Adhyaya 8
Dhruva’s Humiliation, Sunīti’s Counsel, and Nārada’s Bhakti-Yoga Instruction
മൈത്രേയൻ ആദ്യം അധർമ്മത്തിന്റെ നൈതിക വംശപരമ്പര വിശദീകരിക്കുന്നു—അധർമ്മവും അസത്യവും ചേർന്ന് ദംഭം, വഞ്ചനം, ലോഭം, ക്രോധം, അസൂയ, കലി, കടുവാക്ക്, മരണം, ഭയം, ദുഃഖം, നരകം എന്നിവ ജനിപ്പിച്ച് സമൂഹനാശം എങ്ങനെ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സ്വായംഭുവ മനുവിന്റെ വംശത്തിൽ രാജാവ് ഉത്താനപാദൻ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ റാണിമാർ സുനീതി, സുരുചി, പുത്രന്മാർ ധ്രുവൻ, ഉത്തമൻ എന്നിവരുടെ കഥയിലേക്കു മാറുന്നു. ധ്രുവൻ പിതാവിന്റെ മടിയിൽ ഇരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ നിരസിക്കപ്പെടുന്നു; സുരുചിയുടെ കഠിനവാക്കുകൾ ബാലന്റെ ക്ഷത്രിയഗർവം ജ്വലിപ്പിക്കുന്നു, രാജാവിന്റെ മൗനം മുറിവ് കൂടുതൽ ആഴപ്പെടുത്തുന്നു. സുനീതി പ്രതികാരമല്ല, നാരായണശരണം തേടാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു—ബ്രഹ്മാവും മനുവും ഭഗവാന്റെ പദ്മപാദങ്ങൾ പൂജിച്ച് വിജയിച്ചുവെന്ന് ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. നാരദൻ ക്ഷമയും കർമ്മവും പറഞ്ഞ് ധ്രുവനെ പരീക്ഷിക്കുന്നു; എന്നാൽ ധ്രുവൻ തന്റെ മഹത്ത്വാകാംക്ഷ സമ്മതിച്ച് എല്ലാവരിലും മേലുള്ള പദവി അപേക്ഷിക്കുന്നു. അപ്പോൾ നാരദൻ സാധന നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—യമുനാതീരത്തെ മധുവനത്തിൽ ചെന്നു നിയമിത യോഗം, വിഷ്ണുവിന്റെ ചതുര്ഭുജ രൂപധ്യാനം, ‘ഓം നമോ ഭഗവതേ വാസുദേവായ’ എന്ന ദ്വാദശാക്ഷരി മന്ത്രജപം. ധ്രുവൻ തപസ്സിനായി പുറപ്പെടുന്നു; പശ്ചാത്താപമുള്ള രാജാവിനെ നാരദൻ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു. ധ്രുവന്റെ കടുത്ത തപസ്സിൽ ലോകങ്ങൾ കുലുങ്ങുമ്പോൾ ദേവന്മാർ ഭഗവാനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു; പ്രഭു ഇടപെടാമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു—അടുത്ത അധ്യായത്തിലെ ദിവ്യ പ്രതികരണത്തിന് പീഠികയാകുന്നു.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच सनकाद्या नारदश्च ऋभुर्हंसोऽरुणिर्यति: । नैते गृहान् ब्रह्मसुता ह्यावसन्नूर्ध्वरेतस: ॥ १ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—സനകാദി നാലു കുമാരന്മാരും, നാരദൻ, ഋഭു, ഹംസൻ, അരുണി, യതി എന്നിവരും—ഇവരെല്ലാം ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രന്മാർ; എന്നാൽ അവർ ഗൃഹത്തിൽ പാർത്തില്ല, ഊർദ്ധ്വരേതസ്സുകളായി നൈഷ്ഠിക ബ്രഹ്മചാരികളായി നിർമല ബ്രഹ്മചര്യത്തിൽ നിലകൊണ്ടു।
Verse 2
मृषाधर्मस्य भार्यासीद्दम्भं मायां च शत्रुहन् । असूत मिथुनं तत्तु निऋर्तिर्जगृहेऽप्रज: ॥ २ ॥
ബ്രഹ്മാവിന്റെ മറ്റൊരു പുത്രൻ മൃഷാധർമ്മം (അധർമ്മം) ആയിരുന്നു; അവന്റെ ഭാര്യ മൃഷാ (അസത്യം). അവരുടെ സംഗമത്തിൽ ദംഭം (വേഷധാരണം)യും മായാ (വഞ്ചന)യും എന്ന രണ്ടു അസുരന്മാർ ജനിച്ചു. സന്താനമില്ലാത്ത നിരൃതി എന്ന അസുരൻ അവരെ ഏറ്റെടുത്തു।
Verse 3
तयो: समभवल्लोभो निकृतिश्च महामते । ताभ्यां क्रोधश्च हिंसा च यद्दुरुक्ति: स्वसा कलि: ॥ ३ ॥
ഹേ മഹാമതേ! ദംഭവും മായയും നിന്നു ലോഭവും നികൃതി (കപടത)യും ജനിച്ചു. അവരിൽ നിന്ന് ക്രോധവും ഹിംസയും പിറന്നു; ക്രോധ-ഹിംസയിൽ നിന്ന് കലിയെയും അവന്റെ സഹോദരി ദുര്വുക്തി (കഠിനവാക്ക്)യെയും ജനിപ്പിച്ചു।
Verse 4
दुरुक्तौ कलिराधत्त भयं मृत्युं च सत्तम । तयोश्च मिथुनं जज्ञे यातना निरयस्तथा ॥ ४ ॥
ഹേ സത്തമാ! കലിയുടെയും ദുരുക്തിയുടെയും സംഗമത്തിൽ ‘മൃത്യു’യും ‘ഭീതി’യും ജനിച്ചു. മൃത്യുവും ഭീതിയും ചേർന്നപ്പോൾ ‘യാതന’യും ‘നിരയ’ (നരകം)യും പിറന്നു.
Verse 5
सङ्ग्रहेण मयाख्यात: प्रतिसर्गस्तवानघ । त्रि: श्रुत्वैतत्पुमान् पुण्यं विधुनोत्यात्मनो मलम् ॥ ५ ॥
ഹേ അനഘാ! ഞാൻ പ്രതിസർഗം (പ്രളയകാരണങ്ങൾ) സംക്ഷേപമായി പറഞ്ഞു. ഇതു മൂന്നു പ്രാവശ്യം ശ്രവിക്കുന്നവൻ പുണ്യം പ്രാപിച്ച് ആത്മയിലെ പാപമലിനത കഴുകിമാറ്റുന്നു.
Verse 6
अथात: कीर्तये वंशं पुण्यकीर्ते: कुरूद्वह । स्वायम्भुवस्यापि मनोर्हरेरंशांशजन्मन: ॥ ६ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു: ഹേ കുരൂദ്വഹാ! ഇനി ഞാൻ സ്വായംഭുവ മനുവിന്റെ വംശം കീർത്തിക്കും; അദ്ദേഹം പുണ്യകീർത്തിയുള്ളവൻ, ഭഗവാൻ ഹരിയുടെ അംശത്തിന്റെ അംശത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവൻ.
Verse 7
प्रियव्रतोत्तानपादौ शतरूपापते: सुतौ । वासुदेवस्य कलया रक्षायां जगत: स्थितौ ॥ ७ ॥
ശതരൂപയിൽ നിന്ന് സ്വായംഭുവ മനുവിന് രണ്ടു പുത്രന്മാർ—പ്രിയവ്രതനും ഉത്താനപാദനും—ജനിച്ചു. വാസുദേവന്റെ കലാംശത്തിൽ നിന്നു വന്നതിനാൽ അവർ ലോകസംരക്ഷണത്തിലും പ്രജാപാലനത്തിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവരായിരുന്നു.
