Adhyaya 5
Nārada’s Questions and Brahmā’s Reply: Vāsudeva as the Source; Sarga–Visarga; Virāṭ-rūpa Mapping
ദ്വിതീയ സ്കന്ധത്തിലെ അഞ്ചാം അധ്യായത്തിൽ നാരദൻ ഭക്തിപൂർവ്വം ബ്രഹ്മാവിനോട് ചോദിക്കുന്നു—ജീവാത്മാവും പരമാത്മാവും തമ്മിലുള്ള ഭേദജ്ഞാനം, പ്രകടമായ ലോകത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം, സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-നിയമനം എന്നിവയുടെ യഥാർത്ഥ വിവരണം. ചിലന്തിയുടെ ഉപമയിലൂടെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം പരിശോധിച്ച് ‘സ്വശക്തിയാൽ മാത്രമോ സൃഷ്ടി?’ എന്ന് ചോദിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് മറുപടി പറയുന്നു—സകല മഹിമയും വാസുദേവന്റേതാണ്; എന്റെ സൃഷ്ടിശക്തി ഭഗവാന്റെ തേജസ്സാൽ പ്രകാശിതം, ദ്വിതീയ കര്ത്താവിനെ പരമനെന്ന് കരുതുന്നവരെ മായ മോഹിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സർഗ–വിസർഗ ക്രമം—പുരുഷാവതാരം, മഹത്തത്ത്വം, കാലം, ഗുണങ്ങൾ, അഹങ്കാരവികാരങ്ങൾ, പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങളും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഉദ്ഭവം, കൂടാതെ ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങൾക്ക് ജീവൻ നൽകാൻ ഭഗവാന്റെ പ്രവേശനം അനിവാര്യമെന്ന് പറയുന്നു. അവസാനം വിരാട്രൂപത്തിൽ വർണങ്ങളും ലോകക്രമവും പ്രഭുവിന്റെ വിശ്വദേഹത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज । तद् विजानीहि यज्ज्ञानमात्मतत्त्वनिदर्शनम् ॥ १ ॥
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ദേവദേവാ, ഭൂതഭാവനാ, മുൻജനേ, നമസ്കാരം. ദയവായി ജീവാത്മാവിന്റെയും പരമാത്മാവിന്റെയും തത്ത്വത്തിലേക്ക് വ്യക്തമായി നയിക്കുന്ന ആ പരമജ്ഞാനം എനിക്ക് അറിയിച്ചു തരണമേ.
Verse 2
यद्रूपं यदधिष्ठानं यत: सृष्टमिदं प्रभो । यत्संस्थं यत्परं यच्च तत् तत्त्वं वद तत्त्वत: ॥ २ ॥
ഹേ പിതൃപ്രഭോ, ഈ പ്രകടമായ ലോകത്തിന്റെ രൂപം എന്ത്, അതിന്റെ അധിഷ്ഠാനം എന്ത്, ഇത് ഏതു മൂലത്തിൽ നിന്നാണ് സൃഷ്ടിച്ചത്, എങ്ങനെ നിലനിൽക്കുന്നു, ആരുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ് എല്ലാം നടക്കുന്നത്—തത്ത്വമായി പറയുക।
Verse 3
सर्वं ह्येतद् भवान् वेद भूतभव्यभवत्प्रभु: । करामलकवद् विश्वं विज्ञानावसितं तव ॥ ३ ॥
ഹേ പിതൃപ്രഭോ, ഭൂതം-ഭാവി-വർത്തമാനം എല്ലാം നിങ്ങൾ അറിയുന്നു; നിങ്ങളുടെ വിജ്ഞാനത്തിൽ സർവ്വവിശ്വം കൈത്തളിരിലെ നെല്ലിക്കപോലെ വ്യക്തമായി നിങ്ങളുടെ അധീനത്തിലാണ്।
Verse 4
यद्विज्ञानो यदाधारो यत्परस्त्वं यदात्मक: । एक: सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया ॥ ४ ॥
ഹേ പിതാവേ, നിങ്ങളുടെ ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉറവിടം എന്ത്? നിങ്ങൾ ആരുടെ ആശ്രയത്തിലാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്? ആരുടെ അധീനത്തിലാണ് നിങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്? നിങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ സ്ഥാനം എന്ത്? നിങ്ങളുടെ ആത്മമായയാൽ ഭൂതതത്ത്വങ്ങളെ ഉപയോഗിച്ച് നിങ്ങൾ ഒരുത്തനായി സകല ജീവികളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നുവോ?
