Adhyaya 6

Verse 1

ब्रह्मोवाच वाचां वह्नेर्मुखं क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातव: । हव्यकव्यामृतान्नानां जिह्वा सर्वरसस्य च ॥ १ ॥

ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു—വിരാട്-പുരുഷന്റെ മുഖം വാക്കിന്റെ ഉത്ഭവകേന്ദ്രം; അതിന്റെ അധിഷ്ഠാതാവ് അഗ്നിദേവൻ. അവന്റെ ത്വക്കും മറ്റാറു പാളികളും വൈദിക ഛന്ദസ്സുകളുടെ ഉത്ഭവസ്ഥാനങ്ങൾ; അവന്റെ നാവ് ദേവന്മാർക്കും പിതൃകൾക്കും ജനസമൂഹത്തിനും അർപ്പിക്കുന്ന ഹവ്യ-കവ്യ, അമൃതം, വിവിധ അന്നരസങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ഉത്പാദനകേന്ദ്രം.

Verse 2

सर्वासूनां च वायोश्च तन्नासे परमायणे । अश्विनोरोषधीनां च घ्राणो मोदप्रमोदयो: ॥ २ ॥

അവന്റെ രണ്ടു നാസാരന്ധ്രങ്ങൾ നമ്മുടെ പ്രാണവായുവിന്റെയും മറ്റു എല്ലാ വായുക്കളുടെയും ഉത്ഭവസ്ഥാനങ്ങളാണ്. അവന്റെ ഘ്രാണശക്തിയിൽ നിന്ന് അശ്വിനീകുമാര ദേവന്മാരും നാനാവിധ ഔഷധസസ്യങ്ങളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അവന്റെ ശ്വാസശക്തിയിൽ നിന്ന് വിവിധ സുഗന്ധങ്ങൾ പിറക്കുന്നു.

Verse 3

रूपाणां तेजसां चक्षुर्दिव: सूर्यस्य चाक्षिणी । कर्णौ दिशां च तीर्थानां श्रोत्रमाकाशशब्दयो: ॥ ३ ॥

അവന്റെ കണ്ണുകൾ എല്ലാ രൂപങ്ങളുടെയും ഉത്ഭവകേന്ദ്രങ്ങളാണ്; അവ ദീപ്തമായി തിളങ്ങി പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. അവന്റെ കണ്ണുപന്തുകൾ സൂര്യനെയും ദിവ്യലോകങ്ങളെയും പോലെ. അവന്റെ കാതുകൾ എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമുള്ള ശ്രവണത്തിന് ശേഷിയുള്ളവയും സർവ്വവേദങ്ങളുടെ ആശ്രയവുമാണ്; അവന്റെ ശ്രവണേന്ദ്രിയം ആകാശത്തിന്റെയും വിവിധ ശബ്ദങ്ങളുടെയും ഉത്ഭവസ്ഥാനമാണ്.

Verse 4

तद्गात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य च भाजनम् । त्वगस्य स्पर्शवायोश्च सर्वमेधस्य चैव हि ॥ ४ ॥

അവന്റെ ദേഹതലം എല്ലാ വസ്തുക്കളിലെ പ്രവർത്തകതത്ത്വങ്ങളുടെയും എല്ലാ വിധ സൗഭാഗ്യത്തിന്റെയും ആധാരമാണ്. അവന്റെ ത്വക്ക് ചലിക്കുന്ന വായുവുപോലെ സ്പർശേന്ദ്രിയത്തിന്റെ വിവിധ സ്പർശാനുഭവങ്ങളുടെ ഉത്ഭവസ്ഥാനമാണ്; അതുപോലെ തന്നെ വിവിധ യജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്ന സ്ഥലവും ആകുന്നു.

Verse 5

रोमाण्युद्भिज्जजातीनां यैर्वा यज्ञस्तु सम्भृत: । केशश्मश्रुनखान्यस्य शिलालोहाभ्रविद्युताम् ॥ ५ ॥

ഭഗവാന്റെ ദേഹത്തിലെ രോമങ്ങളിൽ നിന്നാണ് എല്ലാ സസ്യജാതികളും, പ്രത്യേകിച്ച് യജ്ഞത്തിന് ആവശ്യമായ വൃക്ഷങ്ങളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അവന്റെ കേശവും ശ്മശ്രുവും മേഘങ്ങളുടെ നിധിയാണ്; അവന്റെ നഖങ്ങൾ ശില, ലോഹധാതു, വൈദ്യുതി എന്നിവയുടെ ജന്മസ്ഥാനം.

