Adhyaya 30
The Pracetās Meet Lord Viṣṇu—Benedictions, Pure Prayer, and the Birth of Dakṣa
വിദുരൻ മൈത്രേയനോട് ചോദിച്ചു—ശിവസ്തോത്രം ജപിച്ച് വിഷ്ണുവിനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തിയ പ്രചേതസർ എന്ത് നേടി? മൈത്രേയൻ പറയുന്നു—അവർ സമുദ്രത്തിൽ പത്തായിരം വർഷം തപസ്സു ചെയ്തു, ഗരുഡാരൂഢനായി അഷ്ടഭുജനും ദീപ്തിമാനുമായ ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ദർശനം നേടി. പരസ്പര സൗഹൃദവും ഏകാഗ്ര ഭക്തിയും കണ്ടു പ്രസന്നനായ ഹരി, യശസ്, അതുല്യനായ പുത്രന്റെ ഭാവി ജനനം, ലോക-സ്വർഗ്ഗസുഖങ്ങളുടെ അനുഭവം എന്നീ വരങ്ങൾ നൽകി; ഒടുവിൽ നിർമലഭക്തിയാൽ ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ട് ഭഗവദ്ധാമത്തിലേക്ക് മടങ്ങൽ അനിവാര്യമെന്നും അറിയിച്ചു. പ്രചേതസർ ധനം ചോദിച്ചില്ല; പ്രഭുവിന്റെ തൃപ്തി, ജന്മജന്മങ്ങളിൽ ഭക്തസംഗം, സങ്കീർത്തനത്തിന്റെ മഹിമ, സാദുസംഗത്തിന്റെ അപരിമിത മൂല്യം എന്നിവ സ്തുതിച്ച് പ്രാർത്ഥിച്ചു. ഭഗവാൻ അന്തർധാനം ചെയ്ത ശേഷം അവർ പുറത്ത് വന്നപ്പോൾ ഭൂമി വൃക്ഷങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടിരുന്നു; കോപത്തിൽ വായിൽ നിന്നുയർന്ന അഗ്നി-വായുവാൽ അവയെ ദഹിപ്പിച്ചു. ബ്രഹ്മാവ് ശമിപ്പിച്ചു; ശേഷിച്ച വൃക്ഷങ്ങൾ മാരിഷയെ സമർപ്പിച്ചു, പ്രചേതസർ അവളെ വിവാഹം ചെയ്തു. മാരിഷയിൽ നിന്ന് ദക്ഷൻ (ശിവാപരാധം മൂലമുള്ള പുനർജന്മം) ജനിച്ച് പ്രജാവൃദ്ധി പ്രവർത്തി വീണ്ടും തുടങ്ങി—അടുത്ത കഥയിൽ സന്തതി, യജ്ഞശക്തി, അതിന്റെ ശുദ്ധീകരണം എന്നിവ മുന്നേറുന്നു.
Shlokas
Verse 1
विदुर उवाच ये त्वयाभिहिता ब्रह्मन् सुता: प्राचीनबर्हिष: । ते रुद्रगीतेन हरिं सिद्धिमापु: प्रतोष्य काम् ॥ १ ॥
വിദുരൻ ചോദിച്ചു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! നിങ്ങൾ മുമ്പ് പ്രാചീനബർഹിഷിന്റെ പുത്രന്മാർ രുദ്രഗീതം ജപിച്ച് ശ്രീഹരിയെ പ്രസാദിപ്പിച്ചതായി പറഞ്ഞു. അതിലൂടെ അവർ ഏതു സിദ്ധി നേടി?
Verse 2
किं बार्हस्पत्येह परत्र वाथ कैवल्यनाथप्रियपार्श्ववर्तिन: । आसाद्य देवं गिरिशं यदृच्छया प्रापु: परं नूनमथ प्रचेतस: ॥ २ ॥
ഹേ ബാർഹസ്പത്യാ! പ്രചേതസർ കൈവല്യനാഥനായ പരമേശ്വരന് അതിപ്രിയനായ പാർശ്വവർത്തിയായ ഗിരീശൻ ശിവദേവനെ യദൃച്ഛയായി കണ്ടുമുട്ടി ഇഹലോകത്തിലോ പരലോകത്തിലോ എന്ത് നേടി? അവർ പരമധാമം പ്രാപിച്ചു എന്നത് നിശ്ചയം; അതൊഴികെ എന്ത്?
Verse 3
मैत्रेय उवाच प्रचेतसोऽन्तरुदधौ पितुरादेशकारिण: । जपयज्ञेन तपसा पुरञ्जनमतोषयन् ॥ ३ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ നിറവേറ്റാൻ പ്രചേതസർ സമുദ്രജലത്തിനുള്ളിൽ കഠിന തപസ്സ് ചെയ്തു. ശിവൻ നൽകിയ മന്ത്രങ്ങൾ ജപയജ്ഞമായി അനുഷ്ഠിച്ച് അവർ പുരഞ്ജനനായ ശ്രീവിഷ്ണു പരമേശ്വരനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു.
Verse 4
दशवर्षसहस्रान्ते पुरुषस्तु सनातन: । तेषामाविरभूत्कृच्छ्रं शान्तेन शमयन् रुचा ॥ ४ ॥
പതിനായിരം വർഷത്തെ കഠിന തപസ്സിന്റെ അവസാനം സനാതന പുരുഷോത്തമനായ പരമേശ്വരൻ അത്യന്തം ശാന്തവും മനോഹരവുമായ രൂപത്തിൽ അവർക്കു മുമ്പിൽ പ്രത്യക്ഷനായി, തന്റെ ദിവ്യകാന്തിയാൽ അവരുടെ തപശ്ശ്രമം ശമിപ്പിച്ചു.
