Adhyaya 27
Purañjana Captivated by Lust; Time (Caṇḍavega) and Old Age (Kālakanyā) Begin the Siege
നാരദന്റെ രൂപകോപദേശത്തിന്റെ തുടർച്ചയായി ഈ അധ്യായത്തിൽ പുരഞ്ജനൻ രാജാവ് റാണിയോടുള്ള കാമാസക്തിയിൽ കൂടുതൽ കുടുങ്ങി വിവേകം നഷ്ടപ്പെടുന്നു; പകലും രാത്രിയും നിശ്ശബ്ദമായി തന്റെ ആയുസ്സ് കുറയ്ക്കുന്നതു അവൻ കാണുന്നില്ല. ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിലും ഫലാപേക്ഷയുള്ള കർമ്മകാണ്ഡധർമ്മത്തിലും മുങ്ങി അവൻ അപാര സന്തതിയെ ജനിപ്പിക്കുകയും ധനം, കുടുംബവികാസം, ഹിംസാസ്പർശമുള്ള യാഗങ്ങൾ എന്നിവയാൽ കൂടുതൽ ബന്ധിതനാകുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് ചണ്ഡവേഗൻ ഗന്ധർവരാജൻ—ദിവസങ്ങളുടെ പ്രതീകം—360 സൈനികരും അവരുടെ സ്ത്രീ-സമകക്ഷികളും (പകൽ-രാത്രി) ചേർന്ന് ഭോഗനഗരം ആവർത്തിച്ച് കൊള്ളയടിക്കുന്നു. നഗരത്തെ കാക്കുന്ന പഞ്ചഫണ സർപ്പരക്ഷകൻ ‘നൂറുവർഷം’ പ്രതിരോധിച്ചാലും ക്രമേണ ക്ഷീണിക്കുന്നു—പ്രാണബലവും ദേഹരക്ഷയും കുറഞ്ഞുവരുന്നതിന്റെ സൂചന. അവസാനം കാലകന്യാ ജരാ, കാലത്തിന്റെ പുത്രി, ഭർത്താവിനെ തേടി എല്ലായിടത്തും നിരസിക്കപ്പെട്ട് യവനരാജൻ ഭയവുമായി ചേർന്നു; പ്രജ്വാര (ജ്വരം)യും സൈന്യവും കൂട്ടി പുരഞ്ജനന്റെ ദേഹനഗരത്തിലേക്കുള്ള അനിവാര്യമായ ആക്രമണത്തിന് നിലമൊരുക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच इत्थं पुरञ्जनं सध्र्यग्वशमानीय विभ्रमै: । पुरञ्जनी महाराज रेमे रमयती पतिम् ॥ १ ॥
നാരദൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ, പലവിധ ഭ്രമങ്ങളാൽ പുരഞ്ജനനെ വശത്തിലാക്കി, പുരഞ്ജനി രാജ്ഞി ഭർത്താവിനെ സന്തോഷിപ്പിച്ച് അവനോടൊപ്പം രമിച്ചു।
Verse 2
स राजा महिषीं राजन् सुस्नातां रुचिराननाम् । कृतस्वस्त्ययनां तृप्तामभ्यनन्ददुपागताम् ॥ २ ॥
ഹേ രാജാവേ, രാജ്ഞി നന്നായി കുളിച്ച് ശുഭവസ്ത്രാഭരണങ്ങൾ ധരിച്ചു, മംഗളാചാരങ്ങൾ നടത്തി, ആഹാരം കഴിച്ച് തൃപ്തയായി രാജാവിന്റെ അടുക്കൽ വന്നു. അവളുടെ മനോഹരമുഖം കണ്ട രാജാവ് ഭക്തിയോടെ അവളെ സ്വാഗതം ചെയ്തു।
Verse 3
तयोपगूढ: परिरब्धकन्धरो रहोऽनुमन्त्रैरपकृष्टचेतन: । न कालरंहो बुबुधे दुरत्ययं दिवा निशेति प्रमदापरिग्रह: ॥ ३ ॥
