദ്രനായ സിംഹം. ആശ്രമങ്ങളിൽ ഞാൻ നാലാമത്—സന്ന്യാസാശ്രമം; വർണങ്ങളിൽ ഞാൻ ഒന്നാമത്—ബ്രാഹ്മണവർണം.
Verse 20
तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्र: सरसामहम् । आयुधानां धनुरहं त्रिपुरघ्नो धनुष्मताम् ॥ २० ॥
തീർത്ഥങ്ങളിലെയും ഒഴുകുന്ന സ്രോതസ്സുകളിലെയും ഞാൻ പാവന ഗംഗയാണ്; സ്ഥിരജലാശയങ്ങളിൽ ഞാൻ മഹാസമുദ്രം. ആയുധങ്ങളിൽ ഞാൻ ധനുസ്സ്; ധനുർധരന്മാരിൽ ത്രിപുരഘ്നനായ ഭഗവാൻ ശിവൻ ഞാൻ.
Verse 21
धिष्ण्यानामस्म्यहं मेरुर्गहनानां हिमालय: । वनस्पतीनामश्वत्थ ओषधीनामहं यव: ॥ २१ ॥
വാസസ്ഥാനങ്ങളിൽ ഞാൻ മേരു പർവ്വതം; ദുർഗമസ്ഥാനങ്ങളിൽ ഞാൻ ഹിമാലയം. വൃക്ഷങ്ങളിൽ ഞാൻ പവിത്ര അശ്വത്ഥം; ഔഷധിസസ്യങ്ങളിൽ ഞാൻ യവം—ധാന്യവർഗം.
Verse 22
पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पति: । स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग्रण्यां भगवानज: ॥ २२ ॥
പുരോഹിതന്മാരിൽ ഞാൻ വസിഷ്ഠ മുനി; വൈദിക സംസ്കാരത്തിൽ അത്യുച്ചസ്ഥാനികളിൽ ഞാൻ ബൃഹസ്പതി. മഹാസേനാനായകരിൽ ഞാൻ സ്കന്ദൻ (കാർത്തികേയൻ); ശ്രേഷ്ഠമാർഗ്ഗത്തിൽ മുന്നേറുന്നവരിൽ ഞാൻ ഭഗവാൻ അജ—ബ്രഹ്മാ.
Verse 23
यज्ञानां ब्रह्मयज्ञोऽहं व्रतानामविहिंसनम् । वाय्वग्न्यर्काम्बुवागात्मा शुचीनामप्यहं शुचि: ॥ २३ ॥
യജ്ഞങ്ങളിൽ ഞാൻ ബ്രഹ്മയജ്ഞം—വേദാധ്യയനം; വ്രതങ്ങളിൽ ഞാൻ അഹിംസ. ശുദ്ധീകരിക്കുന്നവയിൽ ഞാൻ വായു, അഗ്നി, സൂര്യൻ, ജലം, വാക്ക്-രൂപ ആത്മാവ്; ശുചികളിലും ഞാൻ പരമ ശുചി.
Verse 24
योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम् । आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्प: ख्यातिवादिनाम् ॥ २४ ॥
യോഗങ്ങളിൽ ഞാൻ ആത്മസംരോധം—സമാധി; അതിൽ ആത്മാവ് മായയിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർപെടുന്നു. വിജയം ആഗ്രഹിക്കുന്നവരിൽ ഞാൻ നയസമ്മതമായ മന്ത്രണം (രാജനീതി ഉപദേശം). നിപുണ വിവേചനപ്രക്രിയകളിൽ ഞാൻ ആൻവീക്ഷികീ—ആത്മവിദ്യ; അതിലൂടെ ആത്മാവും ജഡവും വേർതിരിച്ച് അറിയാം. ഊഹദർശനവാദികളിൽ ഞാൻ ദൃഷ്ടികളുടെ വൈവിധ്യം.
Verse 25
स्त्रीणां तु शतरूपाहं पुंसां स्वायम्भुवो मनु: । नारायणो मुनीनां च कुमारो ब्रह्मचारिणाम् ॥ २५ ॥
സ്ത്രീകളിൽ ഞാൻ ശതരൂപ; പുരുഷന്മാരിൽ അവളുടെ ഭർത്താവ് സ്വായംഭുവ മനു. മുനികളിൽ ഞാൻ നാരായണൻ; ബ്രഹ്മചാരികളിൽ സനത്കുമാരൻ.
