Adhyaya 24

Verse 1

मैत्रेय उवाच विजिताश्वोऽधिराजासीत्पृथुपुत्र: पृथुश्रवा: । यवीयोभ्योऽददात्काष्ठा भ्रातृभ्यो भ्रातृवत्सल: ॥ १ ॥

മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—പൃഥുവിന്റെ പുത്രനായ പൃഥുശ്രവാ (വിജിതാശ്വ) സാമ്രാട്ടായി. സഹോദരസ്നേഹത്തോടെ ഇളയ സഹോദരന്മാർക്ക് ഭരണം നടത്താൻ വിവിധ ദിക്കുകൾ നൽകി.

Verse 2

हर्यक्षायादिशत्प्राचीं धूम्रकेशाय दक्षिणाम् । प्रतीचीं वृकसंज्ञाय तुर्यां द्रविणसे विभु: ॥ २ ॥

ആ ശക്തനായ സാമ്രാട്ട് ഹര്യക്ഷന് കിഴക്ക്, ധൂമ്രകേശന് തെക്ക്, വൃകനു പടിഞ്ഞാറ്, ദ്രവിണന് വടക്ക് എന്നിങ്ങനെ ദിക്കുകളുടെ ഭരണം ഏല്പിച്ചു.

Verse 3

अन्तर्धानगतिं शक्राल्लब्ध्वान्तर्धानसंज्ञित: । अपत्यत्रयमाधत्त शिखण्डिन्यां सुसम्मतम् ॥ ३ ॥

മുന്‍കാലത്ത് മഹാരാജ വിജിതാശ്വന്‍ സ്വര്‍ഗരാജന്‍ ഇന്ദ്രനെ പ്രസാദിപ്പിച്ച് അവനില്‍നിന്ന് ‘അന്തര്‍ധാനം’ എന്ന ബിരുദം നേടി. ശിഖണ്ഡിനി എന്ന ഭാര്യയില്‍ അവന്‍ മൂന്നു സദ്പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു.

Verse 4

पावक: पवमानश्च शुचिरित्यग्नय: पुरा । वसिष्ठशापादुत्पन्ना: पुनर्योगगतिं गता: ॥ ४ ॥

മഹാരാജ അന്തര്‍ധാനന്റെ മൂന്നു പുത്രന്മാര്‍ പാവക, പവമാന, ശുചി എന്നായിരുന്നു. ഇവര്‍ മുന്‍പ് അഗ്നിദേവന്മാരായിരുന്നു; മഹര്‍ഷി വസിഷ്ഠന്റെ ശാപം മൂലം ഇവിടെ ജനിച്ചു, യോഗസിദ്ധി പ്രാപിച്ച് വീണ്ടും അഗ്നിദേവസ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിതരായി.

Verse 5

अन्तर्धानो नभस्वत्यां हविर्धानमविन्दत । य इन्द्रमश्वहर्तारं विद्वानपि न जघ्निवान् ॥ ५ ॥

മഹാരാജ അന്തര്‍ധാനന്‍ നഭസ്വതി എന്ന മറ്റൊരു ഭാര്യയില്‍ ഹവിറ്ധാനന്‍ എന്ന പുത്രനെ നേടി. യജ്ഞത്തില്‍ പിതാവിന്റെ കുതിര മോഷ്ടിച്ചവന്‍ ഇന്ദ്രനാണെന്ന് അറിഞ്ഞിട്ടും, തന്റെ ഔദാര്യത്താല്‍ അവനെ വധിച്ചില്ല.

Verse 6

राज्ञां वृत्तिं करादानदण्डशुल्कादिदारुणाम् । मन्यमानो दीर्घसत्‍त्रव्याजेन विससर्ज ह ॥ ६ ॥

നികുതി പിരിവ്, ശിക്ഷ, ചുങ്കം മുതലായ കഠിനമായ രാജകര്‍ത്തവ്യങ്ങളെ അദ്ദേഹം ദാരുണമെന്ന് കരുതി. അതിനാല്‍ ‘ദീര്‍ഘസത്രം’ എന്ന വ്യാജേന അവ വിട്ട് വിവിധ യജ്ഞങ്ങള്‍ അനുഷ്ഠിക്കുന്നതില്‍ അദ്ദേഹം ലീനനായി.

