Adhyaya 28

Verse 1

नारद उवाच सैनिका भयनाम्नो ये बर्हिष्मन् दिष्टकारिण: । प्रज्वारकालकन्याभ्यां विचेरुरवनीमिमाम् ॥ १ ॥

നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പ്രാചീനബർഹിഷത് രാജാവേ! തുടർന്ന് ‘ഭയം’ എന്ന നാമമുള്ള യവനരാജാവും പ്രജ്വാരനും കാലകന്യയും അവന്റെ സൈന്യവും ഈ ഭൂമിയാകെ സഞ്ചരിച്ചു।

Verse 2

त एकदा तु रभसा पुरञ्जनपुरीं नृप । रुरुधुर्भौमभोगाढ्यां जरत्पन्नगपालिताम् ॥ २ ॥

ഹേ രാജാവേ! ഒരിക്കൽ അവർ അതിവേഗത്തോടെ പുരഞ്ജനപുരിയെ ആക്രമിച്ചു. നഗരം ഭോഗസാമഗ്രികളാൽ സമൃദ്ധമായിരുന്നെങ്കിലും, ഒരു വൃദ്ധ സർപ്പം അതിനെ കാത്തിരുന്നു.

Verse 3

कालकन्यापि बुभुजे पुरञ्जनपुरं बलात् । ययाभिभूत: पुरुष: सद्यो नि:सारतामियात् ॥ ३ ॥

കാലകന്യയും ആ ഭീകര സൈന്യത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ ബലമായി പുരഞ്ജനപുരിയെ കീഴടക്കി; അവളാൽ അധീനനായ പുരുഷൻ ഉടൻ തന്നെ നിർപ്രയോജനനായി മാറി.

Verse 4

तयोपभुज्यमानां वै यवना: सर्वतोदिशम् । द्वार्भि: प्रविश्य सुभृशं प्रार्दयन् सकलां पुरीम् ॥ ४ ॥

കാലകന്യ (കാലത്തിന്റെ പുത്രി) ശരീരത്തെ ആക്രമിച്ചപ്പോൾ, യവനരാജാവിന്റെ ഭീകര സൈന്യം വിവിധ കവാടങ്ങളിലൂടെ നഗരത്തിൽ കയറി എല്ലാ പൗരന്മാർക്കും കടുത്ത പീഡനം നൽകി.

Verse 5

तस्यां प्रपीड्यमानायामभिमानी पुरञ्जन: । अवापोरुविधांस्तापान् कुटुम्बी ममताकुल: ॥ ५ ॥

നഗരം ഇങ്ങനെ പീഡിതമാകുമ്പോൾ, അഹങ്കാരിയായ പുരഞ്ജനൻ—കുടുംബാസക്തിയും മമതയും കൊണ്ട് കലങ്ങിയവൻ—യവനരാജാവിന്റെയും കാലകന്യയുടെയും ആക്രമണത്തിൽ പലവിധ ദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവിച്ചു.

Verse 6

कन्योपगूढो नष्टश्री: कृपणो विषयात्मक: । नष्टप्रज्ञो हृतैश्वर्यो गन्धर्वयवनैर्बलात् ॥ ६ ॥

കാലകന്യയുടെ ആലിംഗനത്തിൽ രാജാവ് പുരഞ്ജനന്റെ സൗന്ദര്യം ക്രമേണ നശിച്ചു. വിഷയാസക്തിയാൽ ബുദ്ധി ക്ഷീണിച്ചു, ഐശ്വര്യം നഷ്ടപ്പെട്ടു; ഗന്ധർവരും യവനരും ബലമായി അവനെ കീഴടക്കി।

Verse 7

विशीर्णां स्वपुरीं वीक्ष्य प्रतिकूलाननाद‍ृतान् । पुत्रान् पौत्रानुगामात्याञ्जायां च गतसौहृदाम् ॥ ७ ॥

തന്റെ നഗരം ചിതറിപ്പോയതായി കണ്ട രാജാവ്, പുത്രന്മാരും പൗത്രന്മാരും സേവകരും മന്ത്രിമാരും ക്രമേണ വിരോധികളായി അവഗണിക്കുന്നതായി കണ്ടു. ഭാര്യയുടെ സ്നേഹവും തണുത്ത് നിർലിപ്തമാകുന്നതും അവൻ ശ്രദ്ധിച്ചു।

Verse 8

आत्मानं कन्यया ग्रस्तं पञ्चालानरिदूषितान् । दुरन्तचिन्तामापन्नो न लेभे तत्प्रतिक्रियाम् ॥ ८ ॥

രാജാവ് പുരഞ്ജനൻ കുടുംബാംഗങ്ങളും ബന്ധുക്കളും അനുയായികളും സേവകരും സെക്രട്ടറിമാരും എല്ലാം തനിക്കെതിരായതായി കണ്ടപ്പോൾ അത്യന്തം വ്യാകുലനായി. എന്നാൽ കാലകന്യ പൂർണ്ണമായി അവനെ ഗ്രസിച്ചതിനാൽ അവസ്ഥയ്ക്ക് പ്രതിവിധി കണ്ടെത്താനായില്ല।

Verse 9

कामानभिलषन्दीनो यातयामांश्च कन्यया । विगतात्मगतिस्‍नेह: पुत्रदारांश्च लालयन् ॥ ९ ॥

കാലകന്യയുടെ സ്വാധീനത്തിൽ ഭോഗവസ്തുക്കൾ നിസ്സാരവും പഴകിയതുമായിത്തീർന്നു. കാമവാഞ്ഛകൾ തുടർന്നതിനാൽ രാജാവ് പുരഞ്ജനൻ എല്ലാറ്റിലും ദീനനായി, ജീവിതലക്ഷ്യം ഗ്രഹിച്ചില്ല. എന്നിരുന്നാലും ഭാര്യയും മക്കളും എന്ന സ്നേഹബന്ധത്തിൽ കുടുങ്ങി അവരുടെ പോഷണത്തെക്കുറിച്ച് ആശങ്കപ്പെട്ടു।