Verse 6

बाहवो लोकपालानां प्रायश: क्षेमकर्मणाम् ॥ ६ ॥

ഭഗവാന്റെ ഭുജങ്ങൾ ലോകപാല ദേവന്മാർക്കും ജീവികളെ കാക്കുന്ന നേതാക്കൾക്കും ക്ഷേമകർമ്മം നടത്താനുള്ള ഫലപ്രദമായ കർമ്മക്ഷേത്രങ്ങളാണ്.

Verse 7

विक्रमो भूर्भुव: स्वश्च क्षेमस्य शरणस्य च । सर्वकामवरस्यापि हरेश्चरण आस्पदम् ॥ ७ ॥

ഭഗവാന്റെ മുന്നോട്ടുള്ള പാദചുവടുകൾ ഭൂഃ-ഭുവഃ-സ്വഃ ലോകങ്ങൾക്കും, നമ്മുടെ ക്ഷേമത്തിനും ശരണത്തിനും ആശ്രയമാണ്; എല്ലാ അഭിലഷിത വരങ്ങളും അവിടെയുണ്ട്. ഹരിയുടെ പദ്മപാദങ്ങൾ എല്ലാ ഭയങ്ങളിൽ നിന്നും രക്ഷയാണ്.

Verse 8

अपां वीर्यस्य सर्गस्य पर्जन्यस्य प्रजापते: । पुंस: शिश्न उपस्थस्तु प्रजात्यानन्दनिर्वृते: ॥ ८ ॥

ഭഗവാന്റെ ഉപസ്ഥത്തിൽ നിന്നാണ് ജലം, വീര്യം, സൃഷ്ടിശക്തി, മഴ, പ്രജാപതിമാർ എന്നിവ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അവന്റെ ഉപസ്ഥം സന്താനോത്പാദനത്തിലെ ക്ലേശം ശമിപ്പിക്കുന്ന ആനന്ദത്തിന്റെ കാരണമാണ്.

Verse 9

पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद । हिंसाया निऋर्तेर्मृत्योर्निरयस्य गुदं स्मृत: ॥ ९ ॥

ഓ നാരദാ, ഭഗവാന്റെ വിരാട്‌രൂപത്തിലെ പായു യമന്റെയും മിത്രന്റെയും അധിഷ്ഠാനമാണ്. അവന്റെ ഗുദം ഹിംസ, നൈഋതി, മരണം, നരകം മുതലായവയുടെ സ്ഥാനമായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 10

पराभूतेरधर्मस्य तमसश्चापि पश्‍चिम: । नाड्यो नदनदीनां च गोत्राणामस्थिसंहति: ॥ १० ॥

ഭഗവാന്റെ പൃഷ്ഠഭാഗം അധർമ്മത്തിന്റെയും അജ്ഞാനതമസ്സിന്റെയും പരാഭവസ്ഥാനം. അവന്റെ നാഡികളിൽ നിന്ന് മഹാനദികളും ഉപനദികളും ഒഴുകുന്നു; അവന്റെ അസ്ഥികളിൽ മഹാപർവതങ്ങൾ അടുക്കിയിരിക്കുന്നു.

Verse 11

अव्यक्तरससिन्धूनां भूतानां निधनस्य च । उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनस: पदम् ॥ ११ ॥

ഭഗവാന്റെ അവ്യക്തസ്വരൂപം മഹാസമുദ്രങ്ങളുടെ ആധാരമാണ്; അവന്റെ ഉദരം പ്രളയത്തിൽ ലയിച്ച ജീവികളുടെ വിശ്രമസ്ഥാനം എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു. അവന്റെ ഹൃദയം ജീവികളുടെ സൂക്ഷ്മദേഹങ്ങളുടെയും മനസ്സിന്റെയും അധിഷ്ഠാനം—ഇങ്ങനെ ബുദ്ധിമാന്മാർ അറിയുന്നു.

Verse 12

धर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च । विज्ञानस्य च सत्त्वस्य परस्यात्मा परायणम् ॥ १२ ॥

ആ മഹാപുരുഷന്റെ ചേതന തന്നെയാണ് ധർമ്മത്തിന്റെ ആശ്രയം—എന്റെയും നിന്റെയും നാലു കുമാരന്മാരുടെയും ഭവൻ (ശിവൻ)ന്റെയും. അതേ ചേതന സത്യം, സത്ത്വം, പരമവിജ്ഞാനം എന്നിവയുടെ പരമാധാരവും ആകുന്നു.

