Adhyaya 2

Verse 1

श्रीशुक उवाच एवं पुरा धारणयात्मयोनि- र्नष्टां स्मृतिं प्रत्यवरुध्य तुष्टात् । तथा ससर्जेदममोघद‍ृष्टि- र्यथाप्ययात् प्राग् व्यवसायबुद्धि: ॥ १ ॥

ശ്രീശുകദേവ ഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു—സൃഷ്ടി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതിന് മുമ്പ്, ആത്മയോനി ബ്രഹ്മാവ് വിരാട്-രൂപധ്യാനത്തിലൂടെ പ്രഭുവിനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി നഷ്ടപ്പെട്ട സ്മൃതി വീണ്ടെടുത്തു. പിന്നെ അമോഘദൃഷ്ടിയുള്ള ബ്രഹ്മാവ് മുൻപുപോലെ ദൃഢനിശ്ചയബുദ്ധിയോടെ സൃഷ്ടിയെ വീണ്ടും പുനർനിർമ്മിച്ചു.

Verse 2

शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था यन्नामभिर्ध्यायति धीरपार्थै: । परिभ्रमंस्तत्र न विन्दतेऽर्थान् मायामये वासनया शयान: ॥ २ ॥

വേദശബ്ദബ്രഹ്മത്തിന്റെ ഈ അവതരണം അത്രയും ഭ്രമിപ്പിക്കുന്നതാണ്; ആളുകൾ അർത്ഥശൂന്യമായ നാമധ്വനികളിൽ ധ്യാനിച്ച് സ്വർഗ്ഗാദി വിഷയങ്ങളിലേക്കു ബുദ്ധിയെ തിരിക്കുന്നു. ബന്ധിതജീവൻ മായാമയ ഭോഗവാസനയിൽ സ്വപ്നംപോലെ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു; എന്നാൽ അവിടെ യഥാർത്ഥ സുഖം കണ്ടെത്തുന്നില്ല.

Verse 3

अत: कविर्नामसु यावदर्थ: स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धि: । सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत तत्र परिश्रमं तत्र समीक्षमाण: ॥ ३ ॥

അതുകൊണ്ട് ജ്ഞാനി നാമരൂപങ്ങളുടെ ലോകത്തിൽ ആവശ്യമായത്ര മാത്രം ശ്രമിക്കണം. അവൻ അപ്രമത്തനായി ദൃഢനിശ്ചയബുദ്ധിയോടെ ഇരിക്കണം; അനാവശ്യ കാര്യങ്ങൾക്കായി യത്നിക്കരുത്, കാരണം അത്തരം ശ്രമങ്ങൾ വെറും വ്യർത്ഥപരിശ്രമമെന്നു അവൻ പ്രായോഗികമായി കാണുന്നു.

Verse 4

सत्यां क्षितौ किं कशिपो: प्रयासै- र्बाहौ स्वसिद्धे ह्युपबर्हणै: किम् । सत्यञ्जलौ किं पुरुधान्नपात्र्या दिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलै: ॥ ४ ॥

ഭൂമിയേ തന്നെ മതിയായ ശയ്യയായിരിക്കെ കട്ടിലും കിടക്കയും എന്തിനു? സ്വന്തം ഭുജങ്ങൾ തന്നെ തലയണയായിരിക്കെ തലയണ എന്തിനു? കൈത്തളിരുകൾ തന്നെ പാത്രമായിരിക്കെ പലവിധ പാത്രങ്ങൾ എന്തിനു? ദിക്കുകൾക്കുള്ള മറയോ വൃക്ഷവല്കലമോ ഉള്ളപ്പോൾ വസ്ത്രങ്ങൾ എന്തിനു?

Verse 5

चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षां नैवाङ्‌घ्रिपा: परभृत: सरितोऽप्यशुष्यन् । रुद्धा गुहा: किमजितोऽवति नोपसन्नान् कस्माद् भजन्ति कवयो धनदुर्मदान्धान् ॥ ५ ॥

വഴിയിൽ കീറിപ്പോയ വസ്ത്രങ്ങൾ ഇല്ലേ? മറ്റുള്ളവരെ പോഷിപ്പാൻ നില്ക്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾ ഇനി ഭിക്ഷ നൽകുന്നില്ലേ? നദികൾ വറ്റി ദാഹാർത്തർക്കു ജലം നൽകുന്നില്ലേ? പർവ്വതഗുഹകൾ അടഞ്ഞുപോയോ? അതിലുപരി—അജിതനായ ഭഗവാൻ ശരണാഗതരെ കാക്കുന്നില്ലേ? എങ്കിൽ കവിമുനികൾ കഷ്ടാർജിത ധനത്തിന്റെ മദത്തിൽ അന്ധരായവരെ എന്തിന് തഴുകുന്നു?