Verse 10

गन्धर्वयवनाक्रान्तां कालकन्योपमर्दिताम् । हातुं प्रचक्रमे राजा तां पुरीमनिकामत: ॥ १० ॥

ഗന്ധർവ-യവന സൈന്യങ്ങൾ കയ്യേറി, കാലകന്യ തകർത്ത തന്റെ നഗരത്തെ രാജാവ് പുരഞ്ജനൻ വിട്ടുപോകാൻ ആഗ്രഹിച്ചില്ല. എങ്കിലും സാഹചര്യങ്ങളുടെ ബലത്തിൽ അവൻ ആ പുരി ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടിവന്നു।

Verse 11

भयनाम्नोऽग्रजो भ्राता प्रज्वार: प्रत्युपस्थित: । ददाह तां पुरीं कृत्‍स्‍नां भ्रातु: प्रियचिकीर्षया ॥ ११ ॥

അപ്പോൾ യവനരാജന്റെ മൂത്ത സഹോദരൻ ‘പ്രജ്വാര’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായവൻ അവിടെ എത്തി. ഭയം എന്ന പേരുള്ള ഇളയ സഹോദരനെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ അവൻ മുഴുവൻ നഗരിയും തീകൊളുത്തി.

Verse 12

तस्यां सन्दह्यमानायां सपौर: सपरिच्छद: । कौटुम्बिक: कुटुम्बिन्या उपातप्यत सान्वय: ॥ १२ ॥

നഗരം കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ രാജാവിന്റെ പൗരന്മാരും സേവകരും കുടുംബാംഗങ്ങളും—മക്കൾ, കൊച്ചുമക്കൾ, ഭാര്യമാർ, മറ്റ് ബന്ധുക്കൾ—എല്ലാവരും തീയിൽ കുടുങ്ങി. അതിനാൽ പുരഞ്ജനൻ അത്യന്തം ദുഃഖിച്ചു.

Verse 13

यवनोपरुद्धायतनो ग्रस्तायां कालकन्यया । पुर्यां प्रज्वारसंसृष्ट: पुरपालोऽन्वतप्यत ॥ १३ ॥

യവനന്മാർ വളഞ്ഞ നഗരത്തിൽ നഗരപാലകനായ സർപ്പം, കാലകന്യ പൗരന്മാരെ ആക്രമിക്കുന്നതു കണ്ടു. പ്രജ്വാരത്തിന്റെ തീയിൽ തന്റെ വാസസ്ഥലവും കത്തുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ അവൻ അത്യന്തം വേദനിച്ചു.

Verse 14

न शेके सोऽवितुं तत्र पुरुकृच्छ्रोरुवेपथु: । गन्तुमैच्छत्ततो वृक्षकोटरादिव सानलात् ॥ १४ ॥

അവൻ അത്യന്തം കഷ്ടത്താൽ വിറച്ചുകൊണ്ട് അവിടെ ആരെയും രക്ഷിക്കാനായില്ല. കാട്ടുതീ പടർന്നാൽ മരക്കുഴിയിൽ കഴിയുന്ന പാമ്പ് പുറത്തേക്കിറങ്ങാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ, തീയുടെ കടുത്ത ചൂട് കാരണം അവൻ നഗരം വിട്ടുപോകാൻ ആഗ്രഹിച്ചു.

Verse 15

शिथिलावयवो यर्हि गन्धर्वैर्हृतपौरुष: । यवनैररिभी राजन्नुपरुद्धो रुरोद ह ॥ १५ ॥

ഹേ രാജാവേ, ഗന്ധർവന്മാർ അവന്റെ പൗരുഷം കവർന്നതുകൊണ്ടും യവന ശത്രുക്കൾ അവനെ തടഞ്ഞതുകൊണ്ടും അവന്റെ അവയവങ്ങൾ ശിഥിലമായി. ദേഹം വിട്ടുപോകാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ ശത്രുക്കൾ തടഞ്ഞു; പരാജയപ്പെട്ട് അവൻ ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞു.

Verse 16

दुहितृ: पुत्रपौत्रांश्च जामिजामातृपार्षदान् । स्वत्वावशिष्टं यत्किञ्चिद् गृहकोशपरिच्छदम् ॥ १६ ॥

അപ്പോൾ രാജാവ് പുരഞ്ജനൻ തന്റെ പുത്രിമാർ, പുത്രന്മാർ, പൗത്രന്മാർ, മരുമക്കൾ, മരുമക്കന്മാർ, സേവകർ എന്നിവരെയും മറ്റു സഹചാരികളെയും, കൂടാതെ തന്റെ വീട്, ഗൃഹോപകരണങ്ങൾ, ശേഷിച്ച ചെറിയ സമ്പാദ്യവും ഓർക്കാൻ തുടങ്ങി।

Verse 17

अहं ममेति स्वीकृत्य गृहेषु कुमतिर्गृही । दध्यौ प्रमदया दीनो विप्रयोग उपस्थिते ॥ १७ ॥

‘ഞാൻ’ ‘എന്റെ’ എന്ന ഭാവത്തിൽ ഗൃഹങ്ങളിൽ കുടുങ്ങിയ രാജാവ് പുരഞ്ജനൻ ദുഷ്ബുദ്ധിയാൽ ഗൃഹസ്ഥനായി. ഭാര്യയോടുള്ള അത്യധിക ആസക്തി മൂലം അവൻ ദീനനായി; വേർപാടിന്റെ സമയം വന്നപ്പോൾ അവൻ അത്യന്തം ദുഃഖിച്ചു।

Verse 18

लोकान्तरं गतवति मय्यनाथा कुटुम्बिनी । वर्तिष्यते कथं त्वेषा बालकाननुशोचती ॥ १८ ॥

രാജാവ് പുരഞ്ജനൻ വ്യാകുലനായി ചിന്തിച്ചു—“അയ്യോ! അനേകം മക്കളുടെ ഭാരത്തിൽ കഴിയുന്ന എന്റെ ഭാര്യ, ഞാൻ പോയാൽ അനാഥയാകും. ഞാൻ ഈ ദേഹം വിട്ടാൽ അവൾ ഇവരെയെല്ലാം എങ്ങനെ പോറ്റും? കുടുംബപരിപാലന ചിന്തകൾ അവളെ ഏറെ പീഡിപ്പിക്കും.”