Verse 5
आत्मन् भावयसे तानी न पराभावयन् स्वयम् । आत्मशक्तिमवष्टभ्य ऊर्णनाभिरिवाक्लम: ॥ ५ ॥
ഹേ ആത്മൻ, നിങ്ങൾ തന്നേ അവയെ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു; മറ്റാരാലും പരാജയപ്പെടുന്നില്ല. ചിലന്തി ക്ഷീണമില്ലാതെ സ്വന്തം ശക്തിയിൽ വല നെയ്യുന്നതുപോലെ, നിങ്ങൾ ആത്മശക്തിയെ ആശ്രയിച്ച് സൃഷ്ടി ചെയ്യുന്നു।
Verse 6
नाहं वेद परं ह्यस्मिन्नापरं न समं विभो । नामरूपगुणैर्भाव्यं सदसत् किञ्चिदन्यत: ॥ ६ ॥
ഹേ വിഭോ, ഞാൻ ശ്രേഷ്ഠം, ഹീനം, സമം—ഇവയെ അറിയുന്നില്ല; നാമം-രൂപം-ഗുണംകൊണ്ട് ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്ന എന്തും—സത് അല്ലെങ്കിൽ അസത്, നിത്യം അല്ലെങ്കിൽ അനിത്യം—അത് നിങ്ങളൊഴികെ മറ്റൊരു ഉറവിടത്തിൽ നിന്നല്ല; നിങ്ങളിൽ നിന്നുതന്നെ.
Verse 7
स भवानचरद् घोरं यत् तप: सुसमाहित: । तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्कां च यच्छसि ॥ ७ ॥
നിങ്ങൾ പരമ ഏകാഗ്രതയോടെ ഘോര തപസ് അനുഷ്ഠിച്ചു; അതുകൊണ്ട് സൃഷ്ടികാര്യത്തിൽ ശക്തനായ നിങ്ങളേക്കാൾ മഹാശക്തൻ ആരെങ്കിലും ഉണ്ടോ എന്ന സംശയം ഞങ്ങൾക്ക് തോന്നുന്നു.
Verse 8
एतन्मे पृच्छत: सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर । विजानीहि यथैवेदमहं बुध्येऽनुशासित: ॥ ८ ॥
ഹേ സർവ്വജ്ഞനേ, സകലേശ്വരനേ! ഞാൻ ചോദിച്ചതെല്ലാം ദയവായി ഉപദേശമായി എനിക്ക് അറിയിക്കണമേ, നിങ്ങളുടെ ശിഷ്യനായി ഞാൻ അത് ശരിയായി ഗ്രഹിക്കേണ്ടതിന്.
Verse 9
ब्रह्मोवाच सम्यक् कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम् । यदहं चोदित: सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने ॥ ९ ॥
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ വത്സ നാരദാ, നീ കരുണാമയൻ; നിന്റെ ഈ ചോദ്യം യുക്തമാണ്, കാരണം ഹേ സൗമ്യാ, ഞാനും ഭഗവാന്റെ വീര്യപ്രഭാവം ദർശിക്കുവാൻ പ്രേരിതനായിരിക്കുന്നു.
Verse 10
नानृतं तव तच्चापि यथा मां प्रब्रवीषि भो: । अविज्ञाय परं मत्त एतावत्त्वं यतो हि मे ॥ १० ॥
ഹേ ഭോഃ! എന്നെക്കുറിച്ച് നീ പറഞ്ഞത് അസത്യമല്ല; കാരണം എന്നെക്കാൾ പരമായ പരമതത്ത്വമായ ഭഗവാനെ അറിയാതെ, എന്റെ ഐശ്വര്യം കണ്ടാൽ ജീവൻ തീർച്ചയായും മോഹിതനാകും.