Verse 7

तत्रापि हंसं पुरुषं परमात्मानमात्मद‍ृक् । यजंस्तल्लोकतामाप कुशलेन समाधिना ॥ ७ ॥

യജ്ഞങ്ങളില്‍ ഏര്‍പ്പെട്ടിരുന്നാലും അദ്ദേഹം ആത്മദര്‍ശിയായിരുന്നു. കുശലമായ സമാധിയിലൂടെ ഭക്തരുടെ ഭയം അകറ്റുന്ന പരമാത്മാവായ പരമപുരുഷ ഹംസനെ ഭക്തിസേവയോടെ ആരാധിച്ചു; അങ്ങനെ പരവശസമാധിയില്‍ അദ്ദേഹം എളുപ്പത്തില്‍ പ്രഭുവിന്റെ ലോകം പ്രാപിച്ചു.

Verse 8

हविर्धानाद्धविर्धानी विदुरासूत षट्‌सुतान् । बर्हिषदं गयं शुक्लं कृष्णं सत्यं जितव्रतम् ॥ ८ ॥

മഹാരാജ അന്തർധാനന്റെ പുത്രനായ ഹവിറ്ധാനന് ഹവിറ്ധാനി എന്ന ഭാര്യയുണ്ടായിരുന്നു; അവൾ, വിദുരാ, ആറു പുത്രന്മാരെ പ്രസവിച്ചു—ബർഹിഷത്, ഗയ, ശുക്ല, കൃഷ്ണ, സത്യ, ജിതവ്രത।

Verse 9

बर्हिषत् सुमहाभागो हाविर्धानि: प्रजापति: । क्रियाकाण्डेषु निष्णातो योगेषु च कुरूद्वह ॥ ९ ॥

മൈത്രേയ മുനി പറഞ്ഞു—വിദുരാ, ഹവിറ്ധാനന്റെ അതിശക്തനായ പുത്രൻ ബർഹിഷത് ക്രിയാകാണ്ഡ യജ്ഞങ്ങളിൽ നിപുണനും യോഗസാധനയിൽ പ്രാവീണ്യവാനും ആയിരുന്നു; മഹത്തായ ഗുണങ്ങളാൽ അവൻ പ്രജാപതി എന്നറിയപ്പെട്ടു।

Verse 10

यस्येदं देवयजनमनुयज्ञं वितन्वत: । प्राचीनाग्रै: कुशैरासीदास्तृतं वसुधातलम् ॥ १० ॥

അവൻ ദേവയജ്ഞങ്ങളെ വ്യാപിപ്പിച്ച് അനേകം യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി; കിഴക്കോട്ടു മുനയുള്ള കുശപ്പുല്ലുകൾ വിതറി ഭൂതലം പാകി വിരിച്ചു।

Verse 11

सामुद्रीं देवदेवोक्तामुपयेमे शतद्रुतिम् । यां वीक्ष्य चारुसर्वाङ्गीं किशोरीं सुष्ठ्वलङ्कृताम् । परिक्रमन्तीमुद्वाहे चकमेऽग्नि: शुकीमिव ॥ ११ ॥

ദേവദേവനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം (ബർഹിഷത്) സമുദ്രകുമാരിയായ ശതദ്രുതിയെ വിവാഹം ചെയ്തു. സർവാംഗസുന്ദരിയായ, യൗവനവതിയായ, ഉചിതമായ വസ്ത്രാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട അവൾ വിവാഹവേദിയിൽ പരിക്രമിക്കുമ്പോൾ, അഗ്നിദേവൻ മുൻപ് ശുകിയെ ആഗ്രഹിച്ചതുപോലെ അവളുടെ സാന്നിധ്യം ആഗ്രഹിച്ചു।