Verse 6

एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध आत्मा प्रियोऽर्थो भगवाननन्त: । तं निर्वृतो नियतार्थो भजेत संसारहेतूपरमश्च यत्र ॥ ६ ॥

ഇങ്ങനെ സ്ഥിരചിത്തനായി മനുഷ്യൻ തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ അധിവസിക്കുന്ന പരമാത്മാവിനെ സേവിച്ച് ഭജിക്കണം. അവൻ സർവ്വശക്തനായ അനന്ത ഭഗവാൻ, ജീവിതത്തിന്റെ പരമ ലക്ഷ്യം; അവനെ ആരാധിച്ചാൽ സംസാരബന്ധത്തിന്റെ കാരണമെല്ലാം നിവൃത്തിയാകും.

Verse 7

कस्तां त्वनाद‍ृत्य परानुचिन्ता- मृते पशूनसतीं नाम कुर्यात् । पश्यञ्जनं पतितं वैतरण्यां स्वकर्मजान् परितापाञ्जुषाणम् ॥ ७ ॥

ഇത്തരം പരമചിന്തയെ അവഗണിച്ച് നശ്വരമായ പേരുകളിലും രൂപങ്ങളിലുമെന്തിന് മഗ്നനാകുക? അത് സ്ഥൂല ഭൗതികവാദികൾ മാത്രമേ ചെയ്യൂ. അവർ ജനങ്ങളെ വൈതരണിയെന്ന ദുഃഖനദിയിൽ വീണു, സ്വന്തം കർമഫലജന്യമായ താപങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നതായി കാണുന്നു.

Verse 8

केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् । चतुर्भुजं कञ्जरथाङ्गशङ्ख- गदाधरं धारणया स्मरन्ति ॥ ८ ॥

ചിലർ ധാരണ‑ധ്യാനത്തിലൂടെ സ്വന്തം ദേഹത്തിനുള്ളിലെ ഹൃദയാവകാശത്തിൽ അധിവസിക്കുന്ന, പ്രാദേശമാത്രമായ പുരുഷോത്തമനെ സ്മരിക്കുന്നു—അവൻ ചതുര്ഭുജൻ; പദ്മം, ചക്രം, ശംഖം, ഗദ എന്നിവ ധരിച്ചവൻ.

Verse 9

प्रसन्नवक्त्रं नलिनायतेक्षणं कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससम् । लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदं स्फुरन्महारत्नकिरीटकुण्डलम् ॥ ९ ॥

അവന്റെ മുഖം പ്രസന്നതയിൽ ദീപ്തമാണ്; കണ്ണുകൾ താമരദളങ്ങളെപ്പോലെ വിശാലം. കടമ്പപുഷ്പകേശരംപോലെ പീതാംബരം ധരിച്ചു, രത്നഖചിത സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതനായി, രത്നമയ കിരീടവും കുണ്ഡലങ്ങളും പ്രകാശിക്കുന്നു.

Verse 10

उन्निद्रहृत्पङ्कजकर्णिकालये योगेश्वरास्थापितपादपल्लवम् । श्रीलक्षणं कौस्तुभरत्नकन्धर- मम्‍लानलक्ष्म्या वनमालयाचितम् ॥ १० ॥

യോഗേശ്വരന്മാരുടെ വിരിഞ്ഞ ഹൃദയ-താമരയുടെ കർണികയിൽ അവന്റെ പാദതാമരകൾ സ്ഥാപിതമാണ്. വക്ഷസ്ഥലത്ത് ശ്രീവത്സലാഞ്ഛനവും കൗസ്തുഭമണിയും ദീപ്തം; ഭുജങ്ങളിൽ രത്നങ്ങൾ തിളങ്ങുന്നു; പുതുമലർ വനംമാല അവന്റെ ദിവ്യദേഹത്തെ അലങ്കരിക്കുന്നു.