Verse 11
येन स्वरोचिषा विश्वं रोचितं रोचयाम्यहम् । यथार्कोऽग्निर्यथा सोमो यथर्क्षग्रहतारका: ॥ ११ ॥
ആരുടെ സ്വപ്രഭയാൽ വിശ്വം പ്രകാശിതമായോ, ആ തേജസ്സിനാൽ തന്നെയാണ് ഞാനും സൃഷ്ടിയെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നത്; സൂര്യനാൽ അഗ്നി, ചന്ദ്രൻ, ആകാശമണ്ഡലം, ഗ്രഹങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ തങ്ങളുടെ ദീപ്തി പ്രകടിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 12
तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि । यन्मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम् ॥ १२ ॥
ആ ഭഗവാൻ വാസുദേവ ശ്രീകൃഷ്ണനു നമസ്കരിച്ചു ഞാൻ ധ്യാനിക്കുന്നു; അവന്റെ അജേയമായ മായയാൽ ജനങ്ങൾ എന്നെ ജഗദ്ഗുരു എന്നു വിളിക്കുന്നു।
Verse 13
विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुया । विमोहिता विकत्थन्ते ममाहमिति दुर्धिय: ॥ १३ ॥
അവന്റെ മായ ലജ്ജിച്ചു അവന്റെ ദൃഷ്ടിപഥത്തിൽ നില്ക്കാൻ കഴിയില്ല; എങ്കിലും അതാൽ മോഹിതരായ ദുർബുദ്ധികൾ ‘ഞാൻ’ ‘എന്റെത്’ എന്നു പറഞ്ഞ് വ്യർത്ഥം പുകഴ്ത്തുന്നു।
Verse 14
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । वासुदेवात्परो ब्रह्मन्न च चान्योऽर्थोऽस्ति तत्त्वत: ॥ १४ ॥
ദ്രവ്യം, കര്മ്മം, കാലം, സ്വഭാവം, ജീവൻ—ഇവയെല്ലാം വാസുദേവന്റെ വിഭിന്ന അംശങ്ങൾ; ഹേ ബ്രഹ്മൻ, സത്യത്തിൽ ഇവയിൽ മറ്റൊരു സ്വതന്ത്ര തത്ത്വമില്ല।
Verse 15
नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजा: । नारायणपरा लोका नारायणपरा मखा: ॥ १५ ॥
വേദങ്ങൾ നാരായണപരമാണ്; ദേവന്മാർ നാരായണന്റെ അംഗജന്മ സേവകരാണ്; ലോകങ്ങളും നാരായണപരമാണ്; യാഗങ്ങളും നാരായണനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാനാണ്।
Verse 16
नारायणपरो योगो नारायणपरं तप: । नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गति: ॥ १६ ॥
യോഗം നാരായണപരമാണ്, തപസ്സും നാരായണപരമാണ്; ജ്ഞാനവും നാരായണപരമാണ്, പരമഗതിയും നാരായണനിലേക്കാണ്।
Verse 17
तस्यापि द्रष्टुरीशस्य कूटस्थस्याखिलात्मन: । सृज्यं सृजामि सृष्टोऽहमीक्षयैवाभिचोदित: ॥ १७ ॥
ആ ദ്രഷ്ടാവായ ഈശ്വരൻ, കൂറ്റസ്ഥൻ, അഖിലാത്മാവ്—അവന്റെ ദൃഷ്ടിമാത്രം പ്രേരണയായി ഞാൻ അവൻ സൃഷ്ടിച്ച സൃഷ്ടിയെ തന്നെ വികസിപ്പിക്കുന്നു; ഞാനും അവൻ തന്നെയാണ് സൃഷ്ടിച്ചത്.
Verse 18
सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रय: । स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभो: ॥ १८ ॥
നിർഗുണനായ വിഭു ഭഗവാൻ സത്ത്വം, രജസ്, തമസ് എന്ന മൂന്നു ഗുണങ്ങളെ തന്റെ മായാശക്തിയാൽ ലോകത്തിന്റെ സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, ലയം എന്നിവയ്ക്കായി സ്വീകരിക്കുന്നു.
Verse 19
कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रया: । बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणा: ॥ १९ ॥
ഈ മൂന്ന് ഗുണങ്ങൾ ദ്രവ്യം, ജ്ഞാനം, ക്രിയ എന്ന രൂപത്തിൽ പ്രകടമായി, നിത്യമായി മുക്തനായ ജീവനെ കാരണ-കാര്യബന്ധനത്തിൽ കെട്ടി, കർത്തൃത്വഭാരം ഏല്പിക്കുന്നു.