Verse 5
सुपर्णस्कन्धमारूढो मेरुशृङ्गमिवाम्बुद: । पीतवासा मणिग्रीव: कुर्वन्वितिमिरा दिश: ॥ ५ ॥
ഗരുഡന്റെ തോളിൽ ആരൂഢനായ ഭഗവാൻ മേരുശിഖരത്തിൽ തങ്ങുന്ന മേഘംപോലെ ദീപ്തനായി തോന്നി. പീതാംബരം ധരിച്ച്, കണ്ഠത്തിൽ കൗസ്തുഭമണിയാൽ അലങ്കരിതനായി, തന്റെ ദിവ്യപ്രഭയാൽ സർവ്വദിക്കുകളിലെ അന്ധകാരം നീക്കി.
Verse 6
काशिष्णुना कनकवर्णविभूषणेन भ्राजत्कपोलवदनो विलसत्किरीट: । अष्टायुधैरनुचरैर्मुनिभि: सुरेन्द्रै- रासेवितो गरुडकिन्नरगीतकीर्ति: ॥ ६ ॥
ഭഗവാന്റെ മുഖം അത്യന്തം മനോഹരമായിരുന്നു; സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളും ദീപ്തമായ കിരീടവും അതിനെ ദിവ്യമായി പ്രകാശിപ്പിച്ചു. അവന്റെ അഷ്ടഭുജങ്ങളിൽ വിവിധ ആയുധങ്ങൾ ശോഭിച്ചു; ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും ഇന്ദ്രാദികളും സേവാഭാവത്തോടെ ചുറ്റിനിന്നു. ഗരുഡൻ ചിറകുകൾ അടിച്ച് വൈദികസ്തുതികളാൽ പ്രഭുവിന്റെ കീർത്തി പാടി കിന്നരലോകവാസിയെപ്പോലെ തോന്നി.
Verse 7
पीनायताष्टभुजमण्डलमध्यलक्ष्म्या स्पर्धच्छ्रिया परिवृतो वनमालयाद्य: । बर्हिष्मत: पुरुष आह सुतान् प्रपन्नान् पर्जन्यनादरुतया सघृणावलोक: ॥ ७ ॥
ഭഗവാന്റെ കഴുത്തിൽ മുട്ടുവരെ എത്തുന്ന വനമാല തൂങ്ങിയിരുന്നു; അതേ മാല അവന്റെ ദൃഢവും ദീർഘവുമായ അഷ്ടഭുജങ്ങളിൽ ശോഭിച്ച് ലക്ഷ്മീദേവിയുടെ ഭംഗിയെയും വെല്ലുവിളിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. കരുണാഭരിതമായ ദൃഷ്ടിയോടെയും ഇടിമുഴക്കത്തെപ്പോലുള്ള സ്വരത്തോടെയും അദ്ദേഹം പ്രാചീനബർഹിഷത്തിന്റെ ശരണാഗത പുത്രന്മാരോട് സംസാരിച്ചു.
Verse 8
श्रीभगवानुवाच वरं वृणीध्वं भद्रं वो यूयं मे नृपनन्दना: । सौहार्देनापृथग्धर्मास्तुष्टोऽहं सौहृदेन व: ॥ ८ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു: ഹേ രാജപുത്രന്മാരേ, നിങ്ങള്ക്ക് മംഗളം. നിങ്ങൾ എല്ലാവരും പരസ്പര സൗഹൃദത്തോടെ ഒരേ ധർമ്മത്തിൽ—ഭക്തിസേവയിൽ—നിരതരാണ്; നിങ്ങളുടെ ഈ സൗഹാർദ്ദത്തിൽ ഞാൻ അത്യന്തം പ്രസന്നനാണ്. അതിനാൽ എന്നിൽ നിന്ന് ഒരു വരം ചോദിക്കുവിൻ.
Verse 9
योऽनुस्मरति सन्ध्यायां युष्माननुदिनं नर: । तस्य भ्रातृष्वात्मसाम्यं तथा भूतेषु सौहृदम् ॥ ९ ॥
പ്രതിദിനം സന്ധ്യാകാലത്ത് നിങ്ങളെ സ്മരിക്കുന്ന മനുഷ്യന് സഹോദരന്മാരോടു ആത്മീയ സമതയും സർവ്വജീവികളോടു സൗഹൃദവും ലഭിക്കും.
Verse 10
ये तु मां रुद्रगीतेन सायं प्रात: समाहिता: । स्तुवन्त्यहं कामवरान्दास्ये प्रज्ञां च शोभनाम् ॥ १० ॥
രുദ്രൻ രചിച്ച സ്തോത്രങ്ങളാൽ പ്രഭാതവും സായാഹ്നവും ഏകാഗ്രചിത്തരായി എന്നെ സ്തുതിക്കുന്നവർക്ക്, ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വരങ്ങളും ശോഭനമായ ഉത്തമ പ്രജ്ഞയും നൽകും.