Verse 12

विबुधासुरगन्धर्वमुनिसिद्धनरोरगा: । विजिता: सूर्यया दिक्षु क्‍वणयन्त्यैव नूपुरै: ॥ १२ ॥

ശതദ്രുതിയുടെ വിവാഹസമയത്ത് അവളുടെ നൂപുരങ്ങളുടെ മണിനാദം കേട്ട് ദേവന്മാർ, അസുരന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, മുനിമാർ, സിദ്ധന്മാർ, മനുഷ്യർ, നാഗങ്ങൾ—എല്ലാ ദിക്കുകളിലും, മഹത്തായവരായിട്ടും, മോഹിതരായി കീഴടങ്ങി।

Verse 13

प्राचीनबर्हिष: पुत्रा: शतद्रुत्यां दशाभवन् । तुल्यनामव्रता: सर्वे धर्मस्‍नाता: प्रचेतस: ॥ १३ ॥

രാജാവ് പ്രാചീനബർഹി ശതദ്രുതിയുടെ ഗർഭത്തിൽ പത്തു പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു. എല്ലാവരും സമനാമ-സമവ്രതന്മാർ, ധർമ്മനിഷ്ഠർ; ‘പ്രചേതാസുകൾ’ എന്നു പ്രസിദ്ധർ.

Verse 14

पित्रादिष्टा: प्रजासर्गे तपसेऽर्णवमाविशन् । दशवर्षसहस्राणि तपसार्चंस्तपस्पतिम् ॥ १४ ॥

പിതാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം പ്രജാസൃഷ്ടിക്കായി അവർ സമുദ്രത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. പത്തു ആയിരം വർഷം തപസ്സു ചെയ്ത്, തപസ്സുകളുടെ അധിപനായ പരമപുരുഷ ഭഗവാനെ ആരാധിച്ചു.

Verse 15

यदुक्तं पथि द‍ृष्टेन गिरिशेन प्रसीदता । तद्ध्यायन्तो जपन्तश्च पूजयन्तश्च संयता: ॥ १५ ॥

വഴിയിൽ കരുണയോടെ പ്രസന്നനായ ഗിരീശൻ (ശിവൻ) പറഞ്ഞ ഉപദേശം അവർ സംയമത്തോടെ ധ്യാനിച്ചു, ജപിച്ചു, അത്യന്തം ശ്രദ്ധയോടെ പൂജിച്ചു.

Verse 16

विदुर उवाच प्रचेतसां गिरित्रेण यथासीत्पथि सङ्गम: । यदुताह हर: प्रीतस्तन्नो ब्रह्मन् वदार्थवत् ॥ १६ ॥

വിദുരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! വഴിയിൽ പ്രചേതാസുകൾക്ക് ഗിരിത്രൻ (ശിവൻ) എങ്ങനെ സംഗമമായി? ഹരൻ എങ്ങനെ പ്രസന്നനായി, എന്ത് ഉപദേശം നൽകി? ദയവായി അർത്ഥവത്തായി പറയുക.

Verse 17

सङ्गम: खलु विप्रर्षे शिवेनेह शरीरिणाम् । दुर्लभो मुनयो दध्युरसङ्गाद्यमभीप्सितम् ॥ १७ ॥

ഹേ വിപ്രശ്രേഷ്ഠാ! ദേഹബന്ധിത ജീവികൾക്ക് ഇവിടെ ശിവനോടുള്ള സാക്ഷാത് സംഗമം ദുർലഭമാണ്. ആശക്തിയില്ലാത്ത മുനിമാരും അവന്റെ സാന്നിധ്യം ആഗ്രഹിച്ചു ധ്യാനത്തിൽ ലീനരായിട്ടും അതു എളുപ്പത്തിൽ ലഭിക്കില്ല.