Verse 20
स एष भगवाल्लिंङ्गैस्त्रिभिरेतैरधोक्षज: । स्वलक्षितगतिर्ब्रह्मन् सर्वेषां मम चेश्वर: ॥ २० ॥
ഹേ ബ്രാഹ്മണ നാരദാ! ഈ അധോക്ഷജ ഭഗവാൻ ഈ മൂന്ന് ഗുണലിംഗങ്ങളാൽ ജീവികളുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് അഗോചരൻ; എങ്കിലും അവൻ തന്റെ സ്വലക്ഷണഗതിയാൽ അറിയപ്പെടുന്നവൻ, എല്ലാവരുടെയും—എന്റെയും—ഈശ്വരൻ.
Verse 21
कालं कर्म स्वभावं च मायेशो मायया स्वया । आत्मन् यदृच्छया प्राप्तं विबुभूषुरुपाददे ॥ २१ ॥
ഹേ ആത്മൻ! മായയുടെ അധിപനായ ഭഗവാൻ തന്റെ സ്വമയായാൽ കാലം, കര്മ്മം (ജീവികളുടെ വിധി) 그리고 സ്വഭാവം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; തന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യ ഇച്ഛയാൽ അവയെ പ്രകടിപ്പിച്ച് വീണ്ടും ലയിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 22
कालाद् गुणव्यतिकर: परिणाम: स्वभावत: । कर्मणो जन्म महत: पुरुषाधिष्ठितादभूत् ॥ २२ ॥
ആദ്യ പുരുഷൻ (കാരണമഹാസമുദ്രശായീ വിഷ്ണു) അവതരിച്ചതിനുശേഷം മഹത്തത്ത്വം പ്രകടമായി. തുടർന്ന് കാലം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; കാലപ്രവാഹത്തിൽ സ്വഭാവതഃ ത്രിഗുണങ്ങളുടെ വ്യതികരവും പരിണാമവും ഉണ്ടായി, പുരുഷാധിഷ്ഠാനത്തിൽ നിന്ന് കർമ്മങ്ങളുടെ ജനനം സംഭവിച്ചു.
Verse 23
महतस्तु विकुर्वाणाद्रज:सत्त्वोपबृंहितात् । तम:प्रधानस्त्वभवद् द्रव्यज्ञानक्रियात्मक: ॥ २३ ॥
മഹത്തത്ത്വം കലങ്ങി വികുർവാണമായപ്പോൾ ഭൗതിക പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ആദ്യം രജസും സത്ത്വവും ഉത്തേജിതമായി പരിവർത്തനം നടക്കുന്നു; പിന്നെ തമോഗുണത്തിന്റെ പ്രാധാന്യത്തിൽ ദ്രവ്യം, അതിന്റെ ജ്ഞാനം, അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിവിധ ക്രിയകൾ പ്രകടമാകുന്നു.
Verse 24
सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन् समभूत्त्रिधा । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा । द्रव्यशक्ति: क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिरिति प्रभो ॥ २४ ॥
അത് വികാരം പ്രാപിച്ച് ‘അഹങ്കാരം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെട്ടു; അത് മൂന്നു വിധമായി പിരിഞ്ഞു—വൈകാരികം, തൈജസം, താമസം. പ്രഭോ, ഈ ഭേദം ദ്രവ്യശക്തി, ജ്ഞാനശക്തി, ക്രിയാശക്തി എന്നിങ്ങനെ അറിയപ്പെടുന്നു. നാരദാ, നീ ഇതു ഗ്രഹിക്കാൻ സമർത്ഥനാണ്.
Verse 25
तामसादपि भूतादेर्विकुर्वाणादभून्नभ: । तस्य मात्रा गुण: शब्दो लिङ्गं यद् द्रष्टृदृश्ययो: ॥ २५ ॥
താമസ അഹങ്കാരം (ഭൂതാദി) വികാരപ്പെട്ടപ്പോൾ പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങളിൽ ആദ്യമായ ആകാശം ജനിച്ചു. അതിന്റെ സൂക്ഷ്മമാത്ര ‘ശബ്ദ’ ഗുണമാണ്; ദ്രഷ്ടാവും ദൃശ്യമുമുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ ലക്ഷണത്തെപ്പോലെ.