Verse 11
यद्यूयं पितुरादेशमग्रहीष्ट मुदान्विता: । अथो व उशती कीर्तिर्लोकाननु भविष्यति ॥ ११ ॥
നിങ്ങൾ സന്തോഷത്തോടെ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ ഹൃദയത്തിൽ സ്വീകരിച്ച് വിശ്വസ്തമായി അനുഷ്ഠിച്ചതിനാൽ, നിങ്ങളുടെ മനോഹരമായ കീർത്തി സർവ്വലോകങ്ങളിലും പടരും।
Verse 12
भविता विश्रुत: पुत्रोऽनवमो ब्रह्मणो गुणै: । य एतामात्मवीर्येण त्रिलोकीं पूरयिष्यति ॥ १२ ॥
നിങ്ങൾക്കൊരു പ്രസിദ്ധനായ പുത്രൻ ഉണ്ടാകും; ഗുണങ്ങളിൽ അവൻ ബ്രഹ്മാവിനേക്കാൾ ഒട്ടും താഴെയല്ല. അവൻ തന്റെ ആത്മവീര്യത്തോടെ ത്രിലോകം നിറയ്ക്കും; അവന്റെ സന്തതി മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും നിറക്കും।
Verse 13
कण्डो: प्रम्लोचया लब्धा कन्या कमललोचना । तां चापविद्धां जगृहुर्भूरुहा नृपनन्दना: ॥ १३ ॥
കണ്ഡു മുനിയുമായി അപ്സരസായ പ്രമ്ലോചയുടെ സംഗമത്തിൽ ജനിച്ച താമരക്കണ്ണുള്ള കന്യയെ പ്രമ്ലോച വനവൃക്ഷങ്ങളുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ വിട്ടുവെച്ച് സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. രാജപുത്രന്മാരേ, ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട ആ കുഞ്ഞിനെ വൃക്ഷങ്ങൾ തന്നെയാണ് ഏറ്റെടുത്തത്।
Verse 14
क्षुत्क्षामाया मुखे राजा सोम: पीयूषवर्षिणीम् । देशिनीं रोदमानाया निदधे स दयान्वित: ॥ १४ ॥
വൃക്ഷങ്ങളുടെ കാവലിൽ വിട്ട കുഞ്ഞ് വിശപ്പാൽ കരഞ്ഞുതുടങ്ങി. അപ്പോൾ വനരാജനായ ചന്ദ്രൻ കരുണയോടെ അമൃതം ചൊരിയുന്ന തന്റെ വിരൽ കുഞ്ഞിന്റെ വായിൽ വെച്ചു; ചന്ദ്രരാജന്റെ കൃപയാൽ അവൾ വളർന്നു।
Verse 15
प्रजाविसर्ग आदिष्टा: पित्रा मामनुवर्तता । तत्र कन्यां वरारोहां तामुद्वहत मा चिरम् ॥ १५ ॥
നിങ്ങൾ എന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിക്കുന്നവരാണ്; പിതാവ് നിങ്ങളോട് പ്രജാസൃഷ്ടി കല്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ ഗുണസമ്പന്നയും സുന്ദരിയുമായ ആ കന്യയെ വൈകാതെ വിവാഹം കഴിച്ച് അവളിലൂടെ സന്തതി സൃഷ്ടിക്കൂ।
Verse 16
अपृथग्धर्मशीलानां सर्वेषां व: सुमध्यमा । अपृथग्धर्मशीलेयं भूयात्पत्न्यर्पिताशया ॥ १६ ॥
നിങ്ങൾ സഹോദരന്മാർ എല്ലാവരും ഒരേ സ്വഭാവക്കാരാണ്—എന്റെ ഭക്തരും പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നവരും. അതുപോലെ ആ സുമധ്യമാ കന്യയും അതേ തരത്തിലുള്ളവൾ; അവൾ തന്റെ ആശയം നിങ്ങളൊക്കെയും അർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ പ്രാചീനബർഹിഷത്തിന്റെ പുത്രന്മാരായ നിങ്ങൾക്കും ആ കന്യയ്ക്കും ഒരേ ധർമ്മതത്ത്വത്തിൽ സമസ്ഥിതി ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 17
दिव्यवर्षसहस्राणां सहस्रमहतौजस: । भौमान् भोक्ष्यथ भोगान् वै दिव्यांश्चानुग्रहान्मम ॥ १७ ॥
പ്രിയ രാജകുമാരന്മാരേ! എന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ നിങ്ങൾ ഭൂലോകത്തെയും സ്വർഗ്ഗലോകത്തെയും എല്ലാ ഭോഗസൗകര്യങ്ങളും തടസ്സമില്ലാതെ, പൂർണ്ണ ശക്തിയോടെ, പത്ത് ലക്ഷം ദിവ്യവർഷങ്ങൾ അനുഭവിക്കും.
Verse 18
अथ मय्यनपायिन्या भक्त्या पक्वगुणाशया: । उपयास्यथ मद्धाम निर्विद्य निरयादत: ॥ १८ ॥
അതിനുശേഷം നിങ്ങൾ എനിക്കുള്ള അകലാത്ത, ശുദ്ധഭക്തി വളർത്തുകയും എല്ലാ ഭൗതിക മലിനതകളിൽ നിന്നും മോചിതരാകുകയും ചെയ്യും. അപ്പോൾ സ്വർഗ്ഗഭോഗങ്ങളോടും നരകസ്ഥിതിയോടും പൂർണ്ണ വൈരാഗ്യം നേടി, നിങ്ങൾ എന്റെ ധാമത്തെ പ്രാപിക്കും.