രാജ്ഞി രാജാവിനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു; രാജാവും അവളുടെ തോളുകൾ ചേർത്ത് പിടിച്ച് ആലിംഗനം ചെയ്തു. ഏകാന്തത്തിൽ അവർ തമാശ നിറഞ്ഞ വാക്കുകളിൽ രമിച്ചു. സുന്ദരിയായ ഭാര്യയുടെ മോഹത്തിൽ രാജാവ് വിവേകം നഷ്ടപ്പെടുത്തി; പകലും രാത്രിയും കടന്നുപോകുന്നത് തന്റെ ആയുസ്സ് ലാഭമില്ലാതെ ചുരുങ്ങുന്നതാണെന്ന് അവൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല।
Verse 4
शयान उन्नद्धमदो महामना महार्हतल्पे महिषीभुजोपधि: । तामेव वीरो मनुते परं यत- स्तमोऽभिभूतो न निजं परं च यत् ॥ ४ ॥
ഇങ്ങനെ മായയാൽ കൂടുതൽ കൂടുതൽ മൂടപ്പെട്ട രാജാവ് പുരഞ്ജനൻ, ബോധത്തിൽ ഉന്നതനായിരുന്നിട്ടും, ഭാര്യയുടെ ഭുജങ്ങളെ തലയണയാക്കി മഹാമൂല്യമായ ശയ്യയിൽ എപ്പോഴും കിടന്നു. സ്ത്രീയെയേ തന്റെ പരമാശ്രയമായി കരുതി. തമോഗുണം കീഴടക്കിയതിനാൽ, സ്വന്തം ആത്മതത്ത്വവും പരമപുരുഷനായ ഭഗവാനെയും അവൻ ഗ്രഹിച്ചില്ല।
Verse 5
तयैवं रममाणस्य कामकश्मलचेतस: । क्षणार्धमिव राजेन्द्र व्यतिक्रान्तं नवं वय: ॥ ५ ॥
ഹേ രാജേന്ദ്ര പ്രാചീനബർഹിഷത്, ഇങ്ങനെ കാമവും പാപവാസനകളും നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ രാജാവ് പുരഞ്ജനൻ ഭാര്യയോടൊപ്പം ഭോഗത്തിൽ രമിക്കുമ്പോൾ, അവന്റെ പുതുവയസ്സും യൗവനവും അർദ്ധക്ഷണത്തിൽപോലെ കടന്നുപോയി।
Verse 6
तस्यामजनयत्पुत्रान् पुरञ्जन्यां पुरञ्जन: । शतान्येकादश विराडायुषोऽर्धमथात्यगात् ॥ ६ ॥
പുരഞ്ജനൻ തന്റെ ഭാര്യ പുരഞ്ജനിയുടെ ഗർഭത്തിൽ പതിനൊന്ന് നൂറ് പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു; എന്നാൽ ഈ ഗൃഹകാര്യത്തിൽ അവന്റെ ദീർഘായുസ്സിന്റെ പകുതി കഴിഞ്ഞുപോയി।
Verse 7
दुहितृर्दशोत्तरशतं पितृमातृयशस्करी: । शीलौदार्यगुणोपेता: पौरञ्जन्य: प्रजापते ॥ ७ ॥
ഹേ പ്രജാപതേ! പുരഞ്ജനൻ കൂടാതെ നൂറ്റി പത്ത് പുത്രിമാരെയും ജനിപ്പിച്ചു. അവർ പിതാമാതാക്കളുടെ യശസ്സു വർധിപ്പിക്കുന്നവരും, സൗമ്യശീലവും ഔദാര്യവും മറ്റു സദ്ഗുണങ്ങളും ഉള്ളവരുമായിരുന്നു।
Verse 8
स पञ्चालपति: पुत्रान् पितृवंशविवर्धनान् । दारै: संयोजयामास दुहितृ: सदृशैर्वरै: ॥ ८ ॥
പാഞ്ചാലദേശാധിപനായ പുരഞ്ജനൻ പിതൃവംശം വർധിപ്പിക്കാനായി പുത്രന്മാരെ യോഗ്യയായ ഭാര്യമാരോടും പുത്രിമാരെ യോഗ്യനായ വരന്മാരോടും വിവാഹബന്ധത്തിലാക്കി।