Verse 13

अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥

എന്നിൽ (ബ്രഹ്മയിൽ) നിന്ന് തുടങ്ങി നീയും ഭവൻ (ശിവൻ) വരെയും, നിനക്കുമുമ്പ് ജനിച്ച മുനിമാരും; ദേവ-അസുരർ, മനുഷ്യർ, നാഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, മൃഗങ്ങൾ, സർപ്പാദികൾ; ഗന്ധർവ്വ-അപ്സരസുകൾ, യക്ഷർ, രക്ഷസുകൾ, ഭൂതഗണങ്ങൾ, ഉറഗങ്ങൾ, പശുക്കൾ, പിതൃകൾ, സിദ്ധർ, വിദ്യാധരർ, ചാരണർ, വൃക്ഷങ്ങൾ; ജല-സ്ഥല-നഭവാസികളായ മറ്റു പലവിധ ജീവികൾ; ഗ്രഹങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, കേതുക്കൾ, താരങ്ങൾ, മിന്നൽ, ഇടിമുഴക്കം—ഭൂതം, ഭവ്യം, ഭവച്ചത് എന്നെല്ലാം പുരുഷന്റെ (ഭഗവാന്റെ വിശ്വരൂപത്തിന്റെ) ആവരണത്തിൽ എപ്പോഴും ഉൾക്കൊള്ളപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും അവൻ എല്ലാറ്റിനും അതീതനായി, നിത്യമായി ‘വിതസ്തി’ അളവിൽ (ഒൻപത് ഇഞ്ച്) രൂപത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനാണ്.

Verse 14

अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥

എന്നിൽ (ബ്രഹ്മയിൽ) നിന്ന് തുടങ്ങി നീയും ഭവൻ (ശിവൻ) വരെയും, നിനക്കുമുമ്പ് ജനിച്ച മുനിമാരും; ദേവ-അസുരർ, മനുഷ്യർ, നാഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, മൃഗങ്ങൾ, സർപ്പാദികൾ; ഗന്ധർവ്വ-അപ്സരസുകൾ, യക്ഷർ, രക്ഷസുകൾ, ഭൂതഗണങ്ങൾ, ഉറഗങ്ങൾ, പശുക്കൾ, പിതൃകൾ, സിദ്ധർ, വിദ്യാധരർ, ചാരണർ, വൃക്ഷങ്ങൾ; ജല-സ്ഥല-നഭവാസികളായ മറ്റു പലവിധ ജീവികൾ; ഗ്രഹങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, കേതുക്കൾ, താരങ്ങൾ, മിന്നൽ, ഇടിമുഴക്കം—ഭൂതം, ഭവ്യം, ഭവച്ചത് എന്നെല്ലാം പുരുഷന്റെ (ഭഗവാന്റെ വിശ്വരൂപത്തിന്റെ) ആവരണത്തിൽ എപ്പോഴും ഉൾക്കൊള്ളപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും അവൻ എല്ലാറ്റിനും അതീതനായി, നിത്യമായി ‘വിതസ്തി’ അളവിൽ (ഒൻപത് ഇഞ്ച്) രൂപത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനാണ്.

Verse 15

अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥

എന്നിൽ (ബ്രഹ്മാവിൽ) നിന്ന് തുടങ്ങി നീയും ഭവനും (ശിവൻ) വരെ, കൂടാതെ നിനക്കുമുമ്പ് ജനിച്ച മഹർഷിമാർ; ദേവ-അസുരർ, നാഗങ്ങൾ, മനുഷ്യർ, പക്ഷികൾ, മൃഗങ്ങൾ, സരീസൃപങ്ങൾ—അതുപോലെ ഗ്രഹങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, ധൂമകേതുക്കൾ, താരകൾ, മിന്നൽ, ഇടിമുഴക്കം—ഇവയെല്ലാം; ഗന്ധർവർ, അപ്സരസുകൾ, യക്ഷർ, രാക്ഷസർ, ഭൂതഗണങ്ങൾ, ഉരഗങ്ങൾ, പശുക്കൾ, പിതൃകൾ, സിദ്ധർ, വിദ്യാധരർ, ചാരണർ, വൃക്ഷങ്ങൾ എന്നിവയും ജല-സ്ഥല-നഭവാസികളായ വിവിധ ജീവികളും—ഭൂത-ഭാവി-വർതമാനം ഉൾപ്പെടെ—എപ്പോഴും ഭഗവാൻ പുരുഷന്റെ വിരാട്രൂപത്തിൽ ആവൃതമാണ്; അവൻ തന്നെയാണ് ഈ വിശ്വത്തെ വ്യാപിച്ചു ധരിക്കുന്നത്.