Verse 18

आत्मारामोऽपि यस्त्वस्य लोककल्पस्य राधसे । शक्त्या युक्तो विचरति घोरया भगवान् भव: ॥ १८ ॥

ഭഗവാൻ ഭവൻ (ശിവൻ) ആത്മാരാമൻ; എങ്കിലും ലോകഹിതത്തിനായി കാളി-ദുർഗ്ഗാദി ഘോരശക്തികളോടുകൂടി എല്ലായിടത്തും നിരന്തരം പ്രവർത്തിക്കുന്നു।

Verse 19

मैत्रेय उवाच प्रचेतस: पितुर्वाक्यं शिरसादाय साधव: । दिशं प्रतीचीं प्रययुस्तपस्याद‍ृतचेतस: ॥ १९ ॥

മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—സാധുസ്വഭാവമുള്ള പ്രചേതസ്സുകൾ പിതാവിന്റെ വാക്ക് ശിരസ്സിൽ ഏറ്റെടുത്തു, ദൃഢചിത്തരായി തപസ്സിനായി പടിഞ്ഞാറോട്ടു പുറപ്പെട്ടു।

Verse 20

ससमुद्रमुप विस्तीर्णमपश्यन् सुमहत्सर: । महन्मन इव स्वच्छं प्रसन्नसलिलाशयम् ॥ २० ॥

യാത്രയിൽ പ്രചേതസ്സുകൾ സമുദ്രംപോലെ വിശാലമായ ഒരു മഹാസരോവർ കണ്ടു. അതിലെ ജലം മഹാത്മാവിന്റെ മനസ്സുപോലെ നിർമ്മലവും ശാന്തവുമായിരുന്നു।

Verse 21

नीलरक्तोत्पलाम्भोजकह्लारेन्दीवराकरम् । हंससारसचक्राह्वकारण्डवनिकूजितम् ॥ २१ ॥

ആ സരോവർ നീലയും ചുവപ്പും ഉള്ള താമരകൾ, ഉത്പല, കുമുദ, ഇന്ദീവര മുതലായ പുഷ്പങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു; തീരങ്ങളിൽ ഹംസം, സാരസം, ചക്രവാകം, കാരണ്ഡവം തുടങ്ങിയ ജലപക്ഷികൾ മധുരമായി കൂകി.

Verse 22

मत्तभ्रमरसौस्वर्यहृष्टरोमलताङ्‌घ्रिपम् । पद्मकोशरजो दिक्षु विक्षिपत्पवनोत्सवम् ॥ २२ ॥

സരോവരത്തിന്റെ ചുറ്റും വൃക്ഷങ്ങളും വള്ളികളും ഉണ്ടായിരുന്നു; മത്തഭ്രമരങ്ങളുടെ മധുരഗുഞ്ജനം കേട്ട് അവ പുളകിതമായതുപോലെ തോന്നി. താമരപ്പൊടി കാറ്റിൽ പറന്ന് ദിക്കുകളിലാകെ പടർന്നു, അവിടെ ഉത്സവം നടക്കുന്നതുപോലെ ആയിരുന്നു।

Verse 23

तत्र गान्धर्वमाकर्ण्य दिव्यमार्गमनोहरम् । विसिस्म्यू राजपुत्रास्ते मृदङ्गपणवाद्यनु ॥ २३ ॥

അവിടെ ദിവ്യമായ ഗന്ധർവസംഗീതം മാർഗ്ഗത്തെ മനോഹരമാക്കി; മൃദംഗം, പണവം മുതലായ വാദ്യങ്ങളുടെ ക്രമബദ്ധമായ മധുരധ്വനികൾ കേട്ടപ്പോൾ ആ രാജപുത്രന്മാർ അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു।

Verse 24

तर्ह्येव सरसस्तस्मान्निष्क्रामन्तं सहानुगम् । उपगीयमानममरप्रवरं विबुधानुगै: ॥ २४ ॥ तप्तहेमनिकायाभं शितिकण्ठं त्रिलोचनम् । प्रसादसुमुखं वीक्ष्य प्रणेमुर्जातकौतुका: ॥ २५ ॥