Verse 26
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
ആകാശം വികാരപ്പെട്ടപ്പോൾ സ്പർശഗുണമുള്ള വായു ജനിച്ചു; പരാന്വയത്താൽ അതിൽ ശബ്ദവും ഉണ്ടായി, പ്രാണം, ഓജസ്, സഹം, ബലം എന്നിവയുടെ ആധാരവുമാകുന്നു. വായു വികാരപ്പെട്ടപ്പോൾ കാല–കർമ്മ–സ്വഭാവക്രമത്തിൽ രൂപഗുണമുള്ള തേജസ് ഉദിച്ചു; അതിലും സ്പർശവും ശബ്ദവും ഉണ്ടായിരുന്നു. തേജസ് വികാരപ്പെട്ടപ്പോൾ രസാത്മകമായ ജലം പ്രകടമായി; അതിൽ രൂപം, സ്പർശം, ശബ്ദം എന്നിവയും ഉണ്ടായി. ജലം പ്രത്യേകമായി വികാരപ്പെട്ടപ്പോൾ ഗന്ധഗുണമുള്ള പൃഥ്വി ഉദിച്ചു; പരാന്വയത്താൽ രസം, സ്പർശം, ശബ്ദം, രൂപം എന്നീ ഗുണങ്ങളോടുകൂടി.
Verse 27
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
ആകാശത്തിന്റെ വികാരത്തിൽ നിന്ന് സ്പർശഗുണമുള്ള വായു ഉദിച്ചു; പരാന്വയത്താൽ അതിൽ ശബ്ദവും നിലനിന്നു, പ്രാണൻ, ഓജസ്, സഹം, ബലം എന്നിവയും പ്രകടമായി. വായുവിന്റെ വികാരം കാല–കർമ്മ–സ്വഭാവപ്രകാരം തേജസ് (അഗ്നി) ജനിപ്പിച്ചു; അത് രൂപത്തോടൊപ്പം സ്പർശവും ശബ്ദവും ഉള്ളത്. തേജസ്സിന്റെ വികാരത്തിൽ നിന്ന് രസാത്മകമായ ജലം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അത് രൂപ, സ്പർശ, ഘോഷ (നാദ) ഗുണങ്ങളോടുകൂടി. ജലത്തിന്റെ വികാരത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമി ഗന്ധവതിയായി, മുൻപുപോലെ രസം, സ്പർശം, ശബ്ദം, രൂപം എന്നീ ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നമായി.
Verse 28
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
തേജസ്സിന്റെ വികാരത്തിൽ നിന്ന് രസാത്മകമായ ജലം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; പരാന്വയത്താൽ അത് രൂപവും സ്പർശവും ഘോഷം (നാദം)യും ഉള്ളതായി വന്നു.
Verse 29
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
ജലത്തിന്റെ വികാരത്തിൽ നിന്ന് പ്രത്യേകമായി ഭൂമി ഗന്ധവതിയായി; പരാന്വയത്താൽ അത് രസം, സ്പർശം, ശബ്ദം, രൂപം എന്നീ ഗുണങ്ങളാൽ യുക്തമായി.
Verse 30
वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश । दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रका: ॥ ३० ॥
സത്ത്വ (വൈകാരിക)ത്തിൽ നിന്ന് മനസ് ജനിച്ചു; അതിൽ നിന്നുതന്നെ ദേഹചലനങ്ങളെ അധിഷ്ഠിക്കുന്ന വൈകാരിക പത്ത് ദേവന്മാർ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—ദിക്പാലകർ, വായു, സൂര്യൻ, പ്രചേത (വരുണൻ), അശ്വിനീകുമാരർ, അഗ്നി, ഇന്ദ്രൻ, ഉപേന്ദ്രൻ (വാമന/വിഷ്ണു), മിത്രൻ, പ്രജാപതി (ബ്രഹ്മാ)।
Verse 31
तैजसात् तु विकुर्वाणादिन्द्रियाणि दशाभवन् । ज्ञानशक्ति: क्रियाशक्तिर्बुद्धि: प्राणश्च तैजसौ । श्रोत्रं त्वग्घ्राणदृग्जिह्वा वागदोर्मेढ्राङ्घ्रिपायव: ॥ ३१ ॥
രജോഗുണം (തൈജസ) വികരിക്കുമ്പോൾ പത്ത് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഉണ്ടായി; അതേ തൈജസത്തിൽ നിന്ന് ജ്ഞാനശക്തി, ക്രിയാശക്തി, ബുദ്ധി, പ്രാണൻ എന്നിവയും പ്രകടമായി. അവ—ചെവി, ത്വക്ക്, മൂക്ക്, കണ്ണ്, നാവ്, വാക്ക്, കൈകൾ, ജനനേന്ദ്രിയം, കാലുകൾ, പായു (വിസർജനദ്വാരം)।
Verse 32
यदैतेऽसङ्गता भावा भूतेन्द्रियमनोगुणा: । यदायतननिर्माणे न शेकुर्ब्रह्मवित्तम ॥ ३२ ॥
ഹേ നാരദാ, ബ്രഹ്മവിദ്യയിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ! ഭൂതങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്, പ്രകൃതിഗുണങ്ങൾ ഒന്നിക്കാതെ ഇരിക്കുന്നിടത്തോളം ദേഹാധാര നിർമ്മാണം സംഭവിക്കില്ല.