Verse 19

न मय्यनाशिते भुङ्क्ते नास्‍नाते स्‍नाति मत्परा । मयि रुष्टे सुसन्त्रस्ता भर्त्सिते यतवाग्भयात् ॥ १९ ॥

രാജാവ് പുരഞ്ജനൻ ഭാര്യയോടുള്ള തന്റെ പഴയ ഇടപാടുകൾ ഓർത്തു. “അവൾ എനിക്കു അത്രമേൽ ആസക്തയായിരുന്നു; ഞാൻ ഭക്ഷിക്കാതെ അവൾ ഭക്ഷിക്കില്ല, ഞാൻ കുളിക്കാതെ അവൾ കുളിക്കില്ല. ഞാൻ ചിലപ്പോൾ കോപിച്ച് ശാസിച്ചാൽ, ഭയത്താൽ വാക്കടക്കി മൗനമായി എല്ലാം സഹിക്കുമായിരുന്നു” എന്ന് അവൻ ഓർത്തു।

Verse 20

प्रबोधयति माविज्ञं व्युषिते शोककर्शिता । वर्त्मैतद् गृहमेधीयं वीरसूरपि नेष्यति ॥ २० ॥

രാജാവ് പുരഞ്ജനൻ തുടർന്നു ചിന്തിച്ചു—“ഞാൻ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലായപ്പോൾ അവൾ എനിക്ക് നല്ല ഉപദേശം നൽകി ഉണർത്തുമായിരുന്നു; ഞാൻ വീട്ടിൽ നിന്ന് അകലെ ആയാൽ അവൾ ദുഃഖംകൊണ്ട് ക്ഷീണിക്കുമായിരുന്നു. അനേകം വീരപുത്രന്മാരുടെ മാതാവായിട്ടും, ഗൃഹകാര്യങ്ങളുടെ ഈ ഭാരമവൾ എങ്ങനെ വഹിക്കും എന്ന ഭയം എനിക്കുണ്ട്.”

Verse 21

कथं नु दारका दीना दारकीर्वापरायणा: । वर्तिष्यन्ते मयि गते भिन्ननाव इवोदधौ ॥ २१ ॥

രാജാ പുരഞ്ജനൻ വ്യാകുലനായി പറഞ്ഞു—“ഞാൻ ലോകം വിട്ടാൽ, എന്നിൽ ആശ്രിതരായ എന്റെ ദീന പുത്രന്മാരും പുത്രിമാരും എങ്ങനെ ജീവിക്കും? അവരുടെ അവസ്ഥ സമുദ്രത്തിൽ തകർന്ന കപ്പലിലെ യാത്രക്കാരെപ്പോലെയാകും.”

Verse 22

एवं कृपणया बुद्ध्या शोचन्तमतदर्हणम् । ग्रहीतुं कृतधीरेनं भयनामाभ्यपद्यत ॥ २२ ॥

ഇങ്ങനെ കൃപണബുദ്ധിയാൽ, ദുഃഖിക്കേണ്ടതല്ലാത്ത കാര്യത്തിൽ ദുഃഖിച്ചിരുന്ന രാജാവിനെ പിടികൂടാൻ ‘ഭയം’ എന്ന നാമമുള്ള യവനരാജൻ ഉടൻ അടുത്തുവന്നു.

Verse 23

पशुवद्यवनैरेष नीयमान: स्वकं क्षयम् । अन्वद्रवन्ननुपथा: शोचन्तो भृशमातुरा: ॥ २३ ॥

യവനന്മാർ രാജാവ് പുരഞ്ജനനെ മൃഗത്തെപ്പോലെ കെട്ടി അവരുടെ സ്ഥലത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ, അനുചരർ അത്യന്തം വ്യാകുലരായി വിലപിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ നിർബന്ധിതരായി കൂടെ പോയി.

Verse 24

पुरीं विहायोपगत उपरुद्धो भुजङ्गम: । यदा तमेवानु पुरी विशीर्णा प्रकृतिं गता ॥ २४ ॥

യവനരാജന്റെ സൈന്യം പിടികൂടിയ സർപ്പം നഗരം വിട്ട് പുറത്തേക്ക് വന്നിരുന്നു; മറ്റുള്ളവരോടൊപ്പം തന്റെ യജമാനനെ പിന്തുടർന്നു. എല്ലാവരും നഗരം വിട്ടയുടൻ ആ പുരി തകർന്നു പൊടിയായി മാറി.

Verse 25

विकृष्यमाण: प्रसभं यवनेन बलीयसा । नाविन्दत्तमसाविष्ट: सखायं सुहृदं पुर: ॥ २५ ॥

ശക്തനായ യവനൻ അവനെ ബലമായി വലിച്ചിഴച്ചുകൊണ്ടുപോയിട്ടും, അജ്ഞാനാന്ധകാരത്തിൽ മൂടപ്പെട്ട രാജാവിന് മുന്നിലിരുന്ന സഖാവും സുഹൃത്തുമായ അന്തര്യാമി പരമാത്മാവിനെ ഓർക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.