അപ്പോൾ തന്നെ ആ സരസ്സിൽ നിന്ന് അനുചരന്മാരോടുകൂടെ ദേവശ്രേഷ്ഠനായ ഭഗവാൻ ശിവൻ പുറത്തുവന്നു; ദേവഗണങ്ങൾ ഗാനം പാടി അദ്ദേഹത്തെ സ്തുതിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദേഹകാന്തി ഉരുകിയ സ്വർണ്ണംപോലെ, കണ്ഠം നീല, ത്രിനേത്രൻ, മുഖം പ്രസന്നവും കരുണാമയവും. അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട ഉടൻ പ്രചേതാക്കൾ വിസ്മയത്തോടെ സാഷ്ടാംഗ പ്രണാമം ചെയ്തു।

Verse 25

तर्ह्येव सरसस्तस्मान्निष्क्रामन्तं सहानुगम् । उपगीयमानममरप्रवरं विबुधानुगै: ॥ २४ ॥ तप्तहेमनिकायाभं शितिकण्ठं त्रिलोचनम् । प्रसादसुमुखं वीक्ष्य प्रणेमुर्जातकौतुका: ॥ २५ ॥

ഉരുകിയ സ്വർണ്ണംപോലെ ദേഹകാന്തിയുള്ള, നീലകണ്ഠൻ, ത്രിനേത്രൻ, പ്രസന്നവും കരുണാമയവും ആയ മുഖമുള്ള ഭഗവാൻ ശിവനെ കണ്ട പ്രചേതാക്കൾ വിസ്മയത്തോടെ പ്രഭുവിന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ സാഷ്ടാംഗ പ്രണാമം ചെയ്തു।

Verse 26

स तान् प्रपन्नार्तिहरो भगवान्धर्मवत्सल: । धर्मज्ञान् शीलसम्पन्नान् प्रीत: प्रीतानुवाच ह ॥ २६ ॥

ശരണാഗതരുടെ ദുഃഖം അകറ്റുന്ന, ധർമ്മവത്സലനായ ഭഗവാൻ ശിവൻ ധർമ്മജ്ഞരും ശീലസമ്പന്നരുമായ ആ രാജപുത്രന്മാരിൽ അത്യന്തം പ്രസന്നനായി, സന്തോഷത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।

Verse 27

श्रीरुद्र उवाच यूयं वेदिषद: पुत्रा विदितं वश्चिकीर्षितम् । अनुग्रहाय भद्रं व एवं मे दर्शनं कृतम् ॥ २७ ॥

ശ്രീരുദ്രൻ പറഞ്ഞു—നിങ്ങൾ എല്ലാവരും വേദിഷദൻ (പ്രാചീനബർഹി) എന്ന രാജാവിന്റെ പുത്രന്മാർ; നിങ്ങൾ ചെയ്യാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നത് എനിക്ക് അറിയാം. നിങ്ങളുടെ മംഗളത്തിനും നിങ്ങളോടുള്ള അനുഗ്രഹത്തിനുമായി തന്നെയാണ് ഞാൻ നിങ്ങളെ ദർശിപ്പിച്ചത്।

Verse 28

य: परं रंहस: साक्षात्‍त्रिरगुणाज्जीवसंज्ञितात् । भगवन्तं वासुदेवं प्रपन्न: स प्रियो हि मे ॥ २८ ॥

ത്രിഗുണാതീതനും ജീവനും പ്രകൃതിയും നിയന്ത്രിക്കുന്നവനുമായ ഭഗവാൻ വാസുദേവ ശ്രീകൃഷ്ണനിൽ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നവൻ എനിക്കു അത്യന്തം പ്രിയനാണ്.

