Shloka 42

भग: स्फूर्जोऽरिष्टनेमिरूर्ण आयुश्च पञ्चम: । कर्कोटक: पूर्वचित्ति: पुष्यमासं नयन्त्यमी ॥ ४२ ॥

bhagaḥ sphūrjo ’riṣṭanemir ūrṇa āyuś ca pañcamaḥ karkoṭakaḥ pūrvacittiḥ puṣya-māsaṁ nayanty amī

ഭഗൻ സൂര്യദേവനായി, സ്ഫൂർജൻ രാക്ഷസനായി, അരിഷ്ടനേമി ഗന്ധർവനായി, ഊർണാ യക്ഷനായി, ആയുർ മുനിയായി, കർക്കോടകൻ നാഗനായി, പൂർവചിത്തി അപ്സരസ്സായി—ഇവർ പുഷ്യ മാസത്തെ ഭരിക്കുന്നു।

भगःBhaga
भगः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootभग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
स्फूर्जःSphūrja
स्फूर्जः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootस्फूर्ज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अरिष्टनेमिःAriṣṭanemi
अरिष्टनेमिः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootअरिष्ट (प्रातिपदिक) + नेमि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रायः: ‘अरिष्टः नेमिः’ (name)
ऊर्णाŪrṇā
ऊर्णा:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootऊर्णा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
आयुःĀyuḥ (name)
आयुः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootआयुस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विसर्गान्त-रूप (āyuḥ)
and
:
सम्बन्ध/अन्वय (Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक
पञ्चमःPañcama (name)
पञ्चमः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootपञ्चम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
कर्कोटकःKarkoṭaka
कर्कोटकः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootकर्कोटक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
पूर्वचित्तिःPūrvacitti
पूर्वचित्तिः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootपूर्व (प्रातिपदिक) + चित्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः: ‘पूर्वा चित्तिः’ (name)
पुष्य-मासम्the month Puṣya
पुष्य-मासम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootपुष्य (प्रातिपदिक) + मास (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: ‘पुष्यस्य मासम्’ = month named Puṣya
नयन्तिthey conduct
नयन्ति:
क्रिया (Kriyā/Verb)
TypeVerb
Rootनी (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथम-पुरुष, बहुवचन; परस्मैपदम्
अमीthese (ones)
अमी:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootअदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; सर्वनाम
B
Bhaga
S
Sphūrja
A
Ariṣṭanemi
Ū
Ūrṇa
Ā
Āyu
K
Karkoṭaka
P
Pūrvacitti

FAQs

This verse names Bhaga, Sphūrja, Ariṣṭanemi, Ūrṇa, and Āyu, along with the nāga Karkoṭaka and the apsarā Pūrvacitti, as the presiding beings who conduct the month of Puṣya.

Śukadeva describes how time is administered through divine agents, showing that the Lord’s order pervades the calendar and cosmic rhythms—helping Parīkṣit see kāla (time) as sacred and governed, not random.

Time can be treated as a divine trust: aligning one’s months and days with sādhana—hearing, chanting, and purposeful living—transforms ordinary calendar time into devotional time.