Verse 16

अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥

ഭൂതം, ഭാവി, വർത്തമാനം—ഈ ലോകത്തിൽ ഉള്ളതെല്ലാം—ഭഗവാൻ പുരുഷൻ തന്നെയാണ്; അവൻ വിരാട്രൂപത്തിൽ സ്ഥാപിതൻ. ചരാചരമൊക്കെയും അവനാൽ ആവൃതമാണ്; ആ അനന്തപ്രഭു അകത്തും പുറത്തും എല്ലാം അധിഷ്ഠിക്കുന്നു.

Verse 17

स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसौ । एवं विराजं प्रतपंस्तपत्यन्तर्बहि: पुमान् ॥ १७ ॥

സൂര്യൻ തന്റെ കിരണങ്ങൾ വ്യാപിപ്പിച്ച് അകത്തും പുറത്തും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, പരമപുരുഷനായ ഭഗവാൻ തന്റെ വിരാട്രൂപം വ്യാപിപ്പിച്ച് സൃഷ്ടിയിൽ അകത്തും പുറത്തും എല്ലാം പോഷിപ്പിക്കുകയും പ്രകാശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 18

सोऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् । महिमैष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्यय: ॥ १८ ॥

ആ പരമപുരുഷൻ അമൃതത്വത്തിന്റെയും അഭയത്തിന്റെയും അധിപൻ; അവൻ മരണത്തെയും കർമഫലമായ ഭോഗ്യഅന്നത്തെയും അതിക്രമിച്ചവൻ. ഹേ ബ്രാഹ്മണ നാരദാ! അതിനാൽ ആ പുരുഷോത്തമന്റെ മഹിമ അളക്കുക ദുഷ്കരം.

Verse 19

पादेषु सर्वभूतानि पुंस: स्थितिपदो विदु: । अमृतं क्षेममभयं त्रिमूर्ध्नोऽधायि मूर्धसु ॥ १९ ॥

ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നു: ഭഗവാൻ പുരുഷന്റെ പാദങ്ങളിൽ എല്ലാ ജീവികളും നിലകൊള്ളുന്നു—അത് അവന്റെ ശക്തിയിലെ ഒരു പാദഭാഗത്തിന്റെ ആശ്രയം. അമൃതത്വം, ക്ഷേമം, അഭയം—ജരാ-വ്യാധിയുടെ ആശങ്കയില്ലാത്ത പരമധാമത്തിൽ—ത്രിലോകങ്ങളുടെ മീതെയും ഭൗതിക ആവരണങ്ങളുടെ അതീതവുമാണ്.

Verse 20

पादास्त्रयो बहिश्चासन्नप्रजानां य आश्रमा: । अन्तस्त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधोऽबृहद्‍व्रत: ॥ २० ॥

ഭഗവാന്റെ ശക്തിയുടെ ത്രിപാദഭാഗമായ ആത്മലോകം ഈ ഭൗതിക ലോകത്തിന് അപ്പുറമാണ്; അത് പ്രത്യേകിച്ച് പുനർജന്മമില്ലാത്ത ഭക്തർക്കായി. എന്നാൽ ഗൃഹമേധി ആസക്തിയിൽ കുടുങ്ങി ബ്രഹ്മചര്യവ്രതം കർശനമായി പാലിക്കാത്തവർ ത്രിലോകത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ വസിക്കണം।

Verse 21

सृती विचक्रमे विश्वङ्‍साशनानशने उभे । यदविद्या च विद्या च पुरुषस्तूभयाश्रय: ॥ २१ ॥

സർവ്വവ്യാപിയായ ഭഗവാൻ തന്റെ ശക്തികളാൽ നിയന്ത്രണം (ശാസനം) എന്നും ഭക്തിസേവയും എന്നിങ്ങനെ ഇരുവിധ പ്രവർത്തനങ്ങളിലും സമഗ്രമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അവിദ്യയും വിദ്യയും—ഇരുവിന്റെയും പരമാധിപതി അവൻ തന്നേ; ഇരുവിന്റെയും ആശ്രയമായ പുരുഷോത്തമനും അവൻ തന്നേ.