Verse 8
जाये उत्तानपादस्य सुनीति: सुरुचिस्तयो: । सुरुचि: प्रेयसी पत्युर्नेतरा यत्सुतो ध्रुव: ॥ ८ ॥
ഉത്താനപാദരാജാവിന് രണ്ടു രാജ്ഞിമാർ—സുനീതിയും സുരുചിയും—ഉണ്ടായിരുന്നു. സുരുചി രാജാവിന് ഏറെ പ്രിയയായിരുന്നു; മറ്റേ രാജ്ഞിയായ സുനീതിക്ക് ധ്രുവൻ എന്ന പുത്രൻ ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും അവൾ രാജാവിന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവളല്ലായിരുന്നു.
Verse 9
एकदा सुरुचे: पुत्रमङ्कमारोप्य लालयन् । उत्तमं नारुरुक्षन्तं ध्रुवं राजाभ्यनन्दत ॥ ९ ॥
ഒരിക്കൽ ഉത്താനപാദ മഹാരാജാവ് സുരുചിയുടെ മകനായ ഉത്തമനെ മടിയിലിരുത്തി ലാളിക്കുകയായിരുന്നു. ധ്രുവ മഹാരാജാവും രാജാവിന്റെ മടിയിൽ കയറാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും രാജാവ് അദ്ദേഹത്തെ സ്വാഗതം ചെയ്തില്ല.
Verse 10
तथा चिकीर्षमाणं तं सपत्न्यास्तनयं ध्रुवम् । सुरुचि: शृण्वतो राज्ञ: सेर्ष्यमाहातिगर्विता ॥ १० ॥
കുട്ടി ധ്രുവൻ അച്ഛന്റെ മടിയിൽ കയറാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ, രണ്ടാനമ്മയായ സുരുചി അസൂയയോടെ, രാജാവ് കേൾക്കെ അഹങ്കാരത്തോടെ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 11
न वत्स नृपतेर्धिष्ण्यं भवानारोढुमर्हति । न गृहीतो मया यत्त्वं कुक्षावपि नृपात्मज: ॥ ११ ॥
രാജ്ഞി സുരുചി ധ്രുവനോട് പറഞ്ഞു: കുഞ്ഞേ, നിനക്ക് രാജാവിന്റെ സിംഹാസനത്തിലോ മടിയിലോ ഇരിക്കാൻ അർഹതയില്ല. നീ രാജാവിന്റെ മകനാണെങ്കിലും എന്റെ ഗർഭത്തിൽ ജനിക്കാത്തതുകൊണ്ട് അച്ഛന്റെ മടിയിലിരിക്കാൻ നിനക്ക് യോഗ്യതയില്ല.
Verse 12
बालोऽसि बत नात्मानमन्यस्त्रीगर्भसम्भृतम् । नूनं वेद भवान् यस्य दुर्लभेऽर्थे मनोरथ: ॥ १२ ॥
എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട കുട്ടീ, നീ എന്റെ ഗർഭത്തിലല്ല, മറ്റൊരു സ്ത്രീയുടെ ഗർഭത്തിലാണ് ജനിച്ചതെന്ന് നിനക്കറിയില്ല. അതിനാൽ നിന്റെ ശ്രമം പരാജയപ്പെടുമെന്ന് നീ അറിയണം. അസാധ്യമായ ഒരു ആഗ്രഹം നിറവേറ്റാനാണ് നീ ശ്രമിക്കുന്നത്.
Verse 13
तपसाराध्य पुरुषं तस्यैवानुग्रहेण मे । गर्भे त्वं साधयात्मानं यदीच्छसि नृपासनम् ॥ १३ ॥
നിനക്ക് രാജാവിന്റെ സിംഹാസനത്തിൽ കയറാൻ ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ, നീ കഠിനമായ തപസ്സ് അനുഷ്ഠിക്കണം. ആദ്യം ഭഗവാൻ നാരായണനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുക, തുടർന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ അടുത്ത ജന്മത്തിൽ എന്റെ ഗർഭത്തിൽ ജനിക്കുക.
Verse 14
मैत्रेय उवाच मातु: सपत्न्या: स दुरुक्तिविद्ध: श्वसन् रुषा दण्डहतो यथाहि: । हित्वा मिषन्तं पितरं सन्नवाचं जगाम मातु: प्ररुदन् सकाशम् ॥ १४ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—സവതിമാതാവിന്റെ കടുത്ത വാക്കുകളാൽ കുത്തേറ്റ ധ്രുവൻ, ദണ്ഡംകൊണ്ട് അടിക്കപ്പെട്ട പാമ്പുപോലെ കോപത്തിൽ കനത്ത ശ്വാസം വിട്ടു. പിതാവ് മൗനമായി പ്രതിഷേധിക്കാതിരുന്നതു കണ്ടു, അവൻ ഉടൻ കൊട്ടാരം വിട്ട് കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അമ്മയിലേക്കു പോയി.
Verse 15
तं नि:श्वसन्तं स्फुरिताधरोष्ठं सुनीतिरुत्सङ्ग उदूह्य बालम् । निशम्य तत्पौरमुखान्नितान्तं सा विव्यथे यद्गदितं सपत्न्या ॥ १५ ॥
ധ്രുവൻ കനത്ത ശ്വാസം വിട്ടും കോപത്തിൽ അധരങ്ങൾ വിറച്ചും അത്യന്തം കരഞ്ഞും നിൽക്കുന്നത് കണ്ടു റാണി സുനീതി അവനെ മടിയിൽ എടുത്തു. സുരുചിയുടെ കടുത്ത വാക്കുകൾ കേട്ട കൊട്ടാരവാസികൾ എല്ലാം വിശദമായി പറഞ്ഞു; അത് കേട്ട് സുനീതി അതിയായി വേദനിച്ചു.
Verse 16
सोत्सृज्य धैर्यं विललाप शोक दावाग्निना दावलतेव बाला । वाक्यं सपत्न्या: स्मरती सरोज श्रिया दृशा बाष्पकलामुवाह ॥ १६ ॥
ധൈര്യം വിട്ട് സുനീതി ദുഃഖത്തിൽ വിലപിച്ചു; ശോകത്തിന്റെ കാട്ടുതീയിൽ കത്തിയ ഇലയെപ്പോലെ അവൾ ചുട്ടുപോയി. സവതിയുടെ വാക്കുകൾ ഓർത്തപ്പോൾ അവളുടെ താമരപോലെയുള്ള മുഖം കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു; പിന്നെ അവൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 17
दीर्घं श्वसन्ती वृजिनस्य पार- मपश्यती बालकमाह बाला । मामङ्गलं तात परेषु मंस्था भुङ्क्ते जनो यत्परदु:खदस्तत् ॥ १७ ॥
അവളും ദീർഘമായി ശ്വാസം വിട്ടു; ഈ വേദനയുടെ യഥാർത്ഥ പരിഹാരം അവൾക്കു കാണാനായില്ല. പരിഹാരം കാണാതെ അവൾ ബാലനോട് പറഞ്ഞു—മകനേ, മറ്റുള്ളവർക്കു അമംഗളം ആഗ്രഹിക്കരുത്; പരദുഃഖം വിതയ്ക്കുന്നവൻ അവസാനം അതേ ദുഃഖം തന്നെ അനുഭവിക്കും.
Verse 18
सत्यं सुरुच्याभिहितं भवान्मे यद्दुर्भगाया उदरे गृहीत: । स्तन्येन वृद्धश्च विलज्जते यां भार्येति वा वोढुमिडस्पतिर्माम् ॥ १८ ॥
സുനീതി പറഞ്ഞു—മകനേ, സുരുചി പറഞ്ഞത് സത്യമാണ്. നിന്റെ പിതാവായ രാജാവ് എന്നെ ഭാര്യയെന്നോ ദാസിയെന്നോ പോലും കരുതുന്നില്ല; എന്നെ സ്വീകരിക്കാൻ അവന് ലജ്ജ തോന്നുന്നു. അതുകൊണ്ട് നീ ദുർഭാഗ്യവതിയായ എന്റെ ഗർഭത്തിൽ ജനിച്ച് എന്റെ മുലപ്പാലിൽ വളർന്നതും സത്യമാണ്.