Verse 26
धर्माणामस्मि संन्यास: क्षेमाणामबहिर्मति: । गुह्यानां सुनृतं मौनं मिथुनानामजस्त्वहम् ॥ २६ ॥
ധർമ്മങ്ങളിൽ ഞാൻ സന്ന്യാസം; ക്ഷേമങ്ങളിൽ ഞാൻ അന്തരാത്മബോധം. ഗുഹ്യങ്ങളിൽ ഞാൻ മധുരസത്യവാക്കും മൗനവും; മിഥുനങ്ങളിൽ ഞാൻ അജൻ (ബ്രഹ്മാ).
Verse 27
संवत्सरोऽस्म्यनिमिषामृतूनां मधुमाधवौ । मासानां मार्गशीर्षोऽहं नक्षत्राणां तथाभिजित् ॥ २७ ॥
ജാഗ്രതയുള്ള കാലചക്രങ്ങളിൽ ഞാൻ സംവത്സരം (വർഷം); ഋതുക്കളിൽ മധു-മാധവം, അഥവാ വസന്തം. മാസങ്ങളിൽ ഞാൻ മാർഗശീർഷം; നക്ഷത്രങ്ങളിൽ ഞാൻ ശുഭമായ അഭിജിത്.
Verse 28
अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलोऽसित: । द्वैपायनोऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान् ॥ २८ ॥
യുഗങ്ങളിൽ ഞാൻ കൃത (സത്യ) യുഗം; ധീര മുനികളിൽ ഞാൻ ദേവലനും അസിതനും. വേദം വിഭജിച്ച വ്യാസന്മാരിൽ ഞാൻ കൃഷ്ണ ദ്വൈപായന വേദവ്യാസൻ; കവികളിൽ ഞാൻ ആത്മവാൻ കാവ്യൻ (ശുക്രാചാര്യൻ).
Verse 29
वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम् । किम्पुरुषाणां हनुमान् विद्याध्राणां सुदर्शन: ॥ २९ ॥
ഭഗവാൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നവരിൽ ഞാൻ വാസുദേവൻ; ഭക്തരിൽ, ഹേ ഉദ്ധവ, നീ തന്നെയാണ് എന്റെ പ്രതിനിധി. കിംപുരുഷരിൽ ഞാൻ ഹനുമാൻ; വിദ്യാധരരിൽ ഞാൻ സുദർശൻ.
Verse 30
रत्नानां पद्मरागोऽस्मि पद्मकोश: सुपेशसाम् । कुशोऽस्मि दर्भजातीनां गव्यमाज्यं हवि:ष्वहम् ॥ ३० ॥
രത്നങ്ങളിൽ ഞാൻ പദ്മരാഗം (റൂബി) ആകുന്നു; സുന്ദരങ്ങളിൽ ഞാൻ പദ്മകോഷം. പുല്ലിനങ്ങളിൽ ഞാൻ പവിത്ര കുശ; ഹവിഷ്സുകളിൽ ഞാൻ ഗാവ്യഘൃതം മുതലായവ ആകുന്നു॥३०॥
Verse 31
व्यवसायिनामहं लक्ष्मी: कितवानां छलग्रह: । तितिक्षास्मि तितिक्षूणां सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ३१ ॥
ഉദ്യമികളിൽ ഞാൻ ലക്ഷ്മി (സമൃദ്ധി) ആകുന്നു; വഞ്ചകരിൽ ഞാൻ ചതിക്കളി/ചൂതാട്ടം. സഹിഷ്ണുക്കളിൽ ഞാൻ ക്ഷമ, സത്ത്വഗുണികളിൽ ഞാൻ അവരുടെ സത്ത്വം തന്നേ॥३१॥
Verse 32
ओज: सहो बलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम् । सात्वतां नवमूर्तीनामादिमूर्तिरहं परा ॥ ३२ ॥
ബലവാന്മാരിൽ ഞാൻ ഓജസ്സും സഹവും—ശരീര-മനോബലം; എന്റെ ഭക്തരായ സാത്വതരുടെ കർമ്മം ഭക്തിക്രിയകളാണെന്ന് എന്നെയേ അറിയുക. സാത്വതർ ആരാധിക്കുന്ന ഒൻപതു മൂർത്തികളിൽ ഞാൻ പരമ ആദിമൂർത്തിയായ വാസുദേവൻ ആകുന്നു॥३२॥
Verse 33
विश्वावसु: पूर्वचित्तिर्गन्धर्वाप्सरसामहम् । भूधराणामहं स्थैर्यं गन्धमात्रमहं भुव: ॥ ३३ ॥
ഗന്ധർവന്മാരിൽ ഞാൻ വിശ്വാവസു; അപ്സരസ്സുകളിൽ ഞാൻ പൂർവചിത്തി. പർവതങ്ങളിൽ ഞാൻ സ്ഥിരത, ഭൂമിയിൽ ഞാൻ സുഗന്ധത്തിന്റെ സാരം മാത്രം॥३३॥