Verse 11

विभूषितं मेखलयाङ्गुलीयकै- र्महाधनैर्नूपुरकङ्कणादिभि: । स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तलै- र्विरोचमानाननहासपेशलम् ॥ ११ ॥

അവൻ അരയിൽ മേഖലയും, വിരലുകളിൽ അമൂല്യ രത്നഖചിത മോതിരങ്ങളും, നൂപുരം, കങ്കണം മുതലായ ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ചു ശോഭിക്കുന്നു. എണ്ണതേച്ച് മിനുങ്ങുന്ന, നിർമ്മലമായ നീലഛായയുള്ള ചുരുള്മുടിയും, മധുരഹാസം നിറഞ്ഞ മുഖവും അത്യന്തം മനോഹരം.

Verse 12

अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद्- भ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् । ईक्षेत चिन्तामयमेनमीश्वरं यावन्मनो धारणयावतिष्ठते ॥ १२ ॥

അവന്റെ ഉദാരമായ ലീലകൾ, പുഞ്ചിരിയോടെ ദീപ്തമായ ദൃഷ്ടി, ഭ്രൂഭംഗി—ഇവയൊക്കെയും അവന്റെ അപാര അനുഗ്രഹത്തിന്റെ സൂചനകളാണ്. അതിനാൽ മനസ്സ് ധ്യാനത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നത്രയും കാലം, ഈ ചിന്താതീതനായ ഈശ്വരന്റെ ദിവ്യരൂപത്തെ ഏകാഗ്രമായി ധ്യാനിക്കണം.

Verse 13

एकैकशोऽङ्गानि धियानुभावयेत् पादादि यावद्धसितं गदाभृत: । जितं जितं स्थानमपोह्य धारयेत् परं परं शुद्ध्यति धीर्यथा यथा ॥ १३ ॥

ധ്യാനത്തിൽ ഗദാധരനായ പ്രഭുവിന്റെ അവയവങ്ങളെ ഒന്നൊന്നായി ഭാവിക്കണം—പാദതാമരയിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് അവന്റെ പുഞ്ചിരിമുഖം വരെ. മനസ്സ് ഏത് ഏത് സ്ഥാനത്ത് ജയിച്ച് സ്ഥിരപ്പെടുന്നുവോ, അതിനെ കടന്ന് അടുത്ത അവയവത്തിൽ ധാരണ ചെയ്യുക; ഇങ്ങനെ ഉയർന്നുയർന്ന ധ്യാനത്തോടെ ബുദ്ധി ക്രമേണ കൂടുതൽ ശുദ്ധമാകുന്നു.

Verse 14

यावन्न जायेत परावरेऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोग: । तावत् स्थवीय: पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयत: स्मरेत ॥ १४ ॥

പരവും അപരവും ലോകങ്ങളുടെ ദ്രഷ്ടാവായ വിശ്വേശ്വര ഭഗവാനിൽ ഭക്തിയോഗം ഉദിക്കുവോളം, നിർദ്ദിഷ്ട കര്‍മ്മങ്ങളുടെ അവസാനം പരിശ്രമത്തോടെ ഭഗവാന്റെ വിരാട് രൂപം സ്മരിക്കണം।

Verse 15

स्थिरं सुखं चासनमास्थितो यति- र्यदा जिहासुरिममङ्ग लोकम् । काले च देशे च मनो न सज्जयेत् प्राणान् नियच्छेन्मनसा जितासु: ॥ १५ ॥

ഹേ രാജാവേ, യോഗി ഈ മനുഷ്യലോകം വിടുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ കാലവും ദേശവും സംബന്ധിച്ച് മനസ്സിനെ ആശ്രയിപ്പിക്കാതെ; സ്ഥിരവും സുഖകരവുമായ ആസനത്തിൽ ഇരുന്ന് പ്രാണവായുവിനെ നിയന്ത്രിച്ച് മനസ്സാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ വശീകരിക്കണം।

Verse 16

मन: स्वबुद्ध्यामलया नियम्य क्षेत्रज्ञ एतां निनयेत् तमात्मनि । आत्मानमात्मन्यवरुध्य धीरो लब्धोपशान्तिर्विरमेत कृत्यात् ॥ १६ ॥