Verse 19
आतिष्ठ तत्तात विमत्सरस्त्वम् उक्तं समात्रापि यदव्यलीकम् । आराधयाधोक्षजपादपद्मं यदीच्छसेऽध्यासनमुत्तमो यथा ॥ १९ ॥
മകനേ, അസൂയ വിട്ട് സ്ഥിരനായി നിൽക്കുക. സത്മാതാവ് സുരൂചി കഠിനമായി പറഞ്ഞതും സത്യമാണ്. ഉത്തമനെപ്പോലെ സിംഹാസനം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഉടൻ അധോക്ഷജ ഭഗവാന്റെ പാദപദ്മങ്ങളെ ആരാധിക്കു.
Verse 20
यस्याङ्घ्रि पद्मं परिचर्य विश्व विभावनायात्तगुणाभिपत्ते: । अजोऽध्यतिष्ठत्खलु पारमेष्ठ्यं पदं जितात्मश्वसनाभिवन्द्यम् ॥ २० ॥
ആരുടെയോ പാദപദ്മങ്ങളെ സേവിച്ചതാൽ വിശ്വസൃഷ്ടിക്കാവശ്യമായ യോഗ്യത ലഭിക്കുന്നുവോ, ആ പരമപുരുഷന്റെ കൃപയാൽ അജനായ ബ്രഹ്മാവ് പരമേഷ്ഠി പദം പ്രാപിച്ചു. മനസ്സും പ്രാണനും നിയന്ത്രിക്കുന്ന മഹായോഗികളും അവനെ വന്ദിക്കുന്നു.
Verse 21
तथा मनुर्वो भगवान् पितामहो यमेकमत्या पुरुदक्षिणैर्मखै: । इष्ट्वाभिपेदे दुरवापमन्यतो भौमं सुखं दिव्यमथापवर्ग्यम् ॥ २१ ॥
അതുപോലെ നിന്റെ പിതാമഹൻ സ്വായംഭുവ മനു അനേകം യാഗങ്ങൾ നടത്തി ധാരാളം ദാനം നൽകി, ഏകാഗ്ര വിശ്വാസത്തോടെ ഭഗവാനെ ആരാധിച്ച് സന്തോഷിപ്പിച്ചു. അങ്ങനെ അദ്ദേഹം ഭൗമസുഖത്തിന്റെ പരമസിദ്ധിയും, പിന്നീട് ദേവാരാധനയാൽ ദുർലഭമായ അപവർഗം—മോക്ഷവും—പ്രാപിച്ചു.
Verse 22
तमेव वत्साश्रय भृत्यवत्सलं मुमुक्षुभिर्मृग्यपदाब्जपद्धतिम् । अनन्यभावे निजधर्मभाविते मनस्यवस्थाप्य भजस्व पूरुषम् ॥ २२ ॥
മകനേ, ഭക്തന്മാരോട് സ്നേഹമുള്ള ആ ഭഗവാനെയേ ആശ്രയിക്കു. ജന്മമരണചക്രത്തിൽ നിന്ന് മോചനം തേടുന്നവർ ഭക്തിമാർഗത്തിൽ അവന്റെ പാദപദ്മശരണം അന്വേഷിക്കുന്നു. നിന്റെ ധർമ്മകർമ്മങ്ങളാൽ ശുദ്ധനായി, അനന്യഭാവത്തോടെ അവനെ ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് നിരന്തരം സേവിക്കു.
Verse 23
नान्यं तत: पद्मपलाशलोचनाद् दु:खच्छिदं ते मृगयामि कञ्चन । यो मृग्यते हस्तगृहीतपद्मया श्रियेतरैरङ्ग विमृग्यमाणया ॥ २३ ॥
ധ്രുവാ, നിന്റെ ദുഃഖം മുറിച്ചുകളയാൻ പദ്മപലാശലോചനനായ ഭഗവാനെക്കാൾ മറ്റാരെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാർ ലക്ഷ്മിയുടെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നു; എന്നാൽ കൈയിൽ താമര പിടിച്ച ലക്ഷ്മി തന്നേ എപ്പോഴും പ്രഭുവിനെ സേവിക്കാൻ സന്നദ്ധയാണ്.
Verse 24
मैत्रेय उवाच एवं सञ्जल्पितं मातुराकर्ण्यार्थागमं वच: । सन्नियम्यात्मनात्मानं निश्चक्राम पितु: पुरात् ॥ २४ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—മാതാവ് സുനീതിയുടെ ലക്ഷ്യസാധക ഉപദേശം കേട്ട് ധ്രുവൻ മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ച് ബുദ്ധിയും ദൃഢനിശ്ചയവും കൊണ്ട് പിതൃഗൃഹത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു।
Verse 25
नारदस्तदुपाकर्ण्य ज्ञात्वा तस्य चिकीर्षितम् । स्पृष्ट्वा मूर्धन्यघघ्नेन पाणिना प्राह विस्मित: ॥ २५ ॥
നാരദൻ ആ വാർത്ത കേട്ട് ധ്രുവന്റെ ഉദ്ദേശം അറിഞ്ഞ് വിസ്മയിച്ചു. അവൻ സമീപിച്ച് പാപനാശകമായ കൈകൊണ്ട് ബാലന്റെ തല സ്പർശിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 26
अहो तेज: क्षत्रियाणां मानभङ्गममृष्यताम् । बालोऽप्ययं हृदा धत्ते यत्समातुरसद्वच: ॥ २६ ॥
അഹോ, ക്ഷത്രിയരുടെ തേജസ് എത്ര അത്ഭുതം! അവർ മാനഭംഗം സഹിക്കില്ല. നോക്കൂ, ഈ ബാലനും സത്മാതാവിന്റെ കടുത്ത വാക്കുകൾ ഹൃദയത്തിൽ വച്ച് സഹിക്കാതെ ഇരിക്കുന്നു।
Verse 27
नारद उवाच नाधुनाप्यवमानं ते सम्मानं वापि पुत्रक । लक्षयाम: कुमारस्य सक्तस्य क्रीडनादिषु ॥ २७ ॥
നാരദൻ പറഞ്ഞു—മകനേ, ഇപ്പോഴും നിനക്കു അപമാനമോ സമ്മാനമോ സംഭവിച്ചതായി ഞാൻ കാണുന്നില്ല. നീ കളികളിലും ലഘുകാര്യങ്ങളിലും ആസക്തനായ ബാലൻ; പിന്നെ അപമാനവാക്കുകളിൽ എന്തിന് ഇത്ര ബാധ?
Verse 28
विकल्पे विद्यमानेऽपि न ह्यसन्तोषहेतव: । पुंसो मोहमृते भिन्ना यल्लोके निजकर्मभि: ॥ २८ ॥
ധ്രുവാ, വഴികൾ ഉണ്ടായാലും അസന്തോഷത്തിന് കാരണമില്ല. ഇത്തരത്തിലുള്ള അസന്തോഷം മായാശക്തിയുടെ ലക്ഷണം തന്നെയാണ്; ജീവൻ മുൻകർമ്മങ്ങളുടെ അധീനനായതിനാൽ ലോകത്തിൽ ഭോഗത്തിനും ദുഃഖത്തിനും വ്യത്യസ്ത അവസ്ഥകൾ ലഭിക്കുന്നു।
Verse 29
परितुष्येत्ततस्तात तावन्मात्रेण पूरुष: । दैवोपसादितं यावद्वीक्ष्येश्वरगतिं बुध: ॥ २९ ॥
ഹേ താത! മനുഷ്യൻ അത്രമാത്രത്തിൽ തന്നെ തൃപ്തനാകണം. ബുദ്ധിമാൻ ഭഗവാന്റെ അത്ഭുതഗതിയെ കണ്ടു, അവന്റെ പരമ ഇച്ഛയാൽ അനുകൂലമോ പ്രതികൂലമോ വന്നതെല്ലാം സ്വീകരിക്കണം.