Verse 9
पुत्राणां चाभवन्पुत्रा एकैकस्य शतं शतम् । यैर्वै पौरञ्जनो वंश: पञ्चालेषु समेधित: ॥ ९ ॥
ആ പുത്രന്മാരിൽ ഓരോരുത്തർക്കും നൂറുനൂറായി പുത്രന്മാർ ഉണ്ടായി. ഇങ്ങനെ പുരഞ്ജനന്റെ വംശം പാഞ്ചാലത്തിൽ വളർന്നു, നഗരം ജനസാന്ദ്രമായി നിറഞ്ഞു।
Verse 10
तेषु तद्रिक्थहारेषु गृहकोशानुजीविषु । निरूढेन ममत्वेन विषयेष्वन्वबध्यत ॥ १० ॥
ആ പുത്രന്മാരും പുത്രപൗത്രന്മാരും അവന്റെ വീട്, നിധിശാല, സേവകർ, കാര്യദർശികൾ മുതലായ സമ്പത്തുകളുടെ ഭോഗികളായും കവർച്ചക്കാരായും മാറി; എങ്കിലും പുരഞ്ജനൻ അവയോടുള്ള ആഴമേറിയ മമത്വത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടു നിന്നു।
Verse 11
ईजे च क्रतुभिर्घोरैर्दीक्षित: पशुमारकै: । देवान् पितृन् भूतपतीन्नानाकामो यथा भवान् ॥ ११ ॥
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാ പ്രാചീനബർഹിഷത്! നിങ്ങളെപ്പോലെ രാജാവ് പുരഞ്ജനനും അനേകം ആഗ്രഹങ്ങളിൽ കുടുങ്ങി. അതിനാൽ മൃഗഹത്യാഭിലാഷം പ്രേരിപ്പിച്ച ഭീകര യാഗങ്ങളാൽ ദേവന്മാരെയും പിതൃകളെയും സാമൂഹ്യനേതാക്കളെയും ആരാധിച്ചു.
Verse 12
युक्तेष्वेवं प्रमत्तस्य कुटुम्बासक्तचेतस: । आससाद स वै कालो योऽप्रिय: प्रिययोषिताम् ॥ १२ ॥
ഇങ്ങനെ കർമകാണ്ഡത്തിൽ മുങ്ങി, കുടുംബാസക്തിയാൽ മലിനചേതനയിൽ മദിച്ചിരുന്ന പുരഞ്ജനന്റെ അടുക്കൽ ആ കാലം എത്തി; ഭൗതികാസക്തർക്കു അതി അപ്രിയനായ കാലം തന്നേ.
Verse 13
चण्डवेग इति ख्यातो गन्धर्वाधिपतिर्नृप । गन्धर्वास्तस्य बलिन: षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ १३ ॥
ഹേ രാജാവേ! ഗന്ധർവലോകത്തിൽ ചണ്ഡവേഗൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ ഒരു രാജാവുണ്ട്. അവന്റെ കീഴിൽ 360 അത്യന്തം ശക്തിയുള്ള ഗന്ധർവ സൈനികർ ഉണ്ട്.
Verse 14
गन्धर्व्यस्तादृशीरस्य मैथुन्यश्च सितासिता: । परिवृत्त्या विलुम्पन्ति सर्वकामविनिर्मिताम् ॥ १४ ॥
അവനോടൊപ്പം സൈനികരുടെ എണ്ണത്തിനൊപ്പമുള്ള ഗന്ധർവിമാരും ഉണ്ടായിരുന്നു; അവർ ശ്വേത-ശ്യാമ (പകൽ-രാത്രി) സ്വഭാവമുള്ളവർ. അവർ ആവർത്തിച്ച് ചുറ്റി വന്ന് ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിനുള്ള എല്ലാ ഉപകരണങ്ങളും കൊള്ളയടിച്ചു.