അതിനുശേഷം യോഗി തന്റെ നിർമല ബുദ്ധിയാൽ മനസ്സിനെ ജീവാത്മാവിൽ (ക്ഷേത്രജ്ഞൻ) ലയിപ്പിച്ച്, ജീവാത്മാവിനെ പരമാത്മാവിൽ ലയിപ്പിക്കണം. ഇങ്ങനെ ധീരൻ ലബ്ധോപശാന്തി പ്രാപിച്ച് മറ്റു പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്നെല്ലാം വിരമിക്കുന്നു।

Verse 17

न यत्र कालोऽनिमिषां पर: प्रभु: कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे । न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्च न वै विकारो न महान् प्रधानम् ॥ १७ ॥

ലബ്ധോപശാന്തിയുടെ ആ അതീതാവസ്ഥയിൽ, നിമിഷരഹിത ദേവന്മാരെയും നിയന്ത്രിക്കുന്ന നാശകരമായ കാലത്തിന്റെ ആധിപത്യം ഇല്ല. അവിടെ സത്ത്വം ഇല്ല, രജസ് ഇല്ല, തമസ് ഇല്ല; അഹങ്കാരം ഇല്ല, മഹത്തത്ത്വം ഇല്ല, പ്രധാനം (പ്രകൃതി) പോലും ഇല്ല।

Verse 18

परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद् यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षव: । विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यार्हपदं पदे पदे ॥ १८ ॥

ജ്ഞാനികൾ ആ പരമ വൈഷ്ണവ പദത്തെ പ്രസ്താവിക്കുന്നു; അവിടെ ‘നേതി നേതി’ എന്നു പറഞ്ഞ് ദൈവവിമുഖമായ എല്ലാം ഒഴിവാക്കാൻ അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ശുദ്ധഭക്തൻ ദൗരാത്മ്യം ഉപേക്ഷിച്ച്, ഭഗവാനോടുള്ള അനന്യ സൗഹൃദത്തോടെ, അവന്റെ പാദപദ്മങ്ങളെ ഹൃദയത്തിൽ ഒളിപ്പിച്ച് ഓരോ നിമിഷവും പദേ പദേ ആരാധിക്കുന്നു।

Verse 19

इत्थं मुनिस्तूपरमेद् व्यवस्थितो विज्ञानद‍ृग्वीर्यसुरन्धिताशय: । स्वपार्ष्णिनापीड्य गुदं ततोऽनिलं स्थानेषु षट्‍सून्नमयेज्जितक्लम: ॥ १९ ॥

ഇങ്ങനെ മുനി വിജ്ഞാനദൃഷ്ടിയുടെ ബലത്തിൽ പരമതത്ത്വത്തിൽ സ്ഥിരനായി ഭൗതിക വാസനകൾ ശമിപ്പിക്കണം. തുടർന്ന് കുതികാൽ കൊണ്ട് ഗുദദ്വാരം തടഞ്ഞ് പ്രാണവായുവിനെ ആറു പ്രധാനസ്ഥാനങ്ങളിലൂടെ ക്രമേണ ഉയർത്തണം, ക്ഷീണം ജയിച്ച്।

Verse 20

नाभ्यां स्थितं हृद्यधिरोप्य तस्मा- दुदानगत्योरसि तं नयेन्मुनि: । ततोऽनुसन्धाय धिया मनस्वी स्वतालुमूलं शनकैर्नयेत् ॥ २० ॥

ധ്യാനഭക്തൻ നാഭിയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന പ്രാണനെ പതുക്കെ ഹൃദയത്തിലേക്ക് ഉയർത്തി, അവിടെ നിന്ന് ഉദാനഗതിയാൽ വക്ഷസ്ഥലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി, പിന്നെ ബുദ്ധിയാൽ സ്ഥാനങ്ങൾ അന്വേഷിച്ച് താലുമൂലത്തിലേക്ക് മന്ദമായി എത്തിക്കണം।

Verse 21

तस्माद् भ्रुवोरन्तरमुन्नयेत निरुद्धसप्तायतनोऽनपेक्ष: । स्थित्वा मुहूर्तार्धमकुण्ठद‍ृष्टि- र्निर्भिद्य मूर्धन् विसृजेत्परं गत: ॥ २१ ॥