Verse 19
गृहेष्वाविशतां चापि पुंसां कुशलकर्मणाम् । मद्वार्तायातयामानां न बन्धाय गृहा मता: ॥ १९ ॥
ഭക്തിസേവയിൽ മംഗളകരമായ പ്രവർത്തികളിൽ ഏർപ്പെട്ട് എപ്പോഴും ഭഗവാന്റെ വർത്തകളിൽ കാലം കഴിക്കുന്നവർക്ക്, അവർ ഗൃഹജീവിതത്തിൽ പങ്കാളികളായാലും ഗൃഹം ബന്ധനമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നില്ല.
Verse 20
नव्यवद्धृदये यज्ज्ञो ब्रह्मैतद्ब्रह्मवादिभि: । न मुह्यन्ति न शोचन्ति न हृष्यन्ति यतो गता: ॥ २० ॥
ഭക്തിസേവയുടെ പ്രവർത്തികളിൽ നിരന്തരം ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ഭക്തർക്കു ഹൃദയത്തിൽ എല്ലാം നിത്യ പുതുമയായി അനുഭവപ്പെടുന്നു; കാരണം ഭക്തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന സർവ്വജ്ഞ പരമാത്മാവ് എല്ലാം പുതുക്കുന്നു. ബ്രഹ്മവാദികൾ ഇതിനെ ബ്രഹ്മസ്ഥിതി എന്നു പറയുന്നു; ആ മോക്ഷാവസ്ഥയിൽ മോഹമില്ല, ശോകമില്ല, അനാവശ്യ ഹർഷവും ഇല്ല.
Verse 21
मैत्रेय उवाच एवं ब्रुवाणं पुरुषार्थभाजनं जनार्दनं प्राञ्जलय: प्रचेतस: । तद्दर्शनध्वस्ततमोरजोमला गिरागृणन् गद्गदया सुहृत्तमम् ॥ २१ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ജനാർദന ഭഗവാൻ ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തപ്പോൾ, പ്രചേതസ്സുകൾ കൈകൂപ്പി പുരുഷാർത്ഥഫലദായകനായ പരമസുഹൃദ് പ്രഭുവിനെ പരവശതയാൽ ഗദ്ഗദസ്വരത്തിൽ സ്തുതിച്ചു തുടങ്ങി. പ്രഭുവിന്റെ സാക്ഷാത് ദർശനത്തിൽ അവരുടെ തമോ-രജോ മലങ്ങൾ നീങ്ങി।
Verse 22
प्रचेतस ऊचुः । नमो नमः क्लेशविनाशनाय । निरूपितोदारगुणाह्वयाय । मनोवचोवेगपुरोजवाय । सर्वाक्षमार्गैरगताध्वने नमः ॥ २२ ॥
പ്രചേതസ്സുകൾ പറഞ്ഞു—ഹേ പ്രഭോ, എല്ലാ ക്ലേശങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നവനേ, നിനക്കു വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം. നിന്റെ ഉദാര ദിവ്യഗുണങ്ങളും പവിത്ര നാമവും സർവ്വമംഗളകരം—ഇത് നിശ്ചിതം. നീ മനസ്സിന്റെയും വാക്കിന്റെയും വേഗത്തേക്കാൾ മുൻപേ പോകുന്നവൻ; ഇന്ദ്രിയമാർഗ്ഗങ്ങൾക്കു അഗോചരൻ. അതുകൊണ്ട് നിനക്കു പുനഃപുനഃ പ്രണാമം.
Verse 23
शुद्धाय शान्ताय नम: स्वनिष्ठया मनस्यपार्थं विलसद्द्वयाय । नमो जगत्स्थानलयोदयेषु गृहीतमायागुणविग्रहाय ॥ २३ ॥
ഹേ ശുദ്ധനേ, ഹേ ശാന്തനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം. നിനക്കു മേൽ ഏകനിഷ്ഠയായി മനസ്സ് സ്ഥിരമായവന് ഭോഗ്യമായ ദ്വൈതലോകവും അർത്ഥശൂന്യമായി തോന്നുന്നു. ഈ ജഗത്തിന്റെ സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-ലയം നിമിത്തം നീ ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, ശിവ രൂപങ്ങളിൽ മായാഗുണങ്ങളുടെ വിഗ്രഹം ധരിക്കുന്നു—നിനക്കു നമസ്കാരം.
Verse 24
नमो विशुद्धसत्त्वाय हरये हरिमेधसे । वासुदेवाय कृष्णाय प्रभवे सर्वसात्वताम् ॥ २४ ॥
വിശുദ്ധസത്ത്വസ്വരൂപനായ ഹരിക്കും ഹരിമേധസായ പ്രഭുവിനും നമസ്കാരം. സർവ്വത്ര വസിക്കുന്ന വാസുദേവനും, വസുദേവനന്ദനനായ കൃഷ്ണനും, എല്ലാ സാത്വത ഭക്തരുടെ പ്രഭാവം വർധിപ്പിക്കുന്ന പ്രഭവനും ഞങ്ങൾ പ്രണാമം അർപ്പിക്കുന്നു.
Verse 25
नम: कमलनाभाय नम: कमलमालिने । नम: कमलपादाय नमस्ते कमलेक्षण ॥ २५ ॥
കമലനാഭനായ പ്രഭുവിന് നമസ്കാരം, കമലമാല ധരിച്ചവന് നമസ്കാരം. കമലപാദനായവന് നമസ്കാരം, ഹേ കമലാക്ഷാ, നിനക്കു നമസ്കാരം.