Verse 34
अपां रसश्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसु: । प्रभा सूर्येन्दुताराणां शब्दोऽहं नभस: पर: ॥ ३४ ॥
ജലത്തിൽ ഞാൻ പരമ രസം—മധുരസ്വാദ്; തേജസ്സുള്ളവയിൽ ഞാൻ വിഭാവസു (സൂര്യൻ). സൂര്യ-ചന്ദ്ര-താരകളുടെ പ്രഭ ഞാൻ, ആകാശത്തിൽ മുഴങ്ങുന്ന പരാത്പര ശബ്ദവും ഞാൻ॥३४॥
Verse 35
ब्रह्मण्यानां बलिरहं वीराणामहमर्जुन: । भूतानां स्थितिरुत्पत्तिरहं वै प्रतिसङ्क्रम: ॥ ३५ ॥
ബ്രാഹ്മണ്യധർമ്മത്തിൽ നിഷ്ഠരായവരിൽ ഞാൻ വിരോചനപുത്രൻ ബലി മഹാരാജാവാണ്; വീരന്മാരിൽ ഞാൻ അർജുനൻ. സർവ്വജീവികളുടെ സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, പ്രളയവും ഞാൻ തന്നേ.
Verse 36
गत्युक्त्युत्सर्गोपादानमानन्दस्पर्शलक्षणम् । आस्वादश्रुत्यवघ्राणमहं सर्वेन्द्रियेन्द्रियम् ॥ ३६ ॥
ഞാൻ അഞ്ചു കർമേന്ദ്രിയങ്ങളുടെ—കാലുകളുടെ ഗതി, വാക്ക്, മലവിസർജനം, കൈകളുടെ ഗ്രഹണം, ഉപസ്ഥ—പ്രവർത്തനങ്ങളും; അഞ്ചു ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളുടെ—സ്പർശം, ദർശനം, ആസ്വാദനം, ശ്രവണം, ഘ്രാണം—അനുഭവങ്ങളും തന്നെയാണ്. ഓരോ ഇന്ദ്രിയവും അതിന്റെ വിഷയത്തെ അനുഭവിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയും ഞാൻ തന്നേ.
Verse 37
पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान् । विकार: पुरुषोऽव्यक्तं रज: सत्त्वं तम: परम् । अहमेतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चय: ॥ ३७ ॥
ഞാൻ രൂപം, രസം, ഗന്ധം, സ്പർശം, ശബ്ദം; അഹങ്കാരവും മഹത്തത്ത്വവും; ഭൂമി, ജലം, അഗ്നി, വായു, ആകാശം; ജീവനും അവ്യക്ത പ്രകൃതിയും; സത്ത്വ-രജസ്-തമസ് ഗുണങ്ങളും; അതീതനായ പരമേശ്വരനും ഞാൻ തന്നേ. ഇവയുടെ വിവേചനം, ലക്ഷണജ്ഞാനം, അതിൽ നിന്നുള്ള സ്ഥിരമായ തത്ത്വനിശ്ചയം—ഇതും ഞാൻ തന്നേ.
Verse 38
मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना । सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित् ॥ ३८ ॥
പരമേശ്വരനായ ഞാൻ ജീവനും പ്രകൃതിഗുണങ്ങളും മഹത്തത്ത്വവും എല്ലാറ്റിന്റെയും ആധാരമാണ്. അതിനാൽ ഞാൻ തന്നെയാണ് സർവ്വം; എന്നില്ലാതെ എവിടെയും ഒന്നും നിലനിൽക്കില്ല.
Verse 39
सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया । न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिश: ॥ ३९ ॥
കാലത്തിന്റെ പ്രവാഹത്തിൽ ഞാൻ വിശ്വത്തിലെ പരമാണുക്കൾ എണ്ണിയാലും, അനന്തമായ ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങളിൽ ഞാൻ പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന എന്റെ വിഭൂതികളെ എണ്ണാൻ കഴിയില്ല.