Verse 29

स्वधर्मनिष्ठ: शतजन्मभि: पुमान् विरिञ्चतामेति तत: परं हि माम् । अव्याकृतं भागवतोऽथ वैष्णवं पदं यथाहं विबुधा: कलात्यये ॥ २९ ॥

സ്വധർമ്മത്തിൽ നിഷ്ഠയോടെ നൂറു ജന്മങ്ങൾ കർത്തവ്യം ശരിയായി അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ ബ്രഹ്മപദം പ്രാപിക്കുന്നു; അതിലും കൂടുതൽ യോഗ്യതയുണ്ടെങ്കിൽ അവൻ എന്നിലേക്കും എത്താം. എന്നാൽ ഭാഗവതഭാവത്തോടെ അനന്യ ഭക്തിസേവയിൽ നേരിട്ട് ശ്രീകൃഷ്ണൻ/വിഷ്ണുവിൽ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നവൻ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ അവ്യക്തമായ വൈഷ്ണവ പദം—ആത്മലോകങ്ങൾ—ലഭിക്കുന്നു; ഞാൻയും മറ്റ് ദേവന്മാരും ഈ ലോകം പ്രളയത്തിൽ ലയിച്ച ശേഷം അതിലേക്കെത്തുന്നു.

Verse 30

अथ भागवता यूयं प्रिया: स्थ भगवान् यथा । न मद्भागवतानां च प्रेयानन्योऽस्ति कर्हिचित् ॥ ३० ॥

നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ഭഗവാന്റെ ഭാഗവത ഭക്തരാണ്; അതിനാൽ നിങ്ങൾ എനിക്കു ഭഗവാനെപ്പോലെ തന്നെ പ്രിയരും ആദരണീയരുമാണ്. എന്റെ ഭക്തർക്കും എനിക്കു മേലെ പ്രിയനായ മറ്റാരുമില്ല, ഒരിക്കലും.

Verse 31

इदं विविक्तं जप्तव्यं पवित्रं मङ्गलं परम् । नि:श्रेयसकरं चापि श्रूयतां तद्वदामि व: ॥ ३१ ॥

ഇപ്പോൾ ഞാൻ ഒരു മന്ത്രം ജപിക്കും; അത് അതീതവും ശുദ്ധവും പരമ മംഗളകരവും, പരമ ശ്രേയസ്സിന് കാരണവുമാണ്. ഞാൻ പറയുന്നതു ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക.

Verse 32

मैत्रेय उवाच इत्यनुक्रोशहृदयो भगवानाह ताञ्छिव: । बद्धाञ्जलीन् राजपुत्रान्नारायणपरो वच: ॥ ३२ ॥

മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു: കാരണമില്ലാത്ത കരുണകൊണ്ട്, നാരായണന്റെ മഹാഭക്തനായ ഭഗവാൻ ശിവൻ, കൈകൂപ്പി നിന്ന രാജപുത്രന്മാരോടു വീണ്ടും സംസാരിച്ചു.

Verse 33

श्रीरुद्र उवाच जितं त आत्मविद्वर्यस्वस्तये स्वस्तिरस्तु मे । भवताराधसा राद्धं सर्वस्मा आत्मने नम: ॥ ३३ ॥

ശ്രീരുദ്രൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പരമപുരുഷോത്തമാ, നിനക്കു ജയം. ആത്മവിദ്യയിൽ നിനക്കു ശ്രേഷ്ഠത; ആത്മസിദ്ധർക്കു നീ സദാ മംഗളകരൻ, അതുകൊണ്ട് എനിക്കും മംഗളം വരട്ടെ. നിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ ഉപദേശങ്ങളാൽ ആരാധന സിദ്ധിക്കുന്നു; നീ പരമാത്മാവ്, നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 34

नम: पङ्कजनाभाय भूतसूक्ष्मेन्द्रियात्मने । वासुदेवाय शान्ताय कूटस्थाय स्वरोचिषे ॥ ३४ ॥

കമലനാഭനായ പ്രഭുവിന് നമസ്കാരം; ഭൗതിക സൂക്ഷ്മതത്ത്വങ്ങളുടെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും അന്തര്യാമി അവൻ. സർവ്വവ്യാപിയായ വാസുദേവൻ, പരമശാന്തൻ, കൂറ്റസ്ഥൻ, സ്വയംപ്രകാശസ്വരൂപൻ—നമസ്കാരം.