Verse 26
नम: कमलकिञ्जल्कपिशङ्गामलवाससे । सर्वभूतनिवासाय नमोऽयुङ्क्ष्महि साक्षिणे ॥ २६ ॥
പ്രഭോ! നിങ്ങളുടെ വസ്ത്രം താമരക്കേസരത്തെപ്പോലെ മഞ്ഞനിറം, എന്നാൽ ഭൗതികമല്ല. നിങ്ങൾ എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിച്ച് എല്ലാ പ്രവർത്തികളുടെയും സാക്ഷി; ഞങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കരിക്കുന്നു।
Verse 27
रूपं भगवता त्वेतदशेषक्लेशसङ्क्षयम् । आविष्कृतं न: क्लिष्टानां किमन्यदनुकम्पितम् ॥ २७ ॥
ഭഗവാനേ! നിങ്ങളുടെ ഈ രൂപം എല്ലാ ക്ലേശങ്ങളെയും പൂർണ്ണമായി ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നതാണ്. ഞങ്ങളുപോലെയുള്ള ക്ലിഷ്ടബന്ധജീവികളെ രക്ഷിക്കാൻ നിങ്ങൾ ഇതിനെ വെളിപ്പെടുത്തി—ഇത് നിങ്ങളുടെ നിർഹേതുക കരുണയുടെ തെളിവാണ്; ഭക്തന്മാരോടുള്ള നിങ്ങളുടെ അനുകൂലതയെന്തു പറയണം!
Verse 28
एतावत्त्वं हि विभुभिर्भाव्यं दीनेषु वत्सलै: । यदनुस्मर्यते काले स्वबुद्ध्याभद्ररन्धन ॥ २८ ॥
പ്രഭോ, അശുഭനാശകനേ! ദീനരോടു വാത്സല്യമുള്ള മഹാത്മാക്കൾ ഇങ്ങനെ തന്നെ ചിന്തിക്കുന്നു—കാലകാലങ്ങളിൽ നിങ്ങളുടെ അർച്ചാ-വിഗ്രഹവ്യാപ്തിയിലൂടെ നിങ്ങളെ അനുസ്മരിക്കാം. ഞങ്ങളെ നിങ്ങളുടെ നിത്യദാസന്മാരായി കരുതണമേ।
Verse 29
येनोपशान्तिर्भूतानां क्षुल्लकानामपीहताम् । अन्तर्हितोऽन्तर्हृदये कस्मान्नो वेद नाशिष: ॥ २९ ॥
ഞങ്ങൾ ചെറുതായാലും, പ്രഭു സ്വാഭാവിക കരുണയാൽ ഭക്തനെ ഓർക്കുമ്പോൾ അതിനാൽ തന്നെ നവഭക്തന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ ശമിച്ച് നിറവേറും. പ്രഭു എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഹൃദയത്തിൽ അന്തർനിഹിതനാണ്; അപ്പോൾ നമ്മുടെ അഭിലാഷങ്ങൾ അവൻ അറിയാതിരിക്കുമോ?
Verse 30
असावेव वरोऽस्माकमीप्सितो जगत: पते । प्रसन्नो भगवान् येषामपवर्गगुरुर्गति: ॥ ३० ॥
ജഗത്പതേ! ഭക്തിസേവയുടെ ശാസ്ത്രത്തിന് യഥാർത്ഥ ഗുരു നിങ്ങൾ തന്നെയാണ്. ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വരം ഇത്രമാത്രം—നിങ്ങൾ ഞങ്ങളോട് പ്രസന്നനാകണമേ; കാരണം നിങ്ങൾ അപവർഗത്തിന്റെ ഗുരുവും പരമഗതിയും ആകുന്നു. നിങ്ങളുടെ പൂർണ്ണ തൃപ്തിയൊഴികെ ഞങ്ങൾക്ക് മറ്റൊന്നും വേണ്ട।
Verse 31
वरं वृणीमहेऽथापि नाथ त्वत्परत: परात् । न ह्यन्तस्त्वद्विभूतीनां सोऽनन्त इति गीयसे ॥ ३१ ॥
ഹേ നാഥാ! ഞങ്ങൾ നിന്റെ അനുഗ്രഹവരം തന്നെ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു; നീ പരാത്പര പരമൻ. നിന്റെ വിഭൂതികൾക്ക് അന്തമില്ല; അതുകൊണ്ട് നീ ‘അനന്തൻ’ എന്നു പാടപ്പെടുന്നു.
Verse 32
पारिजातेऽञ्जसा लब्धे सारङ्गोऽन्यन्न सेवते । त्वदङ्घ्रिमूलमासाद्य साक्षात्किं किं वृणीमहि ॥ ३२ ॥
ഹേ പ്രഭോ! പാരിജാത വൃക്ഷം എളുപ്പത്തിൽ ലഭിച്ചാൽ തേൻചീറ്റി മറ്റൊന്നിനെ തേടുകയില്ല. അതുപോലെ നിന്റെ താമരപ്പാദമൂലത്തിൽ ശരണം പ്രാപിച്ച ഞങ്ങൾ ഇനി എന്ത് വരം ചോദിക്കും?
Verse 33
यावत्ते मायया स्पृष्टा भ्रमाम इह कर्मभि: । तावद्भवत्प्रसङ्गानां सङ्ग: स्यान्नो भवे भवे ॥ ३३ ॥
ഹേ പ്രഭോ! നിന്റെ മായയുടെ സ്പർശം മൂലം കർമ്മബന്ധനത്തിൽ ഈ ലോകത്ത് ഞങ്ങൾ ദേഹത്തിൽ നിന്ന് ദേഹത്തിലേക്കും ലോകത്തിൽ നിന്ന് ലോകത്തിലേക്കും അലഞ്ഞുതിരിയേണ്ടിടത്തോളം, ജന്മംജന്മമായി നിന്റെ ലീലകൾ ചർച്ച ചെയ്യുന്ന ഭക്തരുടെ സത്സംഗം ഞങ്ങൾക്ക് ലഭിക്കണമേ എന്നു പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു.