Verse 26

तं यज्ञपशवोऽनेन संज्ञप्ता येऽदयालुना । कुठारैश्चिच्छिदु: क्रुद्धा: स्मरन्तोऽमीवमस्य तत् ॥ २६ ॥

ദുഷ്ടനായ പുരഞ്ജനൻ രാജാവ് മുമ്പ് പല യാഗങ്ങളിലും അനവധി മൃഗങ്ങളെ കൊല്ലുകയുണ്ടായി. ഇപ്പോൾ അവസരം കണ്ട ആ യാഗപശുക്കൾ ക്രോധത്തോടെ, തങ്ങളുടെ വേദന ഓർത്ത്, കൊമ്പുകളാൽ അവനെ കുത്തി കീറിത്തുടങ്ങി; കുഠാരങ്ങളാൽ വെട്ടിത്തകർക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി.

Verse 27

अनन्तपारे तमसि मग्नो नष्टस्मृति: समा: । शाश्वतीरनुभूयार्तिं प्रमदासङ्गदूषित: ॥ २७ ॥

സ്ത്രീസംഗത്തിന്റെ മലിനബന്ധം മൂലം ജീവൻ—പുരഞ്ജനനെപ്പോലെ—അനന്തമായ അന്ധകാരത്തിൽ മുങ്ങി, സ്മൃതി നഷ്ടപ്പെടുത്തി, അനവധി വർഷങ്ങളോളം ഭൗതികജീവിതത്തിന്റെ സ്ഥിരമായ വേദന അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 28

तामेव मनसा गृह्णन् बभूव प्रमदोत्तमा । अनन्तरं विदर्भस्य राजसिंहस्य वेश्मनि ॥ २८ ॥

പുരഞ്ജനൻ ഭാര്യയെ മനസ്സിൽ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ദേഹം വിട്ടു. അതിനാൽ അടുത്ത ജന്മത്തിൽ അവൻ അത്യന്തം സുന്ദരിയും സുസ്ഥിതയുമായ സ്ത്രീയായി മാറി, വിദർഭരാജാവിന്റെ വീട്ടിൽ പുത്രിയായി ജനിച്ചു.

Verse 29

उपयेमे वीर्यपणां वैदर्भीं मलयध्वज: । युधि निर्जित्य राजन्यान् पाण्ड्य: परपुरञ्जय: ॥ २९ ॥

വിദർഭരാജാവിന്റെ പുത്രി വൈദർഭിയുടെ വിവാഹം മഹാശക്തനായ ഒരാളോടാണ് നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. പാണ്ഡ്യദേശവാസിയും പരപുരഞ്ജയനുമായ മലയധ്വജൻ യുദ്ധത്തിൽ മറ്റു രാജകുമാരന്മാരെ ജയിച്ച് അവളെ വിവാഹം ചെയ്തു.

Verse 30

तस्यां स जनयां चक्र आत्मजामसितेक्षणाम् । यवीयस: सप्त सुतान् सप्त द्रविडभूभृत: ॥ ३० ॥

അവളിൽ മലയധ്വജൻ കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ള ഒരു പുത്രിയെ ജനിപ്പിച്ചു. കൂടാതെ ഏഴ് ഇളയ പുത്രന്മാരും ഉണ്ടായി; അവർ പിന്നീട് ദ്രാവിഡദേശത്തിന്റെ ഭരണാധികാരികളായി. അങ്ങനെ ആ ദേശത്ത് ഏഴ് രാജാക്കന്മാർ ഉണ്ടായി.

Verse 31

एकैकस्याभवत्तेषां राजन्नर्बुदमर्बुदम् । भोक्ष्यते यद्वंशधरैर्मही मन्वन्तरं परम् ॥ ३१ ॥

ഹേ രാജൻ പ്രാചീനബർഹിഷത്! മലയധ്വജന്റെ പുത്രന്മാരിൽ ഓരോരുത്തർക്കും കോടിക്കണക്കിന് പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു. അവരുടെ വംശധരന്മാർ ഒരു മനുവിന്റെ ആയുസ്സിന്റെ അവസാനം വരെ, അതിനുശേഷവും, സമസ്ത ഭൂമിയെ സംരക്ഷിച്ചു.

Verse 32

अगस्त्य: प्राग्दुहितरमुपयेमे धृतव्रताम् । यस्यां द‍ृढच्युतो जात इध्मवाहात्मजो मुनि: ॥ ३२ ॥

മഹർഷി അഗസ്ത്യൻ മലയധ്വജന്റെ ജ്യേഷ്ഠ പുത്രി ധൃതവ്രതയെ വിവാഹം ചെയ്തു; അവൾ ശ്രീകൃഷ്ണനോടുള്ള അചഞ്ചല ഭക്തിയുള്ളവൾ. അവളിൽ നിന്ന് ദൃഢച്യുതൻ എന്ന പുത്രൻ ജനിച്ചു; അവനിൽ നിന്ന് ഇധ്മവാഹൻ എന്ന മുനിപുത്രനും ജനിച്ചു.

Verse 33

विभज्य तनयेभ्य: क्ष्मां राजर्षिर्मलयध्वज: । आरिराधयिषु: कृष्णं स जगाम कुलाचलम् ॥ ३३ ॥

രാജർഷി മലയധ്വജൻ തന്റെ മുഴുവൻ രാജ്യം പുത്രന്മാർക്കായി വിഭജിച്ചു നൽകി. തുടർന്ന് പൂർണ്ണ ഏകാഗ്രതയോടെ ശ്രീകൃഷ്ണനെ ആരാധിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അദ്ദേഹം കുലാചലം എന്ന ഏകാന്തസ്ഥാനത്തേക്ക് പോയി.

Verse 34

हित्वा गृहान् सुतान् भोगान् वैदर्भी मदिरेक्षणा । अन्वधावत पाण्ड्येशं ज्योत्‍स्‍नेव रजनीकरम् ॥ ३४ ॥

വീട്, മക്കൾ, ഭോഗസുഖങ്ങൾ എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച്, മദിരാനയനയായ വൈദർഭി പാണ്ഡ്യരാജനെ പിന്തുടർന്നു—രാത്രിയിൽ ചന്ദ്രനെ ചന്ദ്രപ്രഭ പിന്തുടരുന്നതുപോലെ.