Verse 35

सङ्कर्षणाय सूक्ष्माय दुरन्तायान्तकाय च । नमो विश्वप्रबोधाय प्रद्युम्नायान्तरात्मने ॥ ३५ ॥

സൂക്ഷ്മതത്ത്വങ്ങളുടെ മൂലമായും സംയോജന-വിഘടനങ്ങളുടെ അധിപതിയായും ദുർജയനും അന്തകരൂപനുമായ സങ്കർഷണനു നമസ്കാരം. ലോകത്തെ ഉണർത്തുന്നവനും ബുദ്ധിയുടെ അധിഷ്ഠാതാവുമായ അന്തരാത്മ പ്രദ്യുമ്നനു പ്രണാമം.

Verse 36

नमो नमोऽनिरुद्धाय हृषीकेशेन्द्रियात्मने । नम: परमहंसाय पूर्णाय निभृतात्मने ॥ ३६ ॥

അനിരുദ്ധാ, ഹൃഷീകേശാ—ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അധിപനും മനസ്സിന്റെ নিয়ന്താവുമായ നിനക്കു വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം. പരമഹംസൻ, പൂർണ്ണൻ, അന്തർമുഖമായ ശാന്താത്മസ്വരൂപൻ—നിനക്കു പ്രണാമം.

Verse 37

स्वर्गापवर्गद्वाराय नित्यं शुचिषदे नम: । नमो हिरण्यवीर्याय चातुर्होत्राय तन्तवे ॥ ३७ ॥

സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെയും അപവർഗ്ഗത്തിന്റെയും (മോക്ഷം) വാതിൽ തുറക്കുന്ന പ്രഭുവിന്, ജീവിയുടെ ശുദ്ധഹൃദയത്തിൽ നിത്യവും വസിക്കുന്നവനു നമസ്കാരം. സ്വർണ്ണസമമായ വീര്യ-തേജസ്സുള്ള ഹിരണ്യവീര്യനു, ചാതുർഹോത്രാദി യജ്ഞതന്തുവിനെ അഗ്നിരൂപത്തിൽ പോഷിപ്പിക്കുന്ന പ്രഭുവിനു പ്രണാമം.

Verse 38

नम ऊर्ज इषे त्रय्या: पतये यज्ञरेतसे । तृप्तिदाय च जीवानां नम: सर्वरसात्मने ॥ ३८ ॥

പ്രഭോ! നിങ്ങൾ പിതൃലോകങ്ങളുടെയും സർവ്വ ദേവതകളുടെയും പോഷകൻ, ചന്ദ്രന്റെ അധിദേവതയും ത്രയീ വേദങ്ങളുടെ നാഥനും ആകുന്നു. സർവ്വ ജീവികൾക്കും തൃപ്തിയുടെ ആദിസ്രോതസായ സർവ്വരസാത്മനേ, നമസ്കാരം।

Verse 39

सर्वसत्त्वात्मदेहाय विशेषाय स्थवीयसे । नमस्त्रैलोक्यपालाय सह ओजोबलाय च ॥ ३९ ॥

പ്രഭോ! സർവ്വ ജീവികളുടെ വ്യക്തിദേഹങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന മഹാവിരാട് വിശ്വരൂപം നിങ്ങൾ തന്നേ; നിങ്ങൾ വിശിഷ്ടനും മഹത്തനും ആകുന്നു. ത്രൈലോക്യപാലകാ, ഓജസ്സും ബലവും സഹിതം നിങ്ങളെ നമസ്കരിക്കുന്നു।

Verse 40

अर्थलिङ्गाय नभसे नमोऽन्तर्बहिरात्मने । नम: पुण्याय लोकाय अमुष्मै भूरिवर्चसे ॥ ४० ॥