Verse 34
तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किमुताशिष: ॥ ३४ ॥
ശുദ്ധ ഭക്തനോടുള്ള ഒരു നിമിഷത്തെ സത്സംഗം പോലും സ്വർഗ്ഗലോകപ്രാപ്തിയോടോ ബ്രഹ്മജ്യോതിയിൽ ലയിച്ച് പുനർജന്മരഹിത മോക്ഷത്തോടോ താരതമ്യം ചെയ്യാനാവില്ല. മർത്ത്യജീവികൾക്ക് ഭക്തസംഗം തന്നെയാണ് പരമവരം.
Verse 35
यत्रेड्यन्ते कथा मृष्टास्तृष्णाया: प्रशमो यत: । निर्वैरं यत्र भूतेषु नोद्वेगो यत्र कश्चन ॥ ३५ ॥
എവിടെ ഭഗവാന്റെ നിർമ്മലവും സ്തുത്യവുമായ കഥകൾ പാടപ്പെടുന്നുവോ അവിടെ തൃഷ്ണ ശമിക്കുന്നു. അവിടെ ജീവികളോടു വൈരം ഇല്ല; ആര്ക്കും ഉദ്വേഗം, ആശങ്ക, ഭയം ഒന്നുമില്ല.
Verse 36
यत्र नारायण: साक्षाद्भगवान्न्यासिनां गति: । संस्तूयते सत्कथासु मुक्तसङ्गै: पुन: पुन: ॥ ३६ ॥
മുക്തസംഗ ഭക്തർ സത്കഥകളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ഭഗവാൻ നാരായണന്റെ നാമ-ഗുണകീർത്തനം ചെയ്യുന്നിടത്ത് സാക്ഷാൽ നാരായണൻ സന്നിധാനമാകുന്നു; അവൻ സന്ന്യാസികളുടെ പരമഗതിയാണ്।
Verse 37
तेषां विचरतां पद्भ्यां तीर्थानां पावनेच्छया । भीतस्य किं न रोचेत तावकानां समागम: ॥ ३७ ॥
പ്രഭോ! നിങ്ങളുടെ പാർഷദഭക്തർ തീർത്ഥങ്ങളെയും ശുദ്ധീകരിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ലോകമൊട്ടാകെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഭവഭീതിയുള്ളവർക്കു നിങ്ങളുടെ ജനങ്ങളുടെ സംഗമം ആനന്ദകരമല്ലേ?
Verse 38
वयं तु साक्षाद्भगवन् भवस्य प्रियस्य सख्यु: क्षणसङ्गमेन । सुदुश्चिकित्स्यस्य भवस्य मृत्यो- र्भिषक्तमं त्वाद्य गतिं गता: स्म ॥ ३८ ॥
ഹേ ഭഗവൻ! നിങ്ങളെ അത്യന്തം പ്രിയമുള്ള സഖാവായ ശംഭുവുമായി (ശിവനുമായി) ഒരു ക്ഷണത്തെങ്കിലും സംഗമിച്ചതിനാൽ ഞങ്ങൾ നിങ്ങളെ പ്രാപിച്ചു. അസാധ്യമായ ഭവരോഗത്തിന്റെ പരമ വൈദ്യൻ നിങ്ങൾ; ഞങ്ങൾ നിങ്ങളുടെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ ശരണം പ്രാപിച്ചു।
Verse 39
यन्न: स्वधीतं गुरव: प्रसादिता विप्राश्च वृद्धाश्च सदानुवृत्त्या । आर्या नता: सुहृदो भ्रातरश्च सर्वाणि भूतान्यनसूययैव ॥ ३९ ॥ यन्न: सुतप्तं तप एतदीश निरन्धसां कालमदभ्रमप्सु । सर्वं तदेतत्पुरुषस्य भूम्नो वृणीमहे ते परितोषणाय ॥ ४० ॥
പ്രഭോ! ഞങ്ങൾ വേദം പഠിച്ചു, ഗുരുക്കന്മാരെ പ്രസന്നമാക്കി, ബ്രാഹ്മണരെയും ആത്മീയമായി ഉയർന്ന വൃദ്ധരെയും സേവിച്ചു; ആര്യർ, സുഹൃത്തുകൾ, സഹോദരങ്ങൾ, എല്ലാ ജീവികളും—ആരോടും അസൂയ പുലർത്തിയില്ല. പുരുഷോത്തമാ! ഇതെല്ലാം നിങ്ങളുടെ തൃപ്തിക്കായി സമർപ്പിക്കുന്നു।
Verse 40
यन्न: स्वधीतं गुरव: प्रसादिता विप्राश्च वृद्धाश्च सदानुवृत्त्या । आर्या नता: सुहृदो भ्रातरश्च सर्वाणि भूतान्यनसूययैव ॥ ३९ ॥ यन्न: सुतप्तं तप एतदीश निरन्धसां कालमदभ्रमप्सु । सर्वं तदेतत्पुरुषस्य भूम्नो वृणीमहे ते परितोषणाय ॥ ४० ॥
ഹേ ഈശാ! ഞങ്ങൾ ജലത്തിനുള്ളിൽ ദീർഘകാലം നിരാഹാരമായി കഠിന തപസ്സു ചെയ്തു, കാലമദവും മോഹവും ഇല്ലാതെ. പുരുഷോത്തമാ! ഇതെല്ലാം നിങ്ങളുടെ തൃപ്തിക്കായി മാത്രം സമർപ്പിക്കുന്നു; മറ്റൊന്നും ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല।
Verse 41
मनु: स्वयम्भूर्भगवान् भवश्च येऽन्ये तपोज्ञानविशुद्धसत्त्वा: । अदृष्टपारा अपि यन्महिम्न: स्तुवन्त्यथो त्वात्मसमं गृणीम: ॥ ४१ ॥
പ്രഭോ! മനു, സ്വയംഭൂ ബ്രഹ്മാവ്, ഭഗവാൻ ശിവൻ എന്നിവരും തപസ്സും ജ്ഞാനവും കൊണ്ട് ശുദ്ധ സത്ത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന മഹായോഗികളും നിങ്ങളുടെ മഹിമയും ശക്തിയും പൂർണ്ണമായി ഗ്രഹിക്കുവാൻ കഴിയില്ല. എങ്കിലും അവർ തങ്ങളുടെ ശേഷിയനുസരിച്ച് സ്തുതിക്കുന്നു; അതുപോലെ ഞങ്ങളും ഞങ്ങളുടെ ശേഷിയോളം പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു।