Verse 35

तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका । तत्पुण्यसलिलैर्नित्यमुभयत्रात्मनो मृजन् ॥ ३५ ॥ कन्दाष्टिभिर्मूलफलै: पुष्पपर्णैस्तृणोदकै: । वर्तमान: शनैर्गात्रकर्शनं तप आस्थित: ॥ ३६ ॥

കുലാചല പ്രദേശത്ത് ചന്ദ്രവസാ, താമ്രപർണീ, വടോദകാ എന്നീ നദികൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. രാജാവ് മലയധ്വജൻ ആ പുണ്യജലങ്ങളിൽ നിത്യവും സ്നാനം ചെയ്ത് പുറവും ഉള്ളും സ്വയം ശുദ്ധീകരിച്ചു. കിഴങ്ങുകൾ, വിത്തുകൾ, വേർ-ഫലങ്ങൾ, പുഷ്പ-ഇലകൾ, പുല്ലുകൾ എന്നിവ കഴിച്ച് വെള്ളം കുടിച്ച് കഠിന തപസ്സിൽ പ്രവേശിച്ചു; ഒടുവിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരം വളരെ ക്ഷീണിച്ചു കൃശ്യമായി.

Verse 36

तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका । तत्पुण्यसलिलैर्नित्यमुभयत्रात्मनो मृजन् ॥ ३५ ॥ कन्दाष्टिभिर्मूलफलै: पुष्पपर्णैस्तृणोदकै: । वर्तमान: शनैर्गात्रकर्शनं तप आस्थित: ॥ ३६ ॥

കുലാചല ദേശത്തിൽ ചന്ദ്രവസാ, താമ്രപർണി, വടോദകാ എന്നിങ്ങനെ പുണ്യനദികൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. രാജാവ് മലയധ്വജൻ നിത്യവും അവിടേക്ക് ചെന്നു സ്നാനം ചെയ്ത് ബാഹ്യവും അന്തഃകരണവും ശുദ്ധീകരിച്ചു. കിഴങ്ങുകൾ, വിത്തുകൾ, ഇലകൾ, പുഷ്പങ്ങൾ, വേറുകൾ, ഫലങ്ങൾ, പുല്ല് എന്നിവ ഭക്ഷിച്ച് ജലം പാനം ചെയ്ത് ക്രമേണ ദേഹം ക്ഷീണിപ്പിച്ച് കടുത്ത തപസ്സിൽ നിലകൊണ്ടു; അവസാനം അത്യന്തം കൃശനായി.

Verse 37

शीतोष्णवातवर्षाणि क्षुत्पिपासे प्रियाप्रिये । सुखदु:खे इति द्वन्द्वान्यजयत्समदर्शन: ॥ ३७ ॥

തപസ്സിന്റെ ശക്തിയാൽ രാജാവ് മലയധ്വജൻ ശീത-ഉഷ്ണം, കാറ്റ്-മഴ, വിശപ്പ്-ദാഹം, പ്രിയം-അപ്രിയം, സുഖം-ദുഃഖം എന്നീ ദ്വന്ദ്വങ്ങളോടു സമദർശിയായി. ഇങ്ങനെ അവൻ എല്ലാ ആപേക്ഷികതകളെയും ജയിച്ചു.

Verse 38

तपसा विद्यया पक्‍वकषायो नियमैर्यमै: । युयुजे ब्रह्मण्यात्मानं विजिताक्षानिलाशय: ॥ ३८ ॥

തപസ്സും വിദ്യയും നിയമ-യമങ്ങളും കൊണ്ട് രാജാവ് മലയധ്വജന്റെ കഷായങ്ങൾ (അശുദ്ധ വാസനകൾ) പക്വമായി ക്ഷയിച്ചു. ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും പ്രാണനെയും ചിത്തത്തെയും ജയിച്ച് അവൻ തന്റെ ആത്മാവിനെ പരബ്രഹ്മമായ ശ്രീകൃഷ്ണനിൽ ഏകാഗ്രമാക്കി.

Verse 39

आस्ते स्थाणुरिवैकत्र दिव्यं वर्षशतं स्थिर: । वासुदेवे भगवति नान्यद्वेदोद्वहन् रतिम् ॥ ३९ ॥

ഇങ്ങനെ അവൻ ഒരിടത്ത് തന്നെ തൂണുപോലെ അചലനായി, ദേവഗണനപ്രകാരം നൂറു വർഷം സ്ഥിരമായി ഇരുന്നു. അതിനുശേഷം ഭഗവാൻ വാസുദേവനായ ശ്രീകൃഷ്ണനോടു ശുദ്ധ ഭക്തിരതി ഉദിച്ചു, അതിൽ തന്നെ അവൻ അചഞ്ചലമായി നിലകൊണ്ടു.

Verse 40

स व्यापकतयात्मानं व्यतिरिक्ततयात्मनि । विद्वान् स्वप्न इवामर्शसाक्षिणं विरराम ह ॥ ४० ॥

രാജാവ് മലയധ്വജൻ പരിപൂർണ്ണജ്ഞാനം നേടി: പരമാത്മാവ് സർവ്വവ്യാപിയാണ്; ജീവാത്മാവ് അവനിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി ദേഹത്തിൽ സ്ഥാനികമാണ്. ദേഹം ആത്മാവല്ലെന്നും ആത്മാവ് ദേഹത്തിന്റെ സാക്ഷിയാണെന്നും തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, സ്വപ്നത്തിൽ നിന്ന് ഉണർന്നതുപോലെ ഭ്രമത്തിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചു.