Verse 22

यस्मादण्डं विराड् जज्ञे भूतेन्द्रियगुणात्मक: । तद् द्रव्यमत्यगाद् विश्वं गोभि: सूर्य इवातपन् ॥ २२ ॥

ആ പുരുഷോത്തമനിൽ നിന്നാണ് വിരാടാണ്ഡവും ഭൂത-ഇന്ദ്രിയ-ഗുണങ്ങളാൽ ഘടിതമായ വിശ്വരൂപവും ഉദ്ഭവിച്ചത്. എങ്കിലും അവൻ ആ ഭൗതിക വികാരങ്ങളിൽ നിന്ന് അസംഗനും അതീതനും ആണ്—സൂര്യൻ തന്റെ കിരണങ്ങളെയും താപത്തെയും വിട്ട് നില്ക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 23

यदास्य नाभ्यान्नलिनादहमासं महात्मन: । नाविदं यज्ञसम्भारान् पुरुषावयवानृते ॥ २३ ॥

ഞാൻ ആ മഹാത്മാവായ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ നാഭികമലത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ചപ്പോൾ യജ്ഞത്തിനാവശ്യമായ സാമഗ്രികൾ എനിക്കൊന്നും ലഭിച്ചില്ല. ആ മഹാപുരുഷന്റെ ദേഹാവയവങ്ങളേ എനിക്ക് യജ്ഞസാമഗ്രിയായി ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ.

Verse 24

तेषु यज्ञस्य पशव: सवनस्पतय: कुशा: । इदं च देवयजनं कालश्चोरुगुणान्वित: ॥ २४ ॥

യജ്ഞകർമ്മം നടത്താൻ പശുക്കൾ, സവനസസ്യങ്ങൾ, കുശ മുതലായ സാമഗ്രികൾ വേണം; കൂടാതെ ദേവയജനവേദി (യജ്ഞവേദി)യും ഗുണസമ്പന്നമായ അനുയോജ്യകാലം—വസന്തം പോലുള്ള ഋതു—യും ആവശ്യമാണ്.

Verse 25

वस्तून्योषधय: स्‍नेहा रसलोहमृदो जलम् । ऋचो यजूंषि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम ॥ २५ ॥

മറ്റു ആവശ്യങ്ങൾ—പാത്രങ്ങൾ, ധാന്യ-ഔഷധികൾ, ഘൃതാദി സ്നേഹങ്ങൾ, മധ്വാദി രസങ്ങൾ, സ്വർണ്ണാദി ലോഹം, മണ്ണ്, ജലം; കൂടാതെ ഋഗ്‌വേദം, യജുർവേദം, സാമവേദം, യാഗത്തിനായി നാല് ഋത്വിജർ—ഹേ സത്തമ!

Verse 26

नामधेयानि मन्त्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च । देवतानुक्रम: कल्प: सङ्कल्पस्तन्त्रमेव च ॥ २६ ॥

ദേവതകളുടെ നാമാവാഹനം, മന്ത്രങ്ങൾ, ദക്ഷിണകളും വ്രതങ്ങളും; ദേവതാനുക്രമം, കല്പം, സംകല്പം, തന്ത്രം—ഇവയും മറ്റു ആവശ്യങ്ങളാണ്.

Verse 27

गतयो मतयश्चैव प्रायश्चित्तं समर्पणम् । पुरुषावयवैरेते सम्भारा: सम्भृता मया ॥ २७ ॥

ഗതികളും ഭാവങ്ങളും, പ്രായശ്ചിത്തവും സമർപ്പണവും—ഇവയൊക്കെയും യജ്ഞസാമഗ്രിയായി ഞാൻ ഭഗവാൻ പുരുഷന്റെ അവയവങ്ങളിൽ നിന്നുതന്നെ സമാഹരിച്ചു.

Verse 28

इति सम्भृतसम्भार: पुरुषावयवैरहम् । तमेव पुरुषं यज्ञं तेनैवायजमीश्वरम् ॥ २८ ॥

ഇങ്ങനെ പുരുഷന്റെ അവയവങ്ങളിൽ നിന്നു യജ്ഞസാമഗ്രി സമാഹരിച്ചു, ആ പുരുഷ-ഈശ്വരനെയേ യജ്ഞസ്വരൂപനായി അറിഞ്ഞ്, അവനാൽ തന്നേ ഞാൻ ആ പ്രഭുവിനെ യജിച്ചു.