Verse 15
ते चण्डवेगानुचरा: पुरञ्जनपुरं यदा । हर्तुमारेभिरे तत्र प्रत्यषेधत्प्रजागर: ॥ १५ ॥
ചണ്ഡവേഗനും അനുചരന്മാരും പുരഞ്ജനന്റെ നഗരത്തെ കൊള്ളയടിക്കാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ, അവിടെ അഞ്ചുതലകളുള്ള ‘പ്രജാഗര’ എന്ന പാമ്പ് നഗരരക്ഷയ്ക്കായി അവരെ തടയാൻ തുടങ്ങി.
Verse 16
स सप्तभि: शतैरेको विंशत्या च शतं समा: । पुरञ्जनपुराध्यक्षो गन्धर्वैर्युयुधे बली ॥ १६ ॥
അഞ്ചുതലകളുള്ള സർപ്പം, പുരഞ്ജനനഗരത്തിന്റെ അധിപനും രക്ഷകനുമായിട്ട്, ഒറ്റയ്ക്കായി 720 ഗന്ധർവരോടു നൂറു വർഷം വീര്യത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്തു।
Verse 17
क्षीयमाणे स्वसम्बन्धे एकस्मिन् बहुभिर्युधा । चिन्तां परां जगामार्त: सराष्ट्रपुरबान्धव: ॥ १७ ॥
അനവധി മഹായോദ്ധാക്കളോടു ഒറ്റയ്ക്കായി യുദ്ധം ചെയ്തതുകൊണ്ട് അഞ്ചുതല സർപ്പം അത്യന്തം ക്ഷീണിച്ചു. തന്റെ ഏറ്റവും അടുത്ത സുഹൃത്ത് ദുർബലമാകുന്നത് കണ്ടു പുരഞ്ജനരാജാവും നഗര-രാജ്യത്തിലെ ബന്ധുക്കളും പൗരന്മാരും അത്യന്തം ആശങ്കപ്പെട്ടു।
Verse 18
स एव पुर्यां मधुभुक्पञ्चालेषु स्वपार्षदै: । उपनीतं बलिं गृह्णन् स्त्रीजितो नाविदद्भयम् ॥ १८ ॥
അവൻ തന്നെ പാഞ്ചാലനഗരത്തിൽ നികുതി (ബലി) ശേഖരിച്ചു പരിവാരങ്ങളോടൊപ്പം ഭോഗലാലസയിൽ മുങ്ങി. സ്ത്രീകളുടെ അധീനനായതിനാൽ, തന്റെ ആയുസ്സ് ക്ഷയിക്കുകയാണെന്നും മരണം സമീപിക്കുകയാണെന്നും അവൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല।
Verse 19
कालस्य दुहिता काचित्त्रिलोकीं वरमिच्छती । पर्यटन्ती न बर्हिष्मन् प्रत्यनन्दत कश्चन ॥ १९ ॥
പ്രിയ രാജാ പ്രാചീനബർഹിഷത്! ആ സമയത്ത് ഭയങ്കരമായ കാലത്തിന്റെ ഒരു പുത്രി ത്രിലോകങ്ങളിലും ഭർത്താവിനെ തേടി സഞ്ചരിച്ചു. ആരും അവളെ സ്വീകരിച്ചില്ല; എങ്കിലും അവൾ എത്തി.
Verse 20
दौर्भाग्येनात्मनो लोके विश्रुता दुर्भगेति सा । या तुष्टा राजर्षये तु वृतादात्पूरवे वरम् ॥ २० ॥
കാലത്തിന്റെ ആ പുത്രി അത്യന്തം ദൗർഭാഗ്യവതിയായതിനാൽ ലോകത്ത് ‘ദുർഭഗാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയായി. എന്നാൽ ഒരിക്കൽ അവൾ ഒരു രാജർഷിയിൽ പ്രസന്നയായി; രാജാവ് അവളെ സ്വീകരിച്ചതിനാൽ അവൾ പൂരുവിന് മഹത്തായ വരം നൽകി.