Verse 33
तदा संहृत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिता: । सदसत्त्वमुपादाय चोभयं ससृजुर्ह्यद: ॥ ३३ ॥
അപ്പോൾ അവയെല്ലാം ഭഗവാന്റെ ശക്തിയാൽ പ്രേരിതമായി പരസ്പരം ഒന്നിച്ചു; സത്-അസത് എന്ന പ്രാഥമികവും ദ്വിതീയവും ആയ കാരണങ്ങളെ സ്വീകരിച്ച് ഈ വിശ്വം സൃഷ്ടിയായി.
Verse 34
वर्षपूगसहस्रान्ते तदण्डमुदकेशयम् । कालकर्मस्वभावस्थो जीवोऽजीवमजीवयत् ॥ ३४ ॥
ഇങ്ങനെ ആയിരക്കണക്കിന് യുഗസമൂഹങ്ങൾ വരെ ആ ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങൾ കാരണജലത്തിൽ ശയിച്ചു കിടന്നു; പിന്നെ കാലം, കർമ്മം, സ്വഭാവം എന്നിവയുടെ അധിഷ്ഠാതാവായ ജീവേശ്വരൻ അവയിൽ പ്രവേശിച്ച് നിർജീവത്തെ സജീവമാക്കി.
Verse 35
स एव पुरुषस्तस्मादण्डं निर्भिद्य निर्गत: । सहस्रोर्वङ्घ्रिबाह्वक्ष: सहस्राननशीर्षवान् ॥ ३५ ॥
അവൻ തന്നെയായ പുരുഷൻ (മഹാവിഷ്ണു) കാരണജലത്തിൽ ശയിച്ചിരുന്നിട്ടും അവിടെ നിന്നു പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അണ്ഡം ഭേദിച്ച് ഹിരണ്യഗർഭരൂപമായി ഓരോ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിലും പ്രവേശിച്ച് വിരാട്രൂപം ധരിച്ചു—ആയിരം കാലുകൾ, കൈകൾ, കണ്ണുകൾ, മുഖങ്ങൾ, ശിരസ്സുകൾ സഹിതം।
Verse 36
यस्येहावयवैर्लोकान् कल्पयन्ति मनीषिण: । कट्यादिभिरध: सप्त सप्तोर्ध्वं जघनादिभि: ॥ ३६ ॥
മഹാ ചിന്തകർ ഈ വിശ്വത്തിലെ സമ്പൂർണ്ണ ലോകങ്ങൾ ഭഗവാന്റെ വിരാട്ദേഹത്തിലെ വിവിധ അവയവങ്ങളുടെ പ്രകടനമാണെന്ന് കൽപ്പിക്കുന്നു—കടി മുതലായ അവയവങ്ങളിൽ നിന്ന് താഴെ ഏഴ് ലോകങ്ങൾ, ജഘന മുതലായവയിൽ നിന്ന് മുകളിൽ ഏഴ് ലോകങ്ങൾ।
Verse 37
पुरुषस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रमेतस्य बाहव: । ऊर्वोर्वैश्यो भगवत: पद्भ्यां शूद्रो व्यजायत ॥ ३७ ॥
ഭഗവാന്റെ മുഖം ബ്രാഹ്മണർ; ഭുജങ്ങൾ ക്ഷത്രിയർ; തുടകൾ വൈശ്യർ; പാദങ്ങളിൽ നിന്ന് ശൂദ്രർ ജനിച്ചു.