Verse 29

ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव । अयजन् व्यक्तमव्यक्तं पुरुषं सुसमाहिता: ॥ २९ ॥

അതിനുശേഷം, ഹേ പുത്രാ, ജീവികളുടെ അധിപതികളായ നിന്റെ ഈ ഒമ്പത് സഹോദരന്മാർ അത്യന്തം ഏകാഗ്രചിത്തരായി, വ്യക്തവും അവ്യക്തവും ആയ പുരുഷ-ഭഗവാനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്താൻ യജ്ഞം ചെയ്തു.

Verse 30

ततश्च मनव: काले ईजिरे ऋषयोऽपरे । पितरो विबुधा दैत्या मनुष्या: क्रतुभिर्विभुम् ॥ ३० ॥

അതിനുശേഷം കാലക്രമത്തിൽ മനുക്കൾ, മഹർഷികൾ, പിതൃകൾ, പണ്ഡിതദേവഗണങ്ങൾ, ദൈത്യർ, മനുഷ്യർ—എല്ലാവരും വിഭുവായ പരമേശ്വരനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ വിവിധ യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി।

Verse 31

नारायणे भगवति तदिदं विश्वमाहितम् । गृहीतमायोरुगुण: सर्गादावगुण: स्वत: ॥ ३१ ॥

ഈ സർവ്വവിശ്വവും ഭഗവാൻ നാരായണനിൽ തന്നെ അധിഷ്ഠിതമാണ്. അവൻ തന്റെ മഹാശക്തിയായ മായയെ സ്വയം സ്വീകരിക്കുന്നു; സൃഷ്ടിയുടെ ആദിയിൽ ഗുണങ്ങളോട് ചേർന്നവനെന്നു തോന്നിയാലും, സ്വഭാവത്തിൽ അവൻ നിത്യനിർഗുണൻ തന്നേ।

Verse 32

सृजामि तन्नियुक्तोऽहं हरो हरति तद्वश: । विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक् ॥ ३२ ॥

അവന്റെ നിയോഗത്താൽ ഞാൻ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അവന്റെ അധീനതയിൽ ഹരൻ (ശിവൻ) സംഹരിക്കുന്നു; അവൻ തന്നെയാണ് പുരുഷരൂപത്തിൽ ത്രിശക്തിധാരിയായി വിശ്വത്തെ പരിപാലിക്കുന്നത്।

Verse 33

इति तेऽभिहितं तात यथेदमनुपृच्छसि । नान्यद्भगवत: किंचिद्भाव्यं सदसदात्मकम् ॥ ३३ ॥

മകനേ, നീ ചോദിച്ചതുപോലെ എല്ലാം ഞാൻ പറഞ്ഞു. കാരണമാകട്ടെ ഫലമാകട്ടെ, ഭൗതികമോ ആത്മീയമോ—എന്തുണ്ടായാലും അതെല്ലാം ഭഗവാനിൽ ആശ്രിതമാണ്; അവനെ വിട്ട് മറ്റൊന്നുമില്ല।

Verse 34

न भारती मेऽङ्ग मृषोपलक्ष्यते न वै क्‍वचिन्मे मनसो मृषा गति: । न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे यन्मे हृदौत्कण्ठ्यवता धृतो हरि: ॥ ३४ ॥

ഓ നാരദാ, ഞാൻ മഹാ ആകാംക്ഷയോടെ ഹരിയുടെ പദപദ്മങ്ങളെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നതിനാൽ എന്റെ വാക്ക് ഒരിക്കലും അസത്യമെന്നു തെളിഞ്ഞിട്ടില്ല. എന്റെ മനസ്സിന്റെ ഗതിയും തെറ്റിപ്പോകുന്നില്ല; ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ താൽക്കാലിക ഭൗതികാസക്തിയുടെ അസത്പഥത്തിലേക്ക് വീഴുന്നുമില്ല।

Verse 35

सोऽहं समाम्नायमयस्तपोमय: प्रजापतीनामभिवन्दित: पति: । आस्थाय योगं निपुणं समाहित- स्तं नाध्यगच्छं यत आत्मसम्भव: ॥ ३५ ॥

ഞാൻ ബ്രഹ്മാവാണ്; വേദപരമ്പരയിൽ പൂർണ്ണൻ, തപോമയൻ, യോഗത്തിൽ നിപുണൻ, പ്രജാപതികൾ വന്ദിക്കുന്നവൻ ആയിട്ടും, എന്റെ ജന്മത്തിന്റെ മൂലകാരണമാകുന്ന ആ പരമേശ്വരനെ തത്ത്വമായി ഗ്രഹിക്കാനാകുന്നില്ല।