Verse 21
कदाचिदटमाना सा ब्रह्मलोकान्महीं गतम् । वव्रे बृहद्व्रतं मां तु जानती काममोहिता ॥ २१ ॥
ഒരു പ്രാവശ്യം ഞാൻ ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്കു വന്നു. അപ്പോൾ സർവ്വലോകങ്ങളിലും സഞ്ചരിക്കുന്ന കാലകന്യ എന്നെ കണ്ടുമുട്ടി. എന്നെ ദൃഢബ്രഹ്മചാരിയെന്നു അറിഞ്ഞ് കാമമോഹിതയായി എന്നെ സ്വീകരിക്കണമെന്നു അപേക്ഷിച്ചു.
Verse 22
मयि संरभ्य विपुलमदाच्छापं सुदु:सहम् । स्थातुमर्हसि नैकत्र मद्याच्ञाविमुखो मुने ॥ २२ ॥
ഞാൻ അവളുടെ അപേക്ഷ സ്വീകരിക്കാതിരുന്നതോടെ അവൾ എനിക്കു മേൽ അത്യന്തം കോപിച്ചു, സഹിക്കാനാകാത്ത കഠിനശാപം നൽകി. അവൾ പറഞ്ഞു—“മുനേ! എന്റെ അഭ്യർത്ഥന നിരസിച്ചതിനാൽ നീ ഒരിടത്ത് ദീർഘകാലം താമസിക്കുകയില്ല.”
Verse 23
ततो विहतसङ्कल्पा कन्यका यवनेश्वरम् । मयोपदिष्टमासाद्य वव्रे नाम्ना भयं पतिम् ॥ २३ ॥
എന്നാൽ നിരാശപ്പെട്ട ആ കന്യ, എന്റെ അനുമതിയോടെ ‘ഭയം’ എന്ന പേരുള്ള യവനരാജാവിനെ സമീപിച്ചു; അവനെ തന്നെ ഭർത്താവായി സ്വീകരിച്ചു.
Verse 24
ऋषभं यवनानां त्वां वृणे वीरेप्सितं पतिम् । सङ्कल्पस्त्वयि भूतानां कृत: किल न रिष्यति ॥ २४ ॥
യവനരാജാവിനെ സമീപിച്ച് കാലകന്യ പറഞ്ഞു—“വീരനേ! നീ യവനന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ; ഞാൻ നിന്നെ തന്നെയാണ് ഇഷ്ടപ്പെട്ട ഭർത്താവായി വരിക്കുന്നത്. നിന്നോടു സൗഹൃദം ചെയ്യുന്നവരുടെ സംकल्पം ഒരിക്കലും പരാജയപ്പെടില്ലെന്ന് കേട്ടിട്ടുണ്ട്.”
Verse 25
द्वाविमावनुशोचन्ति बालावसदवग्रहौ । यल्लोकशास्त्रोपनतं न राति न तदिच्छति ॥ २५ ॥
ലോകാചാരവും ശാസ്ത്രവിധിയും അനുസരിച്ച് ദാനം കൊടുക്കാത്തവനും, അതേ വിധിയിൽ ദാനം സ്വീകരിക്കാത്തവനും—ഇരുവരും അജ്ഞാനഗുണത്തിൽ നിലകൊണ്ട് മൂഢരുടെ പാത പിന്തുടരുന്നു. അവസാനം അവർ തീർച്ചയായും വിലപിക്കും.
Verse 26
अथो भजस्व मां भद्र भजन्तीं मे दयां कुरु । एतावान् पौरुषो धर्मो यदार्ताननुकम्पते ॥ २६ ॥
കാലകന്യ തുടർന്നു: അല്ലയോ ഭദ്രാ, അങ്ങയെ സേവിക്കാൻ ഞാൻ ഇതാ അങ്ങയുടെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നു. ദയവായി എന്നെ സ്വീകരിച്ച് എന്നോട് കരുണ കാണിക്കൂ. ദുഃഖിതരോട് കരുണ കാണിക്കുക എന്നത് സജ്ജനങ്ങളുടെ പരമധർമ്മമാണ്.