അതിനുശേഷം ഭക്തി-യോഗി പ്രാണനെ ഭ്രൂമധ്യത്തിലേക്ക് ഉയർത്തണം. പ്രാണത്തിന്റെ ഏഴ് പുറപ്പാട് ദ്വാരങ്ങൾ തടഞ്ഞ്, നിർലിപ്തനായി, അചഞ്ചല ദൃഷ്ടിയോടെ അർദ്ധമുഹൂർത്തം നിലകൊണ്ട്, പിന്നെ ശിരോരന്ധ്രം ഭേദിച്ച് പരമഗതി പ്രാപിച്ച് ദേഹബന്ധം വിട്ടുകളയണം।

Verse 22

यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठ्यं वैहायसानामुत यद् विहारम् । अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये सहैव गच्छेन्मनसेन्द्रियैश्च ॥ २२ ॥

എന്നാൽ, രാജാവേ, യോഗി ബ്രഹ്മലോകം പോലെയുള്ള പാരമേഷ്ഠ്യപദം, വൈഹായസന്മാരോടൊപ്പം ആകാശവിഹാരം, അഷ്ടസിദ്ധികളുടെ അധിപത്യം, അല്ലെങ്കിൽ അനവധി ലോകങ്ങളിൽ ഏതെങ്കിലും ഭോഗ്യസ്ഥിതി എന്നിവ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഗുണങ്ങളാൽ രൂപപ്പെട്ട മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും കൂടെ കൊണ്ടുപോകേണ്ടിവരും।

Verse 23

योगेश्वराणां गतिमाहुरन्त- र्बहिस्त्रिलोक्या: पवनान्तरात्मनाम् । न कर्मभिस्तां गतिमाप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम् ॥ २३ ॥

യോഗേശ്വരന്മാരുടെ ഗതി—പ്രാണരൂപ അന്തരാത്മയാൽ ത്രിലോകത്തിന്റെ അകത്തും പുറത്തും തടസ്സമില്ലാതെ സഞ്ചരിക്കുന്നതു—അപരിമിതമെന്നു പറയുന്നു. വിദ്യ, തപസ്, യോഗം, സമാധി (ഭക്തിബലം കൂടെ) ഉള്ളവർ ആ ഗതി പ്രാപിക്കുന്നു; കർമഫലാസക്ത ഭോഗികൾക്ക് അത് ഒരിക്കലും ലഭ്യമല്ല।

Verse 24

वैश्वानरं याति विहायसा गत: सुषुम्णया ब्रह्मपथेन शोचिषा । विधूतकल्कोऽथ हरेरुदस्तात् प्रयाति चक्रं नृप शैशुमारम् ॥ २४ ॥

ഹേ രാജാവേ, യോഗി ദീപ്തിമയമായ സുഷുമ്നയിലൂടെ ബ്രഹ്മപഥം പിന്തുടർന്ന് ക്ഷീരസമുദ്രം കടന്ന് ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ, ആദ്യം അഗ്നിദേവന്റെ ലോകമായ വൈശ്വാനരത്തിൽ എത്തി എല്ലാ മലിനതകളും നീക്കി ശുദ്ധനാകുന്നു; തുടർന്ന് ഭഗവാൻ ഹരിയുടെ സാന്നിധ്യത്തിനായി ശൈശുമാര-ചക്രത്തിലേക്ക് കൂടുതൽ ഉയരുന്നു।

Verse 25

तद् विश्वनाभिं त्वतिवर्त्य विष्णो- रणीयसा विरजेनात्मनैक: । नमस्कृतं ब्रह्मविदामुपैति कल्पायुषो यद् विबुधा रमन्ते ॥ २५ ॥

ഈ ശൈശുമാര-ചക്രമാണ് സമസ്ത വിശ്വപരിഭ്രമണത്തിന്റെ ധ്രുവകേന്ദ്രം; ഇതിനെ ഗർഭോദകശായീ വിഷ്ണുവിന്റെ നാഭി എന്നും പറയുന്നു. യോഗി മാത്രമേ ഇതു കടന്ന്, നിർമലാത്മാവോടെ ബ്രഹ്മവിദർ നമസ്കരിക്കുന്ന മഹർലോകത്തെ പ്രാപിക്കൂ; അവിടെ ഭൃഗു മുതലായ ശുദ്ധ മഹർഷികൾ കല്പസമമായ ആയുസ്സിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു।