Verse 40
तेज: श्री: कीर्तिरैश्वर्यं ह्रीस्त्याग: सौभगं भग: । वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मेंऽशक: ॥ ४० ॥
എവിടെയെവിടെയോ തേജസ്, ശ്രീ, കീർത്തി, ഐശ്വര്യം, ഹ്രീ, ത്യാഗം, സൗഭാഗ്യം, ഭാഗ്യം, വീര്യം, സഹിഷ്ണുത അല്ലെങ്കിൽ ആത്മജ്ഞാനം ഉണ്ടോ—അത് എല്ലാം എന്റെ ഐശ്വര്യത്തിന്റെ വിപുലീകരണമത്രേ.
Verse 41
एतास्ते कीर्तिता: सर्वा: सङ्क्षेपेण विभूतय: । मनोविकारा एवैते यथा वाचाभिधीयते ॥ ४१ ॥
ഇവയൊക്കെയും എന്റെ വിഭൂതികളെ ഞാൻ നിനക്കു സംക്ഷേപമായി പറഞ്ഞു; സൃഷ്ടിയിലെ അത്ഭുതകരമായ ഭൗതിക സവിശേഷതകളും മനസ്സിന്റെ വികാരങ്ങളേ, സാഹചര്യപ്രകാരം വാക്കുകളാൽ വ്യത്യസ്തമായി നിർവചിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 42
वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणान् यच्छेन्द्रियाणि च । आत्मानमात्मना यच्छ न भूय: कल्पसेऽध्वने ॥ ४२ ॥
അതുകൊണ്ട് വാക്കിനെ നിയന്ത്രിക്കൂ, മനസ്സിനെ അടക്കൂ, പ്രാണവായുവിനെ ജയിച്ച് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കൂ; ശുദ്ധബുദ്ധിയാൽ സ്വയം സ്വയം നിയന്ത്രിക്കൂ—അങ്ങനെ ചെയ്താൽ നീ വീണ്ടും ഭൗതികജീവിതത്തിന്റെ പാതയിൽ വീഴുകയില്ല.
Verse 43
यो वै वाङ्मनसी सम्यगसंयच्छन् धिया यति: । तस्य व्रतं तपो दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ॥ ४३ ॥
ഉന്നതബുദ്ധിയാൽ വാക്കിനെയും മനസ്സിനെയും പൂർണ്ണമായി നിയന്ത്രിക്കാത്ത യതിയുടെ വ്രതവും തപസ്സും ദാനവും, ചുട്ടിട്ടില്ലാത്ത മൺകുടത്തിൽ നിന്നു വെള്ളം ചോർന്നുപോകുന്നതുപോലെ ഒഴുകിപ്പോകും.
Verse 44
तस्माद्वचोमन:प्राणान् नियच्छेन्मत्परायण: । मद्भक्तियुक्तया बुद्ध्या तत: परिसमाप्यते ॥ ४४ ॥
അതുകൊണ്ട് എന്നിൽ ശരണം പ്രാപിച്ചവൻ വാക്കും മനസ്സും പ്രാണവും നിയന്ത്രിക്കണം; പിന്നെ എന്റെ ഭക്തിയാൽ യുക്തമായ ബുദ്ധിയാൽ ജീവിതലക്ഷ്യം പൂർണ്ണമായി സാധിപ്പിക്കും.
Frequently Asked Questions
By invoking Kurukṣetra, Kṛṣṇa frames Uddhava’s inquiry within a recognized śāstric template: the vibhūti teaching that converts abstract theism into perceivable recognition of the Lord’s presence everywhere. The reference also signals that the same Absolute Truth who guided Arjuna through dharma-conflict now guides Uddhava through the subtler task of nirodha—withdrawal from material identification—by learning to see all excellences as rooted in Bhagavān.
The list is not mere poetry or mythology; it is a theological method (upāsanā-sāhitya) teaching that the supreme exemplar within any category points to the category’s source. By recognizing the ‘best’ (śreṣṭha) or governing principle in each domain—Veda, mantra, deity, time, element, virtue, ruler—one learns to trace perception back to āśraya (Kṛṣṇa). This transforms ordinary cognition into devotional discrimination: the world becomes a map of vibhūtis rather than a field of separate enjoyables.
The chapter’s conclusion shows the practical consequence of vibhūti-knowledge: if everything is Kṛṣṇa’s expansion, then the sādhaka must stop dissipating consciousness through uncontrolled talk, restless mind, and unregulated senses. Kṛṣṇa states that without such mastery, vows, austerities, and charity ‘leak away’ like water from an unbaked pot—indicating lack of inner consolidation (saṁskāra). Control is not repression but disciplined offering (yukta-vairāgya) performed in surrender, culminating in bhakti guided by ‘loving devotional intelligence.’