Verse 36

नतोऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषां भवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्गलम् । यो ह्यात्ममायाविभवं स्म पर्यगाद् यथा नभ: स्वान्तमथापरे कुत: ॥ ३६ ॥

അതുകൊണ്ട് ഞാൻ അവിടുത്തെ പാദങ്ങളിൽ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു—അവയാണ് പുനർജന്മ–മരണ ദുഃഖം മുറിച്ചെറിയുന്നത്, സർവമംഗളവും ക്ഷേമപഥവും നൽകുന്നത്. ആകാശം പോലും തന്റെ വ്യാപ്തിയുടെ അതിരുകൾ അളക്കാൻ കഴിയാത്തപ്പോൾ, പ്രഭുവിന്റെ അതിരുകൾ മറ്റാർ എങ്ങനെ അറിയും?

Verse 37

नाहं न यूयं यद‍ृतां गतिं विदु- र्न वामदेव: किमुतापरे सुरा: । तन्मायया मोहितबुद्धयस्त्विदं विनिर्मितं चात्मसमं विचक्ष्महे ॥ ३७ ॥

ആത്മീയ ആനന്ദത്തിന്റെ പരമ ഗതിയെ ഞാൻ, നിങ്ങൾ, വാമദേവൻ (ശിവൻ), മറ്റു ദേവന്മാർ—ആരും അറിയുന്നില്ല. പരമേശ്വരന്റെ ബാഹ്യമായ മായ നമ്മുടെയെല്ലാം ബുദ്ധിയെ മോഹിപ്പിച്ചതിനാൽ, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ശേഷിയനുസരിച്ച് ഈ പ്രകടമായ ബ്രഹ്മാണ്ഡം മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ।

Verse 38

यस्यावतारकर्माणि गायन्ति ह्यस्मदादय: । न यं विदन्ति तत्त्वेन तस्मै भगवते नम: ॥ ३८ ॥

ഞങ്ങൾ പാടിപ്പുകഴ്ത്തുന്ന അവിടുത്തെ അവതാരങ്ങളും ലീലാകർമങ്ങളും ഉള്ളവനെ, തത്ത്വമായി പൂർണ്ണമായി അറിയാൻ കഴിയാത്തതായിട്ടും—ആ പരമഭഗവാനെ നമസ്കരിക്കുന്നു।

Verse 39

स एष आद्य: पुरुष: कल्पे कल्पे सृजत्यज: । आत्मात्मन्यात्मनात्मानं स संयच्छति पाति च ॥ ३९ ॥

അവിടുത്തെ തന്നെയാണ് ആദിപുരുഷൻ, അജന്മനായ ഭഗവാൻ; കല്പം കല്പമായി ഈ ലോകത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സൃഷ്ടി അവിടുത്തിൽ തന്നെയാണു നടക്കുന്നത്; ദ്രവ്യവും പ്രകടനങ്ങളും എല്ലാം അവിടുത്തെ തന്നെ വ്യാപ്തി. കുറെകാലം അവിടുത്ത് പരിപാലിച്ച്, അവസാനം എല്ലാം വീണ്ടും അവിടുത്തിൽ തന്നെ ലയിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 40

विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् । सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ ४० ॥ ऋषे विदन्ति मुनय: प्रशान्तात्मेन्द्रियाशया: । यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ ४१ ॥

ഭഗവാൻ പരമവിശുദ്ധൻ, ഭൗതിക മലിനതകളില്ലാത്തവൻ. അവൻ പരമസത്യം, പൂർണ്ണജ്ഞാനസ്വരൂപൻ—അനാദി-അന്തമില്ലാത്ത, നിർഗുണൻ, നിത്യൻ, അദ്വിതീയൻ।

Verse 41

विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् । सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ ४० ॥ ऋषे विदन्ति मुनय: प्रशान्तात्मेन्द्रियाशया: । यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ ४१ ॥

ഹേ ഋഷി നാരദാ! മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ശാന്തമായും ഭൗതിക ആഗ്രഹങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തമായും ഉള്ള മുനിമാർക്കേ ഭഗവാനെ അറിയാൻ കഴിയൂ. അസാര തർക്കങ്ങൾ എല്ലാം വികൃതമാക്കി, പ്രഭു ദൃഷ്ടിയിൽ നിന്ന് മറഞ്ഞുപോകുന്നു।