Verse 26

अथो अनन्तस्य मुखानलेन दन्दह्यमानं स निरीक्ष्य विश्वम् । निर्याति सिद्धेश्वरयुष्टधिष्ण्यं यद् द्वैपरार्ध्यं तदु पारमेष्ठ्यम् ॥ २६ ॥

അനന്തന്റെ വായിൽ നിന്നുയരുന്ന അഗ്നിജ്വാലയിൽ സമസ്ത വിശ്വവും ദഹിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതു യോഗി കണ്ടാൽ, സിദ്ധേശ്വരന്മാർ ഉപയോഗിക്കുന്ന ദിവ്യവിമാനമാർഗ്ഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു പാരമേഷ്ഠ്യമായ സത്യലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. സത്യലോകത്തിലെ ആയുസ്സ് ദ്വൈപരാർദ്ധം, അഥവാ ബ്രഹ്മായുസ്സിനോട് തുല്യമെന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 27

न यत्र शोको न जरा न मृत्यु- र्नार्तिर्न चोद्वेग ऋते कुतश्चित् । यच्चित्ततोऽद: कृपयानिदंविदां दुरन्तदु:खप्रभवानुदर्शनात् ॥ २७ ॥

സത്യലോകത്തിൽ ശോകമില്ല, ജരയില്ല, മരണവില്ല; യാതൊരു വേദനയും ഇല്ല, അതിനാൽ ആശങ്കയും ഇല്ല. എന്നാൽ ചിലപ്പോൾ ചൈതന്യത്തിന്റെ കാരണമായി കരുണയോടെ, ഭക്തിസേവയുടെ മാർഗം അറിയാതെ ഭൗതികലോകത്തിലെ അതിദുരന്ത ദുഃഖങ്ങൾക്ക് വിധേയരായിരിക്കുന്നവരെക്കുറിച്ച് ദയാഭാവം ഉദിക്കുന്നു।

Verse 28

ततो विशेषं प्रतिपद्य निर्भय- स्तेनात्मनापोऽनलमूर्तिरत्वरन् । ज्योतिर्मयो वायुमुपेत्य काले वाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम् ॥ २८ ॥

സത്യലോകത്തിലെത്തിയ ശേഷം ഭക്തൻ സൂക്ഷ്മദേഹത്താൽ ഭയമില്ലാതെ സ്ഥൂലദേഹസദൃശമായ ഒരു പ്രത്യേക ആത്മലിംഗം സ്വീകരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അവൻ ക്രമമായി ഭൂതത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് ജലത്തത്ത്വം, ജലത്തിൽ നിന്ന് അഗ്നിത്തത്ത്വം, അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ജ്യോതിസ്സ്ഥിതി, ജ്യോതിയിൽ നിന്ന് വായുതത്ത്വം എന്നിങ്ങനെ ഉയർന്ന്, ഒടുവിൽ വായുസ്വരൂപത്തിൽ വിശാലമായ ആകാശത്തത്ത്വസ്ഥിതിയിലേക്കെത്തുന്നു।

Verse 29

घ्राणेन गन्धं रसनेन वै रसं रूपं च द‍ृष्टय‍ा श्वसनं त्वचैव । श्रोत्रेण चोपेत्य नभोगुणत्वं प्राणेन चाकूतिमुपैति योगी ॥ २९ ॥

യോഗി ഘ്രാണംകൊണ്ട് ഗന്ധം, ജിഹ്വകൊണ്ട് രസം, ദൃഷ്ടിയാൽ രൂപം, ത്വചയാൽ സ്പർശം, ശ്രോത്രംകൊണ്ട് ആകാശഗുണമായ ധ്വനി ഗ്രഹിച്ച്; പ്രാണനാൽ സങ്കൽപശക്തിയിലേക്കെത്തി ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളെ അതിക്രമിക്കുന്നു.