Verse 30
अथ मात्रोपदिष्टेन योगेनावरुरुत्ससि । यत्प्रसादं स वै पुंसां दुराराध्यो मतो मम ॥ ३० ॥
ഇപ്പോൾ നീ അമ്മ ഉപദേശിച്ച യോഗധ്യാനമാർഗം സ്വീകരിച്ച്, ഭഗവാന്റെ കൃപ മാത്രം നേടാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു. എന്നാൽ എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ പരമപുരുഷനെ പ്രസാദിപ്പിക്കുക സാധാരണ മനുഷ്യർക്കു അത്യന്തം ദുഷ്കരം.
Verse 31
मुनय: पदवीं यस्य नि:सङ्गेनोरुजन्मभि: । न विदुर्मृगयन्तोऽपि तीव्रयोगसमाधिना ॥ ३१ ॥
നാരദമുനി തുടർന്നു: അനേകം ജന്മങ്ങളോളം അസക്തരായി, തീവ്രയോഗസമാധിയിൽ സ്ഥിരമായി, പലവിധ തപസ്സുകൾ ചെയ്തിട്ടും അനേകം യോഗികൾ ദൈവസാക്ഷാത്കാരപഥത്തിന്റെ അറ്റം കണ്ടെത്താനായില്ല.
Verse 32
अतो निवर्ततामेष निर्बन्धस्तव निष्फल: । यतिष्यति भवान् काले श्रेयसां समुपस्थिते ॥ ३२ ॥
അതുകൊണ്ട്, പ്രിയ ബാലകാ, ഈ നിർബന്ധം വ്യർത്ഥമാണ്; ഇത് വിജയിക്കില്ല. വീട്ടിലേക്കു മടങ്ങുക. നീ വളർന്നപ്പോൾ, ഭഗവാന്റെ കൃപയാൽ ഈ യോഗസാധനങ്ങൾക്ക് അവസരം ലഭിക്കും; അപ്പോൾ ചെയ്യുക.
Verse 33
यस्य यद्दैवविहितं स तेन सुखदु:खयो: । आत्मानं तोषयन्देही तमस: पारमृच्छति ॥ ३३ ॥
ആർക്കു ദൈവം എന്ത് വിധിച്ചിട്ടുണ്ടോ, ദേഹധാരി അത് സുഖമായാലും ദുഃഖമായാലും സ്വീകരിച്ച് സ്വയം തൃപ്തിപ്പെടണം. ഇങ്ങനെ സഹിക്കുന്നവൻ അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഇരുട്ട് എളുപ്പത്തിൽ കടന്നുപോകുന്നു.
Verse 34
गुणाधिकान्मुदं लिप्सेदनुक्रोशं गुणाधमात् । मैत्रीं समानादन्विच्छेन्न तापैरभिभूयते ॥ ३४ ॥
തന്നേക്കാൾ ഗുണാധികനെ കണ്ടാൽ സന്തോഷിക്കണം; ഗുണാധമനോടു കരുണ കാണിക്കണം; സമാനനോടു സൗഹൃദം സ്ഥാപിക്കണം. ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ ത്രിവിധ ദുഃഖങ്ങൾ ബാധിക്കില്ല.
Verse 35
ध्रुव उवाच सोऽयं शमो भगवता सुखदु:खहतात्मनाम् । दर्शित: कृपया पुंसां दुर्दर्शोऽस्मद्विधैस्तु य: ॥ ३५ ॥
ധ്രുവൻ പറഞ്ഞു—പ്രിയ നാരദജീ, സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ അവസ്ഥകളാൽ കലങ്ങിയ ഹൃദയങ്ങൾക്ക് ശാന്തി ലഭിക്കുവാൻ നിങ്ങൾ കരുണയോടെ പറഞ്ഞ ഉപദേശം തീർച്ചയായും ഉത്തമം. എന്നാൽ ഞാൻ അജ്ഞാനത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടവൻ; ഈ തത്ത്വം എന്റെ ഹൃദയത്തെ സ്പർശിക്കുന്നില്ല.
Verse 36
अथापि मेऽविनीतस्य क्षात्त्रं घोरमुपेयुष: । सुरुच्या दुर्वचोबाणैर्न भिन्ने श्रयते हृदि ॥ ३६ ॥
എങ്കിലും പ്രഭുവേ, നിങ്ങളുടെ ഉപദേശം സ്വീകരിക്കാത്തതിനാൽ ഞാൻ അവിനീതനാണ്; പക്ഷേ അത് എന്റെ കുറ്റമല്ല. ക്ഷത്രിയകുലത്തിൽ ജനിച്ചതിനാൽ എന്റെ സ്വഭാവം കടുത്തതാണ്. സുരുചിയുടെ കഠിനവചനബാണങ്ങൾ എന്റെ ഹൃദയം തുളച്ചു; അതുകൊണ്ട് നിങ്ങളുടെ ഹിതോപദേശം ഹൃദയത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല.
Verse 37
पदं त्रिभुवनोत्कृष्टं जिगीषो: साधु वर्त्म मे । ब्रूह्यस्मत्पितृभिर्ब्रह्मन्नन्यैरप्यनधिष्ठितम् ॥ ३७ ॥
ഹേ പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണാ, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ഇതുവരെ ആരും—എന്റെ പിതാവും പിതാമഹന്മാരും പോലും—അധിഷ്ഠിതമാക്കാത്ത അത്യുത്തമ പദം ഞാൻ നേടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ദയവായി എന്റെ ജീവിതലക്ഷ്യം നേടാൻ സത്യമായ സദ്മാർഗം പറഞ്ഞു തരൂ.
Verse 38
नूनं भवान्भगवतो योऽङ्गज: परमेष्ठिन: । वितुदन्नटते वीणां हिताय जगतोऽर्कवत् ॥ ३८ ॥
നിശ്ചയമായും നിങ്ങൾ പരമേഷ്ഠി ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ യോഗ്യപുത്രനാണ്. നിങ്ങൾ വീണ മുഴക്കിക്കൊണ്ട് സർവ്വജഗത്തിന്റെ ഹിതത്തിനായി സൂര്യനെപ്പോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
Verse 39
मैत्रेय उवाच इत्युदाहृतमाकर्ण्य भगवान्नारदस्तदा । प्रीत: प्रत्याह तं बालं सद्वाक्यमनुकम्पया ॥ ३९ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ധ്രുവ മഹാരാജന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ഭഗവാൻ നാരദമുനി അത്യന്തം കരുണാനിധിയായി, അഹേതുക കൃപ കാണിക്കുവാൻ ആ ബാലനോട് ഉത്തമോപദേശം പറഞ്ഞു।
Verse 40
नारद उवाच जनन्याभिहित: पन्था: स वै नि:श्रेयसस्य ते । भगवान् वासुदेवस्तं भज तं प्रवणात्मना ॥ ४० ॥
നാരദൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ മാതാവ് സുനീതി ഉപദേശിച്ച പാത തന്നെയാണ് നിനക്കുള്ള പരമശ്രേയസ്സിന്റെ വഴി. അതുകൊണ്ട് വിനീതഹൃദയത്തോടെ ഭഗവാൻ വാസുദേവനെ ഭജിക്ക.
Verse 41
धर्मार्थकाममोक्षाख्यं य इच्छेच्छ्रेय आत्मन: । एकं ह्येव हरेस्तत्र कारणं पादसेवनम् ॥ ४१ ॥
ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, ഒടുവിൽ മോക്ഷം—ഈ നാലു പുരുഷാർത്ഥഫലങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഭഗവാൻ ഹരിയുടെ ഭക്തിസേവയിൽ ഏർപ്പെടണം; കാരണം അവന്റെ കമലപാദസേവ തന്നെയാണ് എല്ലാറ്റിന്റെയും സിദ്ധിക്കാരണം।
Verse 42
तत्तात गच्छ भद्रं ते यमुनायास्तटं शुचि । पुण्यं मधुवनं यत्र सान्निध्यं नित्यदा हरे: ॥ ४२ ॥
അതുകൊണ്ട് മകനേ, നിനക്ക് മംഗളം. നീ യമുനയുടെ ശുദ്ധമായ തീരത്തേക്ക് പോകുക; അവിടെ ‘മധുവന’ എന്ന പുണ്യവനം ഉണ്ട്, അവിടെ ഭഗവാൻ ഹരിയുടെ നിത്യസാന്നിധ്യം നിലനിൽക്കുന്നു.