Verse 41

साक्षाद्भगवतोक्तेन गुरुणा हरिणा नृप । विशुद्धज्ञानदीपेन स्फुरता विश्वतोमुखम् ॥ ४१ ॥

ഇങ്ങനെ രാജാവ് മലയധ്വജൻ സാക്ഷാൽ ഭഗവാൻ ഹരിരൂപ ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശത്താൽ വിശുദ്ധജ്ഞാനം പ്രാപിച്ചു. ആ ദിവ്യ ജ്ഞാനദീപംകൊണ്ട് അവൻ എല്ലാം എല്ലാ ദിശകളിലും ഗ്രഹിച്ചു।

Verse 42

परे ब्रह्मणि चात्मानं परं ब्रह्म तथात्मनि । वीक्षमाणो विहायेक्षामस्मादुपरराम ह ॥ ४२ ॥

അവൻ പരബ്രഹ്മത്തിൽ താനെയും, തനിക്കുള്ളിൽ പരബ്രഹ്മത്തെയും ഇരിക്കുന്നതായി കണ്ടു. ഇരുവരും ഒരുമിച്ചിരിക്കുന്നതറിഞ്ഞ് ഭേദദൃഷ്ടി വിട്ട് വേറിട്ട സ്വാർത്ഥപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചു।

Verse 43

पतिं परमधर्मज्ञं वैदर्भी मलयध्वजम् । प्रेम्णा पर्यचरद्धित्वा भोगान् सा पतिदेवता ॥ ४३ ॥

വിദർഭരാജന്റെ പുത്രി പരമധർമ്മജ്ഞനായ മലയധ്വജനെ തന്നെ സർവ്വസ്വവും പരമവും ആയി സ്വീകരിച്ച് പ്രേമത്തോടെ സേവിച്ചു. ഭോഗങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് പതിദേവതയായി ഭർത്താവിന്റെ നിബന്ധനകൾ അനുസരിച്ചു।

Verse 44

चीरवासा व्रतक्षामा वेणीभूतशिरोरुहा । बभावुप पतिं शान्ता शिखा शान्तमिवानलम् ॥ ४४ ॥

അവൾ പഴയ വസ്ത്രം ധരിച്ചു, വ്രതതപസ്സാൽ ക്ഷീണിച്ച് കൃശയായി; മുടി ചീകാതിരുന്നതിനാൽ അത് ജടയായി കുരുങ്ങി. ഭർത്താവിനടുത്ത് തന്നെയിരുന്നിട്ടും അവൾ ശാന്തവും അചഞ്ചലവും—അശാന്തിയില്ലാത്ത അഗ്നിശിഖപോലെ—ആയിരുന്നു।

Verse 45

अजानती प्रियतमं यदोपरतमङ्गना । सुस्थिरासनमासाद्य यथापूर्वमुपाचरत् ॥ ४५ ॥

പ്രിയതമൻ ദേഹം വിട്ടുപോയെന്ന് അവൾ തിരിച്ചറിയുന്നതുവരെ, അദ്ദേഹം സ്ഥിരാസനത്തിൽ ഇരുന്നിട്ടും അവൾ മുൻപുപോലെ തന്നെ സേവനം തുടർന്നു।

Verse 46

यदा नोपलभेताङ्‌घ्रावूष्माणं पत्युरर्चती । आसीत्संविग्नहृदया यूथभ्रष्टा मृगी यथा ॥ ४६ ॥

അവൾ ഭർത്താവിന്റെ പാദങ്ങൾ മർദിച്ച് സേവിക്കുമ്പോൾ അവയിൽ ഉഷ്ണത ഇല്ലാതായതു കണ്ടു; അപ്പോൾ അദ്ദേഹം ദേഹം വിട്ടുവെന്ന് അവൾ ഗ്രഹിച്ചു. ഭർത്തൃസാന്നിധ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട അവൾ കൂട്ടത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട മാൻപോലെ അത്യന്തം വ്യാകുലയായി.

Verse 47

आत्मानं शोचती दीनमबन्धुं विक्लवाश्रुभि: । स्तनावासिच्य विपिने सुस्वरं प्ररुरोद सा ॥ ४७ ॥

അവൾ സ്വയം ദീനയും ആശ്രയമില്ലാത്തവളുമായി കരുതി വിലപിച്ചു. കണ്ണുനീർ ഒഴുകി അവളുടെ മുലകൾ നനഞ്ഞു; ആ വനത്തിൽ അവൾ ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞു.

Verse 48

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे इमामुदधिमेखलाम् । दस्युभ्य: क्षत्रबन्धुभ्यो बिभ्यतीं पातुमर्हसि ॥ ४८ ॥

എഴുന്നേൽക്കൂ, എഴുന്നേൽക്കൂ രാജർഷേ! ജലവലയത്തിൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഈ ലോകത്തെ നോക്കുക; കള്ളന്മാരും പേരിനുള്ള രാജാക്കളായ ക്ഷത്രബന്ധുക്കളും ഇതിനെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു. ലോകം ഭയത്തിലാണ്; അതിനെ കാക്കുക നിന്റെ ധർമ്മമാണ്.

Verse 49

एवं विलपन्ती बाला विपिनेऽनुगता पतिम् । पतिता पादयोर्भर्तू रुदत्यश्रूण्यवर्तयत् ॥ ४९ ॥

ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട് ആ അനുസരണശീലമുള്ള ഭാര്യ വനത്തിൽ ഭർത്താവിനെ പിന്തുടർന്ന് ചെന്നു, മരിച്ച ഭർത്താവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു. കരുണയായി കരഞ്ഞപ്പോൾ അവളുടെ കണ്ണുനീർ ഒഴുകി വീണു.

Verse 50

चितिं दारुमयीं चित्वा तस्यां पत्यु: कलेवरम् । आदीप्य चानुमरणे विलपन्ती मनो दधे ॥ ५० ॥

അവൾ മരംകൊണ്ട് ചിത ഒരുക്കി അതിൽ ഭർത്താവിന്റെ ശരീരം വെച്ചു. ചിത കത്തിച്ച്, കടുത്ത വിലാപത്തോടെ ഭർത്താവിനൊപ്പം അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ച് മരിക്കുവാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു.