Verse 30

स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसंनिकर्षं मनोमयं देवमयं विकार्यम् । संसाद्य गत्या सह तेन याति विज्ञानतत्त्वं गुणसंनिरोधम् ॥ ३० ॥

അവൻ സ്ഥൂലഭൂതങ്ങളും സൂക്ഷ്മേന്ദ്രിയങ്ങളും ചേർന്നുണ്ടാക്കുന്ന മനോമയ-ദേവമയ വികാരാവസ്ഥയെ കടന്ന്; അതോടൊപ്പം ഗതിയോടെ മുന്നേറി, ഗുണസംനിരോധമുള്ള വിജ്ഞാനതത്ത്വത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 31

तेनात्मनात्मानमुपैति शान्त- मानन्दमानन्दमयोऽवसाने । एतां गतिं भागवतीं गतो य: स वै पुनर्नेह विषज्जतेऽङ्ग ॥ ३१ ॥

അതിലൂടെ ആത്മാവ് തന്റെ ശാന്തസ്വരൂപത്തിൽ, അവസാനം ആനന്ദമയ പരമാനന്ദത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു. പ്രിയമേ, ഈ ഭാഗവതീ ഗതി നേടിയവൻ പിന്നെ ഈ ലോകത്തിൽ ആസക്തനാകുകയില്ല.

Verse 32

एते सृती ते नृप वेदगीते त्वयाभिपृष्टे च सनातने च । ये वै पुरा ब्रह्मण आह तुष्ट आराधितो भगवान् वासुदेव: ॥ ३२ ॥

ഹേ നൃപാ! ഇവ വേദങ്ങളിൽ പാടപ്പെട്ട മാർഗങ്ങളാണ്; നീ ചോദിച്ചതും സനാതന സത്യമാണ്. പൂർവകാലത്ത് യഥാവിധി ആരാധനയിൽ സന്തുഷ്ടനായ ഭഗവാൻ വാസുദേവൻ ഇവ സ്വയം ബ്രഹ്മാവിനോട് പറഞ്ഞു.

Verse 33

न ह्यतोऽन्य: शिव: पन्था विशत: संसृताविह । वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत् ॥ ३३ ॥

ഈ സംസാരത്തിൽ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നവർക്ക് ഇതിലധികം ശിവകരമായ മാർഗമില്ല—ഭഗവാൻ വാസുദേവനിൽ ഭക്തിയോഗം ഉദിക്കുക തന്നെയാണ് മോക്ഷോപായം.

Verse 34

भगवान् ब्रह्म कार्त्स्‍न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया । तदध्यवस्यत् कूटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत् ॥ ३४ ॥

ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് മഹത്തായ ഏകാഗ്രതയോടെ വേദങ്ങളെ മൂന്നു പ്രാവശ്യം പരിശോധിച്ച് സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിച്ചു; പരമപുരുഷൻ ശ്രീകൃഷ്ണനോടുള്ള രതി-ഭക്തിയേ ധർമ്മത്തിന്റെ പരമസിദ്ധിയെന്ന് നിശ്ചയിച്ചു।

Verse 35

भगवान् सर्वभूतेषु लक्षित: स्वात्मना हरि: । द‍ृश्यैर्बुद्ध्यादिभिर्द्रष्टा लक्षणैरनुमापकै: ॥ ३५ ॥

ഭഗവാൻ ഹരി ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഓരോ ജീവിയിലും ജീവാത്മാവിനൊപ്പം വസിക്കുന്നു. കാണൽ, ബുദ്ധി മുതലായ സൂചനാ ലക്ഷണങ്ങളാൽ അവനെ ഗ്രഹിക്കാനും അനുമാനിക്കാനും കഴിയും।

Verse 36

तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरि: सर्वत्र सर्वदा । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान्नृणाम् ॥ ३६ ॥

അതുകൊണ്ട്, ഹേ രാജാവേ, മനുഷ്യർ എല്ലായ്പ്പോഴും എല്ലായിടത്തും പൂർണ്ണഹൃദയത്തോടെ ഭഗവാൻ ഹരിയെ ശ്രവിക്കണം, കീർത്തിക്കണം, സ്മരിക്കണം।

Verse 37

पिबन्ति ये भगवत आत्मन: सतां कथामृतं श्रवणपुटेषु सम्भृतम् । पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयं व्रजन्ति तच्चरणसरोरुहान्तिकम् ॥ ३७ ॥

സാധുക്കൾക്ക് പ്രിയനായ ഭഗവാന്റെ അമൃതസമാനമായ കഥ ശ്രവണപഥത്തിലൂടെ പാനം ചെയ്യുന്നവർ, വിഷയഭോഗം മലിനമാക്കിയ ഹൃദയാശയം ശുദ്ധീകരിച്ച്, അവസാനം അവന്റെ പാദപദ്മങ്ങളുടെ സന്നിധിയിലേക്കു—പരമധാമത്തിലേക്കു—ചേരുന്നു।