Verse 43
स्नात्वानुसवनं तस्मिन् कालिन्द्या: सलिले शिवे । कृत्वोचितानि निवसन्नात्मन: कल्पितासन: ॥ ४३ ॥
കാലിന്ദി (യമുന) എന്നറിയപ്പെടുന്ന നദിയുടെ ശുഭവും പവിത്രവും നിർമ്മലവുമായ ജലത്തിൽ പ്രതിദിനം മൂന്നു സമയങ്ങളിലും സ്നാനം ചെയ്യുക. സ്നാനാനന്തരം അഷ്ടാംഗയോഗത്തിന്റെ നിയമങ്ങൾക്കനുസരിച്ചുള്ള ആവശ്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്ത്, ശാന്തമായി നിന്റെ ആസനത്തിൽ ഇരിക്കുക.
Verse 44
प्राणायामेन त्रिवृता प्राणेन्द्रियमनोमलम् । शनैर्व्युदस्याभिध्यायेन्मनसा गुरुणा गुरुम् ॥ ४४ ॥
ആസനത്തിൽ ഇരുന്ന് ത്രിവിധ പ്രാണായാമം അഭ്യസിച്ച് ക്രമേണ പ്രാണനും മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും നിയന്ത്രിക്കണം. സർവ്വ ഭൗതിക മലിനതയും നീക്കി, മഹാ ക്ഷമയോടെ പരമപുരുഷ ഭഗവാനെ മനസ്സിൽ ധ്യാനിക്കണം.
Verse 45
प्रसादाभिमुखं शश्वत्प्रसन्नवदनेक्षणम् । सुनासं सुभ्रुवं चारुकपोलं सुरसुन्दरम् ॥ ४५ ॥
ഭഗവാന്റെ മുഖം സദാ പ്രസാദാഭിമുഖവും അത്യന്തം പ്രസന്നവുമാണ്; അവന്റെ ദൃഷ്ടിയും മുഖമണ്ഡലവും ഒരിക്കലും അസന്തോഷം പ്രകടിപ്പിക്കില്ല, ഭക്തർക്കു അനുഗ്രഹങ്ങൾ നൽകാൻ അവൻ എപ്പോഴും സന്നദ്ധനാണ്. അവന്റെ സുന്ദര നാസിക, ഭ്രൂകൾ, കപോലങ്ങൾ, വിശാല ലലാടം—ഇവ എല്ലാം ദേവന്മാരിലും മേലായ സൗന്ദര്യമുള്ളവയാണ്.
Verse 46
तरुणं रमणीयाङ्गमरुणोष्ठेक्षणाधरम् । प्रणताश्रयणं नृम्णं शरण्यं करुणार्णवम् ॥ ४६ ॥
നാരദമുനി പറഞ്ഞു—ഭഗവാന്റെ രൂപം സദാ യൗവനമയമാണ്; അവന്റെ അവയവങ്ങൾ എല്ലാം സുന്ദരമായി ഘടിതവും ദോഷരഹിതവുമാണ്. അവന്റെ കണ്ണുകളും അധരങ്ങളും ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ അരുണവർണ്ണം. ശരണാഗത ജീവന് ആശ്രയം നൽകാൻ അവൻ എപ്പോഴും സന്നദ്ധൻ; അവനെ ദർശിക്കുന്നവന് പൂർണ്ണ തൃപ്തി ലഭിക്കുന്നു. ശരണാഗതന്റെ അധിപനായിരിക്കുവാൻ അവൻ യോഗ്യൻ, കാരണം അവൻ കരുണയുടെ മഹാസമുദ്രമാണ്.
Verse 47
श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं पुरुषं वनमालिनम् । शङ्खचक्रगदापद्मैरभिव्यक्तचतुर्भुजम् ॥ ४७ ॥
ഭഗവാന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ ശ്രീവത്സചിഹ്നം വിരാജിക്കുന്നു; അവന്റെ വർണ്ണം ഘനശ്യാമം. അവൻ സാക്ഷാത് പുരുഷൻ, വനമാല ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. അവന്റെ നാലു ഭുജങ്ങൾ വ്യക്തമായി പ്രകടമായി, അവയിൽ ശംഖം, ചക്രം, ഗദ, പദ്മം എന്നിവ ശോഭിക്കുന്നു.
Verse 48
किरीटिनं कुण्डलिनं केयूरवलयान्वितम् । कौस्तुभाभरणग्रीवं पीतकौशेयवाससम् ॥ ४८ ॥
പരമപുരുഷ ഭഗവാൻ വാസുദേവന്റെ സമ്പൂർണ്ണ ശരീരം അലങ്കാരങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നു. അവൻ രത്നജടിത കിരീടം, കുണ്ഡലങ്ങൾ, ഹാരങ്ങൾ, കെയൂരങ്ങൾ, വളകൾ എന്നിവ ധരിക്കുന്നു; അവന്റെ കണ്ഠത്തിൽ കൗസ്തുഭമണി വിരാജിക്കുന്നു, അവൻ പീത കൗശേയവസ്ത്രം ധരിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 49
काञ्चीकलापपर्यस्तं लसत्काञ्चननूपुरम् । दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्धनम् ॥ ४९ ॥
ഭഗവാന്റെ അരയിൽ ചെറു സ്വർണ്ണഘണ്ടികകളുള്ള കാഞ്ചി തിളങ്ങുന്നു; അവന്റെ താമരപ്പാദങ്ങളിൽ സ്വർണ്ണനൂപുരങ്ങൾ മുഴങ്ങുന്നു. അവന്റെ രൂപം അത്യന്തം ദർശനീയവും ശാന്തവും, കണ്ണിനും മനസ്സിനും ആനന്ദം നൽകുന്നതുമാണ്.
Verse 50
पद्भ्यां नखमणिश्रेण्या विलसद्भ्यां समर्चताम् । हृत्पद्मकर्णिकाधिष्ण्यमाक्रम्यात्मन्यवस्थितम् ॥ ५० ॥
യഥാർത്ഥ യോഗികൾ ഹൃദയപദ്മത്തിന്റെ കർണികയിൽ അധിഷ്ഠിതനായ ഭഗവാന്റെ ദിവ്യരൂപം ധ്യാനിക്കുന്നു. അവന്റെ താമരപ്പാദങ്ങളിലെ രത്നസമമായ നഖങ്ങൾ തിളങ്ങി ആരാധനാർഹമാകുന്നു.
Verse 51
स्मयमानमभिध्यायेत्सानुरागावलोकनम् । नियतेनैकभूतेन मनसा वरदर्षभम् ॥ ५१ ॥
ഭക്തൻ എപ്പോഴും പുഞ്ചിരിയോടെ, സ്നേഹഭരിതമായ ദൃഷ്ടിയാൽ ഭക്തനെ നോക്കുന്ന ഭഗവാന്റെ ആ രൂപം ധ്യാനിക്കണം. നിയന്ത്രിതവും ഏകാഗ്രവുമായ മനസ്സോടെ സർവ്വവരദനായ പരമപുരുഷനെ നിരന്തരം ദർശിക്കണം.