Verse 38
भूर्लोक: कल्पित: पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । हृदा स्वर्लोक उरसा महर्लोको महात्मन: ॥ ३८ ॥
ഭൂലോകാദി അധോലോകങ്ങൾ ഭഗവാന്റെ പാദങ്ങളിൽ; ഭുവർലോകം അവന്റെ നാഭിയിൽ; സ്വർലോകം ഹൃദയത്തിൽ; മഹർലോകം മഹാത്മാവിന്റെ ഉരസ്സിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
Verse 39
ग्रीवायां जनलोकोऽस्य तपोलोक: स्तनद्वयात् । मूर्धभि: सत्यलोकस्तु ब्रह्मलोक: सनातन: ॥ ३९ ॥
പ്രഭുവിന്റെ വിരാട് രൂപത്തിൽ ഉരസ്സിന്റെ മുൻഭാഗം മുതൽ കഴുത്തുവരെ ജനലോകവും തപോലോകവും; തലയിൽ പരമമായ സത്യലോകം. എന്നാൽ ബ്രഹ്മലോകം (ആത്മീയ ധാമം) ശാശ്വതമാണ്.
Verse 40
तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥
പ്രിയ നാരദാ! പതിനാലു ലോകങ്ങളിൽ ഏഴ് അധോലോകങ്ങളുണ്ട്. പ്രഭുവിന്റെ കട്ടിയിൽ അതല, തുടകളിൽ വിതല, മുട്ടുകളിൽ സുതല, ജംഘകളിൽ തലാതല, കണങ്കാലുകളിൽ മഹാതല, പാദങ്ങളുടെ മേൽഭാഗത്ത് രസാതല, പാദതളത്തിൽ പാതാളം—ഇങ്ങനെ വിരാട് പുരുഷൻ ലോകമയൻ.
Verse 41
तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥
പ്രിയ നാരദാ! പതിനാലു ലോകങ്ങളിൽ ഏഴ് അധോലോകങ്ങളുണ്ട്. പ്രഭുവിന്റെ കട്ടിയിൽ അതല, തുടകളിൽ വിതല, മുട്ടുകളിൽ സുതല, ജംഘകളിൽ തലാതല, കണങ്കാലുകളിൽ മഹാതല, പാദങ്ങളുടെ മേൽഭാഗത്ത് രസാതല, പാദതളത്തിൽ പാതാളം—ഇങ്ങനെ വിരാട് പുരുഷൻ ലോകമയൻ.
Verse 42
भूर्लोक: कल्पित: पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । स्वर्लोक: कल्पितो मूर्ध्ना इति वा लोककल्पना ॥ ४२ ॥
ചിലർ സമസ്ത ലോകവ്യവസ്ഥയെ മൂന്നു വിഭാഗങ്ങളായി വിഭജിക്കുന്നു—പാദങ്ങൾ വരെ ഭൂർലോകം, നാഭിയിൽ ഭുവർലോകം, വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ നിന്ന് ശിരസ്സുവരെ സ്വർലോകം; ഇതാണ് ലോകകൽപ്പന.
Frequently Asked Questions
To establish proper hierarchy of causality: Brahmā is immensely powerful yet not ultimate. The challenge exposes a common theological error—confusing empowered administration (visarga) with the Supreme source (Vāsudeva). This protects the student from māyā’s distortion that equates cosmic power with Godhood.
Sarga refers to the Lord’s primary manifestation of the creation principles—mahat-tattva, time, and guṇas—through the puruṣa-avatāra. Visarga is Brahmā’s secondary work of assembling and differentiating beings and structures from those principles. The chapter stresses that Brahmā’s role is inspired and enabled by the Lord’s Supersoul presence.
Those “less intelligent” who, influenced by māyā, mistake Brahmā’s observable creative prowess for ultimate divinity. Brahmā corrects this by offering obeisances to Kṛṣṇa/Vāsudeva and explaining that his own brilliance is like reflected light—real but derivative.
It functions as contemplative cosmography: the universe is read as the Lord’s body, converting geography into theology. This supports meditation (dhyāna) and devotion by making the cosmos a reminder of the Supreme Person, while also situating social orders (varṇas) and lokas within a unified, God-centered ontology.