Verse 51

तत्र पूर्वतर: कश्चित्सखा ब्राह्मण आत्मवान् । सान्‍त्वयन् वल्गुना साम्ना तामाह रुदतीं प्रभो ॥ ५१ ॥

ഹേ രാജാവേ, അവിടെ പുരഞ്ജന രാജാവിന്റെ പഴയ സുഹൃത്തായ ആത്മവാനായ ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ വന്നു, മധുരവചനങ്ങളാൽ രാജ്ഞിയെ ആശ്വസിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി।

Verse 52

ब्राह्मण उवाच का त्वं कस्यासि को वायं शयानो यस्य शोचसि । जानासि किं सखायं मां येनाग्रे विचचर्थ ह ॥ ५२ ॥

ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—നീ ആരാണ്? ആരുടെ ഭാര്യയോ മകളോ? ഇവിടെ കിടക്കുന്ന ഈ മനുഷ്യൻ ആരാണ്, അവനുവേണ്ടി നീ വിലപിക്കുന്നു? എന്നെ തിരിച്ചറിയുന്നില്ലേ? ഞാൻ നിന്റെ നിത്യസുഹൃത്ത്; മുമ്പ് പലവട്ടം നീ എന്നോടു ആലോചിച്ചിട്ടുണ്ട്।

Verse 53

अपि स्मरसि चात्मानमविज्ञातसखं सखे । हित्वा मां पदमन्विच्छन् भौमभोगरतो गत: ॥ ५३ ॥

ബ്രാഹ്മണൻ തുടർന്നു—പ്രിയ സഖേ, നീ എന്നെ ഉടൻ തിരിച്ചറിയുന്നില്ലെങ്കിലും, മുമ്പ് നിനക്ക് അത്യന്തം അടുത്തൊരു സുഹൃത്ത് ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് ഓർക്കുന്നില്ലേ? ദുഃഖകരമായി നീ എന്റെ സാന്നിധ്യം വിട്ട് ഭൗതികഭോഗങ്ങളിൽ ആസക്തനായി ഈ ലോകത്തിന്റെ ഭോക്താവായി മാറി।

Verse 54

हंसावहं च त्वं चार्य सखायौ मानसायनौ । अभूतामन्तरा वौक: सहस्रपरिवत्सरान् ॥ ५४ ॥

പ്രിയ സൌമ്യസഖേ, നീയും ഞാനും രണ്ട് ഹംസങ്ങളെപ്പോലെ. മാനസസരോവരംപോലെയുള്ള അതേ ഹൃദയ-സരോവരത്തിൽ നാം ഒരുമിച്ച് വസിക്കുന്നു; എങ്കിലും ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി നമ്മുടെ ആദിധാമത്തിൽ നിന്ന് ദൂരെയായി നിൽക്കുന്നു।

Verse 55

स त्वं विहाय मां बन्धो गतो ग्राम्यमतिर्महीम् । विचरन् पदमद्राक्षी: कयाचिन्निर्मितं स्त्रिया ॥ ५५ ॥

ഹേ ബന്ധുവേ, നീ തന്നെയാണ് എന്റെ അതേ സുഹൃത്ത്; എന്നാൽ എന്നെ വിട്ട് ഗ്രാമ്യബുദ്ധിയോടെ നീ ഭൂമിയിലേക്കിറങ്ങി. എന്നെ കാണാതെ, ഏതോ ഒരു സ്ത്രീ നിർമ്മിച്ച ഈ ഭൗതികലോകത്തിൽ നീ പല രൂപങ്ങളിലായി അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞു।

Verse 56

पञ्चारामं नवद्वारमेकपालं त्रिकोष्ठकम् । षट्कुलं पञ्चविपणं पञ्चप्रकृति स्त्रीधवम् ॥ ५६ ॥

ആ ദേഹനഗരത്തിൽ അഞ്ചു ഉദ്യാനങ്ങൾ, ഒമ്പതു വാതിലുകൾ, ഒരൊറ്റ കാവൽക്കാരൻ, മൂന്നു മുറികൾ, ആറു കുടുംബങ്ങൾ, അഞ്ചു കടകൾ, അഞ്ചു ഭൗതിക തത്ത്വങ്ങൾ, ഗൃഹാധിപതിയായ ഒരു സ്ത്രീയുമുണ്ട്।

Verse 57

पञ्चेन्द्रियार्था आरामा द्वार: प्राणा नव प्रभो । तेजोऽबन्नानि कोष्ठानि कुलमिन्द्रियसङ्ग्रह: ॥ ५७ ॥

പ്രിയ സുഹൃത്തേ, അഞ്ചു ഉദ്യാനങ്ങൾ ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിന്റെ അഞ്ചു വിഷയങ്ങൾ; കാവൽക്കാരൻ പ്രാണവായു, അത് ഒമ്പതു വാതിലുകളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. മൂന്നു മുറികൾ അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി; ആറു കുടുംബങ്ങൾ മനസ്സും അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ചേർന്ന സമുച്ചയം.