Verse 52
एवं भगवतो रूपं सुभद्रं ध्यायतो मन: । निर्वृत्या परया तूर्णं सम्पन्नं न निवर्तते ॥ ५२ ॥
ഇങ്ങനെ ഭഗവാന്റെ നിത്യ മംഗളകരമായ രൂപത്തിൽ മനസ്സിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തി ധ്യാനിക്കുന്നവൻ വേഗത്തിൽ ഭൗതിക മലിനതയിൽ നിന്ന് മോചിതനായി പരമാനന്ദശാന്തി പ്രാപിക്കുന്നു; ഭഗവദ്ധ്യാനത്തിൽ നിന്ന് അവൻ പിന്നോട്ടു വീഴുകയില്ല.
Verse 53
जपश्च परमो गुह्य: श्रूयतां मे नृपात्मज । यं सप्तरात्रं प्रपठन्पुमान् पश्यति खेचरान् ॥ ५३ ॥
ഹേ രാജപുത്രാ, ഇപ്പോൾ ഞാൻ പറയുന്ന പരമ ഗുഹ്യമായ ജപമന്ത്രം കേൾക്കുക. ഏഴ് രാത്രികൾ ശ്രദ്ധയോടെ ഇതു ജപിച്ചു പാരായണം ചെയ്യുന്നവൻ ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന സിദ്ധപുരുഷന്മാരെ ദർശിക്കും.
Verse 54
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । मन्त्रेणानेन देवस्य कुर्याद् द्रव्यमयीं बुध: । सपर्यां विविधैर्द्रव्यैर्देशकालविभागवित् ॥ ५४ ॥
“ഓം നമോ ഭഗവതേ വാസുദേവായ” എന്നത് ദ്വാദശാക്ഷര മന്ത്രമാണ്. ദേശ‑കാലം പരിഗണിച്ച് ബുദ്ധിമാൻ ഭക്തൻ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ദ്രവ്യമയ വിഗ്രഹാരാധന സ്ഥാപിച്ച്, ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം പുഷ്പം, ഫലം, നൈവേദ്യം മുതലായവ അർപ്പിച്ച് പൂജിക്കണം.
Verse 55
सलिलै: शुचिभिर्माल्यैर्वन्यैर्मूलफलादिभि: । शस्ताङ्कुरांशुकैश्चार्चेत्तुलस्या प्रियया प्रभुम् ॥ ५५ ॥
ശുദ്ധജലം, പവിത്രമായ പുഷ്പമാലകൾ, വനത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന മൂല‑ഫലാദികൾ, പുതിയ മുളകൾ, പൂക്കളികൾ അല്ലെങ്കിൽ വൃക്ഷത്തൊലി മുതലായവ കൊണ്ട് പ്രഭുവിനെ ആരാധിക്കണം; പ്രത്യേകിച്ച് ഭഗവാനെ അതിപ്രിയമായ തുളസിയിലകൾ അർപ്പിക്കണം.
Verse 56
लब्ध्वा द्रव्यमयीमर्चां क्षित्यम्ब्वादिषु वार्चयेत् । आभृतात्मा मुनि: शान्तो यतवाङ्मितवन्यभुक् ॥ ५६ ॥
മണ്ണ്, വെള്ളം, മരം, ലോഹം മുതലായ ഭൗതിക ഘടകങ്ങളിൽ നിർമ്മിച്ച ഭഗവാന്റെ വിഗ്രഹം ലഭിച്ചാൽ അതിനെ പൂജിക്കാം. വനത്തിൽ മണ്ണും വെള്ളവും മാത്രം കൊണ്ടും രൂപം ഉണ്ടാക്കി മേൽ പറഞ്ഞ വിധിപ്രകാരം ആരാധിക്കണം. ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ള ഭക്തൻ ശാന്തനായി, വാക്ക് നിയന്ത്രിച്ച്, വനത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന ഫലം‑ശാകം മാത്രം കഴിച്ച് തൃപ്തനാകണം.
Verse 57
स्वेच्छावतारचरितैरचिन्त्यनिजमायया । करिष्यत्युत्तमश्लोकस्तद् ध्यायेद्धृदयङ्गमम् ॥ ५७ ॥
പ്രിയ ധ്രുവാ! ദേവാരാധനയും ദിനം മൂന്നു പ്രാവശ്യം മന്ത്രജപവും ചെയ്യുന്നതിനൊപ്പം, ഉത്തമശ്ലോകനായ ഭഗവാൻ തന്റെ അചിന്ത്യ സ്വമായയും സ്വേച്ഛയുംകൊണ്ട് വിവിധ അവതാരങ്ങളിൽ പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന ദിവ്യ ലീലാചരിതങ്ങൾ ഹൃദയത്തിൽ ധ്യാനിക്കണം.
Verse 58
परिचर्या भगवतो यावत्य: पूर्वसेविता: । ता मन्त्रहृदयेनैव प्रयुञ्ज्यान्मन्त्रमूर्तये ॥ ५८ ॥
മുൻഭക്തർ ചെയ്തതുപോലെ ഭഗവാന്റെ പരിചര്യാ‑പൂജയെ വിധിപൂർവം അനുസരിക്കണം. അല്ലെങ്കിൽ മന്ത്രഹൃദയത്തോടെ, മന്ത്രത്തോട് അഭിന്നനായ ഭഗവാൻ—മന്ത്രമൂർത്തി—യെ ഹൃദയത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ ജപംകൊണ്ട് ആരാധിക്കണം.
Verse 59
एवं कायेन मनसा वचसा च मनोगतम् । परिचर्यमाणो भगवान् भक्तिमत्परिचर्यया ॥ ५९ ॥ पुंसाममायिनां सम्यग्भजतां भाववर्धन: । श्रेयो दिशत्यभिमतं यद्धर्मादिषु देहिनाम् ॥ ६० ॥
മനം, വാക്ക്, ശരീരം എന്നിവകൊണ്ട് വിധിപൂർവ്വം ഭക്തിസേവയിൽ ഭഗവാനെ ആത്മാർത്ഥമായി സേവിക്കുന്നവന്, ഭഗവാൻ അവന്റെ ആഗ്രഹപ്രകാരം ഫലം അനുഗ്രഹിക്കുന്നു।
Verse 60
एवं कायेन मनसा वचसा च मनोगतम् । परिचर्यमाणो भगवान् भक्तिमत्परिचर्यया ॥ ५९ ॥ पुंसाममायिनां सम्यग्भजतां भाववर्धन: । श्रेयो दिशत्यभिमतं यद्धर्मादिषु देहिनाम् ॥ ६० ॥
നിഷ്കപടമായി ഭഗവാനെ സമ്യക് ഭജിക്കുന്നവരുടെ ഭാവം വർധിപ്പിക്കുന്ന ഭഗവാൻ, ദേഹികള്ക്ക് ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം അല്ലെങ്കിൽ മോക്ഷം—ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം ശ്രേയസ്സായി നൽകുന്നു।
Verse 61
विरक्तश्चेन्द्रियरतौ भक्तियोगेन भूयसा । तं निरन्तरभावेन भजेताद्धा विमुक्तये ॥ ६१ ॥
മോക്ഷത്തെക്കുറിച്ച് അത്യന്തം ഗൗരവമുള്ളവൻ ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ വിരക്തനായി, ശക്തമായ ഭക്തിയോഗത്തിലൂടെ നിരന്തരഭാവത്തോടെ ശ്രദ്ധയോടെ ഭഗവാനെ ഭജിക്കണം।
Verse 62
इत्युक्तस्तं परिक्रम्य प्रणम्य च नृपार्भक: । ययौ मधुवनं पुण्यं हरेश्चरणचर्चितम् ॥ ६२ ॥
നാരദമുനിയുടെ ഉപദേശം കേട്ട രാജകുമാരൻ ധ്രുവൻ ഗുരുവിനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് നമസ്കരിച്ചു; പിന്നെ ഹരിയുടെ പാദപദ്മചിഹ്നങ്ങളാൽ പുണ്യമായ മധുവനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു।
Verse 63
तपोवनं गते तस्मिन्प्रविष्टोऽन्त:पुरं मुनि: । अर्हितार्हणको राज्ञा सुखासीन उवाच तम् ॥ ६३ ॥
ധ്രുവൻ തപോവനത്തിലേക്ക് പോയ ശേഷം നാരദമുനി രാജമന്ദിരത്തിലെ അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. രാജാവ് യഥോചിതമായി ആദരിച്ച് നമസ്കരിച്ചു; അദ്ദേഹം സുഖാസീനനായി ഇരുന്ന് രാജാവിനോട് സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 64
नारद उवाच राजन् किं ध्यायसे दीर्घं मुखेन परिशुष्यता । किं वा न रिष्यते कामो धर्मो वार्थेन संयुत: ॥ ६४ ॥
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, നീ ഇത്രയും നേരം എന്താണ് ധ്യാനിക്കുന്നത്? നിന്റെ മുഖം വാടിയുണങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നീ മാർഗങ്ങളിൽ എന്തെങ്കിലും തടസ്സമുണ്ടോ, അല്ലെങ്കിൽ അർത്ഥസഹിതമായ ധർമ്മമോ കാമമോ ക്ഷയിക്കുകയാണോ?