Verse 42

आद्योऽवतार: पुरुष: परस्य काल: स्वभाव: सदसन्मनश्च । द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि विराट् स्वराट् स्थास्‍नु चरिष्णु भूम्न: ॥ ४२ ॥

കാരണമഹാസമുദ്രശായി വിഷ്ണു പരമപുരുഷന്റെ ആദി അവതാരമാണ്. അവൻ കാലം, സ്വഭാവം, കാരണം-ഫലം, മനസ്, തത്ത്വങ്ങൾ, വികാരം, ഗുണങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, വിരാട് രൂപം, ഗർഭോദകശായി വിഷ്ണു, കൂടാതെ ചര-അചരമായ സർവ്വ ജീവസമഷ്ടിയുടെ അധിപനുമാണ്.

Verse 43

अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥

ഞാൻ ബ്രഹ്മാ, ഭവൻ (ശിവൻ), യജ്ഞൻ (വിഷ്ണു), ദക്ഷാദി പ്രജാപതികൾ, നിങ്ങൾ നാരദാദികൾ, കൂടാതെ സ്വർഗ്ഗം-ആകാശം-ഭൂമി-പാതാളം എന്നിവയുടെ ലോകപാലകർ—ഇവയെല്ലാം ഭഗവാന്റെ ദിവ്യശക്തിയുടെ അംശമാത്ര പ്രകാശങ്ങളാണ്.

Verse 44

अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥

ഗന്ധർവ-വിദ്യാധര-ചാരണങ്ങളുടെ അധിപതികൾ, യക്ഷ-രാക്ഷസ-ഉരഗ-നാഗങ്ങളുടെ നാഥന്മാർ, ഋഷിശ്രേഷ്ഠരും പിതൃലോകാധിപന്മാരും, ദൈത്യേന്ദ്ര-സിദ്ധേശ്വര-ദാനവേന്ദ്രന്മാർ, കൂടാതെ പ്രേത-പിശാച-ഭൂത-കൂഷ്മാണ്ഡ, ജലചര, മൃഗ, പക്ഷി അധിപതികൾ—ഇവരും ആ പ്രഭുവിന്റെ ശക്തിയുടെ അംശങ്ങളത്രേ.

Verse 45

अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥

ഞാൻ ബ്രഹ്മാവ്, ഭവൻ (ശിവൻ), യജ്ഞൻ, ദക്ഷാദി പ്രജാപതികൾ, നിങ്ങൾ നാരദനും കുമാരന്മാരും, ഇന്ദ്ര-ചന്ദ്രാദി സ്വർഗ്ഗലോകപാലകർ, ഭൂർ-നൃ-തല ലോകങ്ങളുടെ അധിപതികൾ, ഗന്ധർവ-വിദ്യാധര-ചാരണാധിപന്മാർ, യക്ഷ-രാക്ഷസ-ഉരഗ-നാഗനാഥന്മാർ, മഹർഷികൾ, പിതൃകൾ, ദൈത്യേന്ദ്ര-ദാനവേന്ദ്ര-സിദ്ധേശ്വരന്മാർ, കൂടാതെ പ്രേത-പിശാച-ഭൂത-കൂഷ്മാണ്ഡ, ജലചര-മൃഗ-പക്ഷി അധീശന്മാർ—ലോകത്തിൽ അത്യധികം തേജസ്സും ബലവും ക്ഷമയും ശ്രീ-ഹ്രീ-വിഭൂതിയും ഉള്ളതായി രൂപമായോ അരൂപമായോ തോന്നുന്നതെല്ലാം ഭഗവാന്റെ പരതത്ത്വം സ്വയം അല്ല; അത് അവന്റെ പരാശക്തിയുടെ അംശമാത്രമാണ്.

Verse 46

प्राधान्यतो यानृष आमनन्ति लीलावतारान् पुरुषस्य भूम्न: । आपीयतां कर्णकषायशोषा- ननुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशान् ॥ ४६ ॥

ഹേ നാരദാ, ഇപ്പോൾ ഋഷികൾ പ്രധാനമായി പ്രസ്താവിച്ച പുരുഷോത്തമ ഭഗവാന്റെ ലീലാവതാരങ്ങളെ ഞാൻ ഒന്നൊന്നായി വിവരിക്കും. അവയുടെ ചരിതം ശ്രവിക്കുന്നത് ചെവിയിൽ സഞ്ചിതമായ മലരസം ഉണക്കുന്നു; അവ ശ്രവണത്തിന് മധുരവും മനോഹരവും ആകയാൽ എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്നു.