Verse 58

विपणस्तु क्रियाशक्तिर्भूतप्रकृतिरव्यया । शक्त्यधीश: पुमांस्त्वत्र प्रविष्टो नावबुध्यते ॥ ५८ ॥

അഞ്ചു കടകൾ കർമ്മേന്ദ്രിയങ്ങളാണ്; അവ നിത്യമായ അഞ്ചു ഭൂതങ്ങളുടെ സംയുക്തശക്തിയാൽ പ്രവർത്തനം നടത്തുന്നു. ഈ സകല പ്രവർത്തനത്തിനും പിന്നിൽ ആത്മാവ്—പുരുഷനും യഥാർത്ഥ ഭോക്താവും—ഉണ്ട്; എന്നാൽ ദേഹനഗരത്തിൽ മറഞ്ഞതിനാൽ അവൻ അജ്ഞാനത്തിലാണ്।

Verse 59

तस्मिंस्त्वं रामया स्पृष्टो रममाणोऽश्रुतस्मृति: । तत्सङ्गादीद‍ृशीं प्राप्तो दशां पापीयसीं प्रभो ॥ ५९ ॥

പ്രിയ സുഹൃത്തേ, ഭൗതിക ആഗ്രഹങ്ങളുടെ രൂപമായ സ്ത്രീയോടൊപ്പം ഇത്തരമൊരു ദേഹത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ നീ ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിൽ ലീനനായി ശ്രുതി-സ്മൃതി, അഥവാ ആത്മീയ സ്മരണം, മറക്കുന്നു. ആ സംഗം മൂലം ഭൗതിക ധാരണകളാൽ നീ പല ദുഃഖാവസ്ഥകളിലേക്കു വീഴുന്നു।

Verse 60

न त्वं विदर्भदुहिता नायं वीर: सुहृत्तव । न पतिस्त्वं पुरञ्जन्या रुद्धो नवमुखे यया ॥ ६० ॥

വാസ്തവത്തിൽ നീ വിദർഭയുടെ പുത്രിയല്ല; ഈ വീരനും നിന്റെ നന്മചിന്തിക്കുന്ന ഭർത്താവല്ല. നീ പുരഞ്ജനിയുടെ ഭർത്താവുമല്ല; ഒമ്പതു വാതിലുകളുള്ള ഈ ദേഹത്തിൽ, അതാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട്, മോഹത്തിൽ കുടുങ്ങിയവനായിരുന്നു നീ।

Verse 61

माया ह्येषा मया सृष्टा यत्पुमांसं स्त्रियं सतीम् । मन्यसे नोभयं यद्वै हंसौ पश्यावयोर्गतिम् ॥ ६१ ॥

ഇത് എന്റെ തന്നെ മായയാണ്; ദേഹാഭിമാനത്താൽ നീ ചിലപ്പോൾ നിന്നെ പുരുഷനായി, ചിലപ്പോൾ പതിവ്രതയായ സ്ത്രീയായി, ചിലപ്പോൾ നപുംസകനായി കരുതുന്നു. എന്നാൽ സത്യത്തിൽ നീയും ഞാനും ശുദ്ധ ആത്മസ്വരൂപങ്ങളാണ്. ഇതു മനസ്സിലാക്കുക; നമ്മുടെ യാഥാർത്ഥ്യസ്ഥിതി ഞാൻ വിശദീകരിക്കുന്നു.

Verse 62

अहं भवान्न चान्यस्त्वं त्वमेवाहं विचक्ष्व भो: । न नौ पश्यन्ति कवयश्छिद्रं जातु मनागपि ॥ ६२ ॥

പ്രിയ സുഹൃത്തേ, ഞാൻ (അന്തര്യാമി)യും നീ (ജീവാത്മാവ്)യും ഗുണതഃ വ്യത്യസ്തരല്ല; സ്വരൂപസ്ഥിതിയിൽ നീ എന്നോടു ഗുണാഭേദമാണ്. ഇതു ചിന്തിക്കൂ. തത്ത്വജ്ഞ പണ്ഡിതർ നമ്മിടയിൽ ഗുണഭേദം ഒരിക്കലും കാണുന്നില്ല.

Verse 63

यथा पुरुष आत्मानमेकमादर्शचक्षुषो: । द्विधाभूतमवेक्षेत तथैवान्तरमावयो: ॥ ६३ ॥

ഒരു മനുഷ്യൻ കണ്ണാടിയിൽ തന്റെ പ്രതിബിംബത്തെ താനോടു തന്നെ ഒന്നായി കാണുന്നു; എന്നാൽ മറ്റുള്ളവർ രണ്ടുദേഹങ്ങൾ കാണുന്നു. അതുപോലെ ഭൗതികാവസ്ഥയിൽ—ജീവൻ ബാധിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെയും സ്വരൂപത്തിൽ ബാധിക്കപ്പെടാത്തതുപോലെയും—ഭഗവാനും ജീവനും തമ്മിൽ ഭേദത്തിന്റെ ഭാസം തോന്നുന്നു.

Verse 64

एवं स मानसो हंसो हंसेन प्रतिबोधित: । स्वस्थस्तद्वय‍‌भिचारेण नष्टामाप पुन: स्मृतिम् ॥ ६४ ॥

ഇങ്ങനെ ഹൃദയത്തിൽ രണ്ടു ഹംസങ്ങൾ കൂടെയിരിക്കുന്നു. ഒരു ഹംസ മറ്റൊന്നിനെ ബോധിപ്പിക്കുമ്പോൾ, അവൻ തന്റെ സ്വരൂപസ്ഥാനത്തിൽ സ്ഥാപിതനാകുന്നു; അതായത് ഭൗതിക ആകർഷണത്താൽ നഷ്ടപ്പെട്ട ആദിമ കൃഷ്ണചേതനയെ വീണ്ടും പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 65

बर्हिष्मन्नेतदध्यात्मं पारोक्ष्येण प्रदर्शितम् । यत्परोक्षप्रियो देवो भगवान् विश्वभावन: ॥ ६५ ॥

ഹേ ബർഹിഷ്മൻ രാജാ പ്രാചീനബർഹി, ഈ അധ്യാത്മതത്ത്വം ഞാൻ പരോക്ഷമായി കാണിച്ചിരിക്കുന്നു; കാരണം വിശ്വഭാവനനായ ഭഗവാൻ പരോക്ഷമായി അറിയപ്പെടുന്നതിൽ പ്രിയനാണ്. അതുകൊണ്ട് പുരഞ്ജനകഥയിലൂടെ ഞാൻ നിനക്ക് ആത്മസാക്ഷാത്കാരോപദേശം നൽകിയിരിക്കുന്നു.