Verse 65
राजोवाच सुतो मे बालको ब्रह्मन् स्त्रैणेनाकरुणात्मना । निर्वासित: पञ्चवर्ष: सह मात्रा महान्कवि: ॥ ६५ ॥
രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠാ, ഭാര്യാസക്തിയിൽ ഞാൻ വീണുപോയി; കരുണയില്ലാത്ത ഹൃദയത്തോടെ പെരുമാറി. അഞ്ചുവയസ്സുള്ള എന്റെ മകനെ അവന്റെ മാതാവിനോടൊപ്പം ഞാൻ നാടുകടത്തി; അവൻ മഹാത്മാവും മഹാഭക്തനും ആകുന്നു.
Verse 66
अप्यनाथं वने ब्रह्मन्मा स्मादन्त्यर्भकं वृका: । श्रान्तं शयानं क्षुधितं परिम्लानमुखाम्बुजम् ॥ ६६ ॥
ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, എന്റെ മകന്റെ മുഖം താമരപോലെ ആയിരുന്നു. അവന്റെ ദുരവസ്ഥയെ ഞാൻ ചിന്തിക്കുന്നു—അവൻ കാട്ടിൽ സംരക്ഷണമില്ലാതെ, വിശപ്പോടെ, ക്ഷീണിച്ച് എവിടെയോ കിടന്നിരിക്കാം; വാടിയ താമരമുഖമുള്ള അവനെ ചെന്നായകൾ തിന്നുകളയരുതേ.
Verse 67
अहो मे बत दौरात्म्यं स्त्रीजितस्योपधारय । योऽङ्कं प्रेम्णारुरुक्षन्तं नाभ्यनन्दमसत्तम: ॥ ६७ ॥
അയ്യോ! ഭാര്യയാൽ ജയിക്കപ്പെട്ട എന്റെ ദുഷ്ടഹൃദയം ചിന്തിക്കൂ. സ്നേഹത്തോടെ എന്റെ മടിയിൽ കയറാൻ ശ്രമിച്ച ആ ബാലനെ ഈ നീചൻ ഞാൻ സ്വീകരിച്ചില്ല; ഒരു നിമിഷം പോലും സ്നേഹത്തോടെ തട്ടിയില്ല—എത്ര കഠിനഹൃദയൻ ഞാൻ!
Verse 68
नारद उवाच मा मा शुच: स्वतनयं देवगुप्तं विशाम्पते । तत्प्रभावमविज्ञाय प्रावृङ्क्ते यद्यशो जगत् ॥ ६८ ॥
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, നിന്റെ മകനെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കരുത്. അവൻ ഭഗവാനാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. നീ അവന്റെ പ്രഭാവം അറിയാതിരുന്നാലും, അവന്റെ യശസ് ഇതിനകം ലോകമൊട്ടാകെ പരന്നുകഴിഞ്ഞു.
Verse 69
सुदुष्करं कर्म कृत्वा लोकपालैरपि प्रभु: । ऐष्यत्यचिरतो राजन् यशो विपुलयंस्तव ॥ ६९ ॥
ഹേ രാജാവേ, നിന്റെ പുത്രൻ അത്യന്തം സമർത്ഥനാണ്. ലോകപാലന്മാർക്കും ദുഷ്കരമായ കര്മ്മങ്ങൾ അവൻ ചെയ്യും. അവൻ शीഘ്രം തന്റെ ദൗത്യം പൂർത്തിയാക്കി വീട്ടിലേക്കു മടങ്ങും; നിന്റെ യശസ് ലോകമാകെ വ്യാപിപ്പിക്കും.
Verse 70
मैत्रेय उवाच इति देवर्षिणा प्रोक्तं विश्रुत्य जगतीपति: । राजलक्ष्मीमनादृत्य पुत्रमेवान्वचिन्तयत् ॥ ७० ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ദേവർഷി നാരദൻ ഉപദേശിച്ചതുകേട്ട് ജഗതീപതി ഉത്താനപാദൻ രാജലക്ഷ്മിയെ അവഗണിച്ച്, പുത്രൻ ധ്രുവനെയേ മാത്രം ചിന്തിച്ചു തുടങ്ങി.
Verse 71
तत्राभिषिक्त: प्रयतस्तामुपोष्य विभावरीम् । समाहित: पर्यचरदृष्यादेशेन पूरुषम् ॥ ७१ ॥
മധുവനത്തിൽ ധ്രുവ മഹാരാജാവ് സ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധനായി, ആ രാത്രിയിൽ അത്യന്തം ശ്രദ്ധയോടെ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ചു. പിന്നെ മഹർഷി നാരദന്റെ ഉപദേശപ്രകാരം ഏകാഗ്രചിത്തനായി പരമപുരുഷനായ ഭഗവാനെ ആരാധിച്ചു.
Verse 72
त्रिरात्रान्ते त्रिरात्रान्ते कपित्थबदराशन: । आत्मवृत्त्यनुसारेण मासं निन्येऽर्चयन्हरिम् ॥ ७२ ॥
ആദ്യ മാസത്തിൽ ധ്രുവ മഹാരാജാവ് ഓരോ മൂന്നാം ദിവസവും കപിത്തവും ബദരിയും പോലുള്ള ഫലങ്ങൾ മാത്രം ശരീരം നിലനിർത്താൻ വേണ്ടി കഴിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഹരിയെ ആരാധിച്ചുകൊണ്ട് ഒരു മാസം കഴിച്ചു.
Verse 73
द्वितीयं च तथा मासं षष्ठे षष्ठेऽर्भको दिने । तृणपर्णादिभि: शीर्णै: कृतान्नोऽभ्यर्चयन्विभुम् ॥ ७३ ॥
രണ്ടാം മാസത്തിൽ ആ ബാലൻ ധ്രുവൻ ഓരോ ആറാം ദിവസവും മാത്രം ഭക്ഷണം കഴിച്ചു; ഭക്ഷണമായി ഉണങ്ങിയ പുല്ലും ഇലകളും മുതലായവ സ്വീകരിച്ചു. ഇങ്ങനെ വിഭുവായ ഭഗവാനെ ആരാധിച്ചു തുടർന്നു.
Verse 74
तृतीयं चानयन्मासं नवमे नवमेऽहनि । अब्भक्ष उत्तमश्लोकमुपाधावत्समाधिना ॥ ७४ ॥
മൂന്നാം മാസത്തിൽ അദ്ദേഹം ഓരോ ഒമ്പതാം ദിവസവും മാത്രം ജലം കുടിച്ചു. ഇങ്ങനെ സമാധിയിൽ സ്ഥിരനായി ഉത്തമശ്ലോക ഭഗവാനെ ആരാധിച്ചു.
Verse 75
चतुर्थमपि वै मासं द्वादशे द्वादशेऽहनि । वायुभक्षो जितश्वासो ध्यायन्देवमधारयत् ॥ ७५ ॥
നാലാം മാസത്തിൽ അദ്ദേഹം ഓരോ പന്ത്രണ്ടാം ദിവസവും മാത്രം വായു (പ്രാണൻ) സ്വീകരിച്ചു. ശ്വാസനിയന്ത്രണം ജയിച്ച് സ്ഥിരചിത്തനായി ഭഗവാനെ ധ്യാനിച്ച് ആരാധിച്ചു.