Verse 42
नम: समाय शुद्धाय पुरुषाय पराय च । वासुदेवाय सत्त्वाय तुभ्यं भगवते नम: ॥ ४२ ॥
ഹേ ഭഗവാനേ! നീ സമദർശിയുമാണ്, പൂർണ്ണമായി ശുദ്ധനും, പരമപുരുഷനും. സർവ്വത്ര വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതിനാൽ നീ വാസുദേവൻ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു; നീ സത്ത്വസ്വരൂപനും ഭൗതിക മലിനതയ്ക്ക് അതീതനും. നിനക്കു ഞങ്ങളുടെ സാദര നമസ്കാരം।
Verse 43
मैत्रेय उवाच इति प्रचेतोभिरभिष्टुतो हरि: प्रीतस्तथेत्याह शरण्यवत्सल: । अनिच्छतां यानमतृप्तचक्षुषां ययौ स्वधामानपवर्गवीर्य: ॥ ४३ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു: ഹേ വിദുരാ! പ്രചേതാക്കൾ ഇങ്ങനെ സ്തുതിച്ചപ്പോൾ ശരണാഗതരുടെ രക്ഷകനും ഭക്തവത്സലനുമായ ഹരി പ്രസന്നനായി—“തഥാസ്തു, നിങ്ങളുടെ പ്രാർത്ഥന ഫലിക്കട്ടെ” എന്നു പറഞ്ഞു. അജേയവീര്യനായ ഭഗവാൻ അങ്ങനെ പറഞ്ഞ് തന്റെ ധാമത്തിലേക്ക് പോയി. പ്രചേതാക്കളുടെ കണ്ണുകൾ ഇനിയും തൃപ്തിയാകാത്തതിനാൽ അവർ വേർപാട് ആഗ്രഹിച്ചില്ല।
Verse 44
अथ निर्याय सलिलात्प्रचेतस उदन्वत: । वीक्ष्याकुप्यन्द्रुमैश्छन्नां गां गां रोद्धुमिवोच्छ्रितै: ॥ ४४ ॥
അതിനുശേഷം പ്രചേതാക്കൾ സമുദ്രജലത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നു. അവർ കണ്ടത്—ഭൂമിയിലെ വൃക്ഷങ്ങൾ അത്യന്തം ഉയർന്ന്, സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്കുള്ള വഴി തടയാൻ നിൽക്കുന്നപോലെ വ്യാപിച്ചു നിന്നിരുന്നു. മുഴുവൻ ഭൂമിയും വൃക്ഷങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടിരുന്നു; അത് കണ്ടു പ്രചേതാക്കൾ ക്രുദ്ധരായി।
Verse 45
ततोऽग्निमारुतौ राजन्नमुञ्चन्मुखतो रुषा । महीं निर्वीरुधं कर्तुं संवर्तक इवात्यये ॥ ४५ ॥
ഹേ രാജാവേ! പ്രളയകാലത്ത് രുദ്രൻ ക്രോധത്തോടെ വായിൽ നിന്ന് അഗ്നിയും വായുവും പുറപ്പെടുവിക്കുന്നതുപോലെ, പ്രചേതാക്കൾക്കും ക്രോധം മൂലം വായിൽ നിന്ന് അഗ്നി‑വായു പുറപ്പെടുവിച്ചു, ഭൂമിയെ പൂർണ്ണമായി സസ്യരഹിതമാക്കാൻ।
Verse 46
भस्मसात्क्रियमाणांस्तान् द्रुमान्वीक्ष्य पितामह: । आगत: शमयामास पुत्रान् बर्हिष्मतो नयै: ॥ ४६ ॥
ഭൂമിയിലെ വൃക്ഷങ്ങൾ ചാരമാകുന്നതു കണ്ട പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവ് ഉടൻ വന്നു, ബർഹിഷ്മാൻ രാജാവിന്റെ പുത്രന്മാരെ യുക്തിയുക്തമായ വചനങ്ങളാൽ ശമിപ്പിച്ചു।
Verse 47
तत्रावशिष्टा ये वृक्षा भीता दुहितरं तदा । उज्जह्रुस्ते प्रचेतोभ्य उपदिष्टा: स्वयम्भुवा ॥ ४७ ॥
അവിടെ ശേഷിച്ചിരുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾ പ്രചേതസുകളെ ഭയന്ന്, സ്വയംഭൂ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഉപദേശപ്രകാരം ഉടൻ തന്നെ അവരുടെ പുത്രിയെ സമർപ്പിച്ചു।
Verse 48
ते च ब्रह्मण आदेशान्मारिषामुपयेमिरे । यस्यां महदवज्ञानादजन्यजनयोनिज: ॥ ४८ ॥
ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം പ്രചേതസുകൾ മാരിഷയെ ഭാര്യയായി സ്വീകരിച്ചു. അവളുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്നാണ് ബ്രഹ്മപുത്രൻ ദക്ഷൻ ജനിച്ചത്; മഹാദേവൻ ശിവനെ അവഗണിച്ചതിന്റെ ഫലമായി അവന് മാരിഷയുടെ ഗർഭത്തിൽ ജനിക്കേണ്ടിവന്നു, രണ്ടുതവണ ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്തു।
Verse 49
चाक्षुषे त्वन्तरे प्राप्ते प्राक्सर्गे कालविद्रुते । य: ससर्ज प्रजा इष्टा: स दक्षो दैवचोदित: ॥ ४९ ॥