Verse 27
कालकन्योदितवचो निशम्य यवनेश्वर: । चिकीर्षुर्देवगुह्यं स सस्मितं तामभाषत ॥ २७ ॥
കാലകന്യയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് യവനേശ്വരൻ പുഞ്ചിരിച്ചു. ഈശ്വരന്റെ നിഗൂഢമായ കാര്യങ്ങൾ നടപ്പിലാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം അവളോട് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു.
Verse 28
मया निरूपितस्तुभ्यं पतिरात्मसमाधिना । नाभिनन्दति लोकोऽयं त्वामभद्रामसम्मताम् ॥ २८ ॥
യവനേശ്വരൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: വളരെയധികം ആലോചിച്ച ശേഷം ഞാൻ നിനക്കൊരു ഭർത്താവിനെ കണ്ടെത്തിയിരിക്കുന്നു. വാസ്തവത്തിൽ, എല്ലാവരെയും സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം നീ അശുഭകരവും അനഭിലഷണീയവുമാണ്. ആരും നിന്നെ ഇഷ്ടപ്പെടാത്ത സ്ഥിതിക്ക്, ആരാണ് നിന്നെ ഭാര്യയായി സ്വീകരിക്കുക?
Verse 29
त्वमव्यक्तगतिर्भुङ्क्ष्व लोकं कर्मविनिर्मितम् । या हि मे पृतनायुक्ता प्रजानाशं प्रणेष्यसि ॥ २९ ॥
ഈ ലോകം സകാമകർമ്മങ്ങളുടെ ഫലമാണ്. അതിനാൽ നിനക്ക് അദൃശ്യമായി ജനങ്ങളെ ആക്രമിക്കാം. എന്റെ പടയാളികളുടെ സഹായത്തോടെ, എതിർപ്പില്ലാതെ നിനക്ക് അവരെ നശിപ്പിക്കാൻ കഴിയും.
Verse 30
प्रज्वारोऽयं मम भ्राता त्वं च मे भगिनी भव । चराम्युभाभ्यां लोकेऽस्मिन्नव्यक्तो भीमसैनिक: ॥ ३० ॥
യവനേശ്വരൻ തുടർന്നു: ഇതാണ് എന്റെ സഹോദരൻ പ്രജ്വരൻ. ഞാൻ ഇപ്പോൾ നിന്നെ എന്റെ സഹോദരിയായി സ്വീകരിക്കുന്നു. നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരെയും, ഒപ്പം എന്റെ അപകടകാരികളായ പടയാളികളെയും, ഈ ലോകത്ത് അദൃശ്യമായി പ്രവർത്തിക്കാൻ ഞാൻ നിയോഗിക്കും.
Frequently Asked Questions
Caṇḍavega allegorically represents the force of time acting through the cycle of days. His 360 powerful Gandharvas indicate the days of the year, and their corresponding female Gandharvīs indicate the nights. Together they ‘plunder’ the city by steadily consuming the jīva’s allotted lifespan, regardless of the resident’s plans for enjoyment.
In the allegory, the five-hooded serpent signifies the body’s vital force and protective functions—often explained as the pañca-prāṇa (five life-airs) or the life-breath system sustaining the ‘city.’ Its long struggle with time indicates that vitality can resist decline for a period, but inevitably weakens under the relentless passage of kāla.
Kālakanyā personifies old age, which is universally unwelcome because it diminishes beauty, strength, and sense enjoyment. Her marriage to Bhaya (Fear) conveys the psychological reality that aging naturally intensifies fear—of loss, disease, dependency, and death. In devotional readings, this warns that ignoring self-realization causes old age and fear to become the governing forces of one’s consciousness.
It portrays Purañjana’s ritual worship of demigods, forefathers, and leaders as desire-driven and ‘ghastly’ due to animal-killing intent. The critique is not of Vedic order itself, but of ritual performed for sense expansion and prestige. Such acts deepen identification with the body-city and do not stop time’s plunder; only purification of consciousness through devotion and knowledge redirects life toward liberation.