Verse 76
पञ्चमे मास्यनुप्राप्ते जितश्वासो नृपात्मज: । ध्यायन् ब्रह्म पदैकेन तस्थौ स्थाणुरिवाचल: ॥ ७६ ॥
അഞ്ചാം മാസം എത്തിയപ്പോൾ രാജപുത്രനായ ധ്രുവൻ ശ്വാസത്തെ പൂർണ്ണമായി നിയന്ത്രിച്ചു. ഒരു കാലിൽ തൂണുപോലെ അചലനായി നിന്നുകൊണ്ട് പരബ്രഹ്മനെ ധ്യാനിച്ചു.
Verse 77
सर्वतो मन आकृष्य हृदि भूतेन्द्रियाशयम् । ध्यायन्भगवतो रूपं नाद्राक्षीत्किञ्चनापरम् ॥ ७७ ॥
അവൻ എല്ലായിടത്തുനിന്നും മനസ്സിനെ പിൻവലിച്ച്, ഇന്ദ്രിയങ്ങളും വിഷയങ്ങളും ആശ്രയിക്കുന്ന ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥിരപ്പെടുത്തി. ഭഗവാന്റെ രൂപം ധ്യാനിക്കുമ്പോൾ മറ്റൊന്നും കണ്ടില്ല.
Verse 78
आधारं महदादीनां प्रधानपुरुषेश्वरम् । ब्रह्म धारयमाणस्य त्रयो लोकाश्चकम्पिरे ॥ ७८ ॥
മഹത്തത്ത്വാദി സമസ്ത സൃഷ്ടിയുടെ ആശ്രയവും, പ്രധാനം-പുരുഷേശ്വരനുമായ പരമേശ്വരനെ ധ്രുവ മഹാരാജാവ് ഹൃദയത്തിൽ ധരിച്ചു നിർത്തിയപ്പോൾ മൂന്നു ലോകങ്ങളും നടുങ്ങി.
Verse 79
यदैकपादेन स पार्थिवार्भक स्तस्थौ तदङ्गुष्ठनिपीडिता मही । ननाम तत्रार्धमिभेन्द्रधिष्ठिता तरीव सव्येतरत: पदे पदे ॥ ७९ ॥
രാജപുത്രനായ ധ്രുവ മഹാരാജൻ ഒരു കാലിൽ അചഞ്ചലമായി നിന്നപ്പോൾ, അവന്റെ വലിയ വിരലിന്റെ അമർത്തലാൽ ഭൂമിയുടെ പകുതി താഴ്ന്നു; വള്ളത്തിൽ കയറിയ ആന ഓരോ ചുവടിലും വള്ളത്തെ ഇടത്തും വലത്തും ആടിക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 80
तस्मिन्नभिध्यायति विश्वमात्मनो द्वारं निरुध्यासुमनन्यया धिया । लोका निरुच्छ्वासनिपीडिता भृशं सलोकपाला: शरणं ययुर्हरिम् ॥ ८० ॥
ധ്രുവ മഹാരാജൻ അനന്യബുദ്ധിയോടെ വിശ്വാത്മനായ ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിനെ ധ്യാനിച്ച് ശരീരത്തിലെ എല്ലാ ദ്വാരങ്ങളും അടച്ചു; അതിനാൽ സർവ്വലോകങ്ങളിലെ ശ്വാസപ്രക്രിയ മുട്ടിപ്പോയി, ലോകപാലന്മാരോടുകൂടി ദേവന്മാർ ശ്വാസംമുട്ടി ഹരിയുടെ ശരണം തേടി।
Verse 81
देवा ऊचु: नैवं विदामो भगवन् प्राणरोधं चराचरस्याखिलसत्त्वधाम्न: । विधेहि तन्नो वृजिनाद्विमोक्षं प्राप्ता वयं त्वां शरणं शरण्यम् ॥ ८१ ॥
ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു: ഭഗവൻ! ചരാചരമായ എല്ലാ ജീവികൾക്കും ആശ്രയം നിങ്ങൾ തന്നെയാണ്. എല്ലാവരുടെയും പ്രാണപ്രവാഹം തടഞ്ഞുപോയതായി ഞങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു; ഇത്തരമൊന്നും ഞങ്ങൾ ഒരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ല. അതിനാൽ, ശരണ്യനേ, ഞങ്ങൾ നിങ്ങളുടെ ശരണം തേടിയിരിക്കുന്നു—ഈ അപകടത്തിൽ നിന്ന് ഞങ്ങളെ മോചിപ്പിക്കണമേ।
Verse 82
श्रीभगवानुवाच मा भैष्ट बालं तपसो दुरत्यया- न्निवर्तयिष्ये प्रतियात स्वधाम । यतो हि व: प्राणनिरोध आसी- दौत्तानपादिर्मयि सङ्गतात्मा ॥ ८२ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു: ദേവന്മാരേ, ഭയപ്പെടേണ്ട. ഉത്താനപാദ രാജാവിന്റെ പുത്രൻ ഇപ്പോൾ എന്നിൽ പൂർണ്ണമായി ലീനനായി കഠിനതപസ്സിലൂടെ ഈ സർവ്വലോക ശ്വാസപ്രക്രിയ തടഞ്ഞിരിക്കുന്നു. നിങ്ങൾ സുരക്ഷിതമായി നിങ്ങളുടെ നിങ്ങളുടെ ധാമങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങുക; ഞാൻ ഈ ബാലനെ അവന്റെ ദുഷ്കര തപസ്സിൽ നിന്ന് നിവർത്തിക്കും।
Frequently Asked Questions
Suruci’s statement is driven by pride and envy, using birth as a weapon to deny Dhruva legitimacy. In Purāṇic ethics, such speech exemplifies durukti (harsh speech) and the social misuse of status. The narrative contrasts this with Sunīti’s higher remedy: rather than fighting for validation within a corrupt social equation, Dhruva should approach Nārāyaṇa, who alone can grant true qualification and an enduring position beyond ordinary worldly hierarchy.
Sunīti acknowledges the painful reality of Dhruva’s situation yet forbids retaliation, teaching that harming others rebounds upon oneself. She then offers a bhakti-centered solution: worship the Supreme Lord’s lotus feet, the same refuge by which Brahmā and Manu attained their powers and success. This aligns with the Bhāgavatam’s method of converting duḥkha into sādhana—distress becomes fuel for surrender rather than a cause for further adharma.
Nārada’s initial discouragement tests Dhruva’s resolve and purifies motive by exposing the difficulty of God-realization and the need for inner steadiness. When Dhruva reveals unwavering determination—though mixed with ambition—Nārada channels that intensity into authorized bhakti-yoga rather than leaving it to devolve into revenge or mere political obsession. This demonstrates the guru’s role: not merely to negate desire, but to redirect it toward the Lord in a regulated, transformative way.
The dvādaśākṣarī mantra is presented as a direct worship-form of Vāsudeva, suitable for Deity worship and internal meditation. In Bhāgavata theology, nāma/mantra is non-different from the Lord when received and practiced properly. Here it functions as Dhruva’s central sādhana, integrating ritual offering, remembrance of the Lord’s form, and disciplined repetition—leading to rapid purification and concentrated devotion.
Dhruva’s one-pointed concentration and breath-control are depicted as so powerful that they disrupt the universal ‘breathing’—a poetic way of showing how individual tapas can influence cosmic balance. The devas, responsible for cosmic administration, feel suffocated and seek the ultimate refuge, Viṣṇu, because only the Supreme Lord can harmonize competing forces: the devotee’s intense vow and the universe’s functional stability. The Lord’s reply affirms both: Dhruva’s devotion is real, and divine intervention will restore equilibrium.