ചാക്ഷുഷ മന്വന്തരത്തിൽ, മുൻസൃഷ്ടിയിൽ കാലപ്രവാഹത്തിൽ ശരീരം നശിച്ചിരുന്നെങ്കിലും, അതേ ദക്ഷൻ ദൈവചോദനയാൽ ഇഷ്ടപ്രജകളെ സൃഷ്ടിച്ചു।
Verse 50
यो जायमान: सर्वेषां तेजस्तेजस्विनां रुचा । स्वयोपादत्त दाक्ष्याच्च कर्मणां दक्षमब्रुवन् ॥ ५० ॥ तं प्रजासर्गरक्षायामनादिरभिषिच्य च । युयोज युयुजेऽन्यांश्च स वै सर्वप्रजापतीन् ॥ ५१ ॥
ജനിച്ച ഉടൻ ദക്ഷൻ തന്റെ ദേഹകാന്തിയുടെ അത്യുത്തമ തേജസ്സാൽ മറ്റെല്ലാവരുടെയും തേജസ്സിനെ മറികടന്നു. കർമങ്ങളിൽ അത്യന്തം നിപുണനായതിനാൽ അവനെ ‘ദക്ഷ’ എന്നു വിളിച്ചു—അർത്ഥം ‘വളരെ പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ’.
Verse 51
यो जायमान: सर्वेषां तेजस्तेजस्विनां रुचा । स्वयोपादत्त दाक्ष्याच्च कर्मणां दक्षमब्रुवन् ॥ ५० ॥ तं प्रजासर्गरक्षायामनादिरभिषिच्य च । युयोज युयुजेऽन्यांश्च स वै सर्वप्रजापतीन् ॥ ५१ ॥
ജനിച്ച ഉടൻ ദക്ഷൻ തന്റെ ദേഹകാന്തിയുടെ അത്യുത്തമ തേജസ്സാൽ എല്ലാവരുടെയും തേജസ്സിനെ മറികടന്നു. കർമ്മങ്ങളിൽ അത്യന്തം നിപുണനായതിനാൽ അവനെ ‘ദക്ഷ’ എന്നു വിളിച്ചു. അതുകൊണ്ട് ബ്രഹ്മദേവൻ അവനെ പ്രജാസൃഷ്ടിയും പരിപാലനവും എന്ന ദൗത്യത്തിൽ നിയോഗിച്ചു; കാലക്രമേണ ദക്ഷൻ മറ്റു പ്രജാപതിമാരെയും അതേ പ്രവർത്തിയിൽ ഏർപ്പെടുത്തി।
Frequently Asked Questions
Their unity shows purified consciousness: no envy, one purpose, and cooperative devotional service. In Bhāgavata theology, such non-envious harmony is a sign of sattva refined by bhakti; it is especially pleasing to the Lord because it mirrors the spiritual world’s relational fabric, where devotion is expressed through loving cooperation rather than competition.
The Lord frames their enjoyment as non-obstructive because it is granted under His shelter and followed by the rise of unadulterated bhakti. The chapter explicitly states the bhakti principle: one who offers the results of action to Bhagavān is not bound even while living in family life. Thus, enjoyment does not become bondage when detached and dedicated to the Supreme.
It expresses mature bhakti: they value the means that continually awakens love of God—association and hari-kathā—above heaven, mystic success, or even impersonal liberation. The chapter asserts that even a moment with a pure devotee surpasses heavenly promotion and Brahman merging, because sādhu-saṅga directly plants and nourishes devotion.
Māriṣā is the daughter connected to Pramlocā and Kaṇḍu, cared for by the trees and nourished by the Moon’s nectar. Her marriage to the Pracetās fulfills the cosmic order to generate progeny while keeping their shared unity intact; it also becomes the instrument for Dakṣa’s rebirth, linking this chapter to the broader Dakṣa–Śiva narrative tensions in the Purāṇa.
Dakṣa’s rebirth is attributed to disobedience and disrespect toward Śiva (Mahādeva), showing that even powerful administrators are accountable to dharma and Vaiṣṇava principles. The narrative uses Dakṣa to illustrate how pride in ritual power can lead to downfall, and how cosmic administration (visarga/prajā-sarga) must remain aligned with devotion and respect for the Lord’s devotees.