പ്രഭോ! നിങ്ങളുടെ ദിവ്യ നാദവിസ്താരത്തിലൂടെ എല്ലാറ്റിന്റെയും യഥാർത്ഥ അർത്ഥം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. നിങ്ങൾ അകത്തും പുറത്തും വ്യാപിച്ച ആകാശസ്വരൂപൻ; ഈ ലോകത്തും അതീതലോകത്തും ചെയ്ത പുണ്യകർമ്മങ്ങളുടെ പരമ ലക്ഷ്യവും നിങ്ങൾ തന്നേ. മഹാതേജസ്സായ നിങ്ങളെ വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കരിക്കുന്നു।

Verse 41

प्रवृत्ताय निवृत्ताय पितृदेवाय कर्मणे । नमोऽधर्मविपाकाय मृत्यवे दु:खदाय च ॥ ४१ ॥

പ്രഭോ! പുണ്യകർമ്മഫലങ്ങളുടെ ദർശകനായ സാക്ഷി നിങ്ങൾ തന്നേ; പ്രവൃത്തിയും നിവൃത്തിയും അവയിൽ നിന്നുള്ള കർമങ്ങളും നിങ്ങൾ തന്നേ. അധർമ്മവിപാകത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന ദുഃഖാവസ്ഥയുടെ കാരണമായി നിങ്ങൾ തന്നേ ‘മൃത്യു’ ആകുന്നു. നിങ്ങളെ നമസ്കരിക്കുന്നു।

Verse 42

नमस्त आशिषामीश मनवे कारणात्मने । नमो धर्माय बृहते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । पुरुषाय पुराणाय साङ्ख्ययोगेश्वराय च ॥ ४२ ॥

ഓ ഈശ്വരാ! നിങ്ങൾ ആശീർവാദങ്ങളുടെ പരമദാതാവ്, ആദിമനു, കാരണങ്ങളുടെ കാരണമായ കാരണാത്മാവ്. മഹാധർമ്മസ്വരൂപനായ ശ്രീകൃഷ്ണാ—ഒരിക്കലും തടയപ്പെടാത്ത മേധസ്സുള്ളവനേ—നമസ്കാരം. പുരുഷാ, പുരാതനപുരുഷാ, സാംഖ്യയോഗേശ്വരാ—നിങ്ങളെ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു।

Verse 43

शक्तित्रयसमेताय मीढुषेऽहङ्कृतात्मने । चेतआकूतिरूपाय नमो वाचो विभूतये ॥ ४३ ॥

ഹേ പ്രഭോ! ത്രിശക്തികളോടുകൂടി കർമ്മം, ഇന്ദ്രിയപ്രവർത്തനം, ഫലം എന്നിവയുടെ പരമനിയന്താവ് നിങ്ങൾ; ദേഹം–മനം–ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അധീശ്വരൻ. അഹങ്കാരരൂപനായ രുദ്രന്റെയും അധിപതി; വേദവാണിയുടെയും വിധിപ്രവർത്തിയുടെയും വിഭൂതിക്ക് ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു.

Verse 44

दर्शनं नो दिद‍ृक्षूणां देहि भागवतार्चितम् । रूपं प्रियतमं स्वानां सर्वेन्द्रियगुणाञ्जनम् ॥ ४४ ॥

ഹേ പ്രഭോ! ഞങ്ങൾ ദർശനം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഭാഗവതഭക്തർ ആരാധിക്കുന്ന അതേ രൂപം ദയവായി കാണിച്ചുതരണമേ. നിങ്ങളുടെ സ്വജനങ്ങൾക്ക് അത്യന്തം പ്രിയവും, സർവേന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ആഗ്രഹങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നതുമായ ആ രൂപം ഞങ്ങൾക്ക് അനുഗ്രഹിക്കണമേ.

Verse 45

स्‍निग्धप्रावृड्‌घनश्यामं सर्वसौन्दर्यसङ्ग्रहम् । चार्वायतचतुर्बाहु सुजातरुचिराननम् ॥ ४५ ॥ पद्मकोशपलाशाक्षं सुन्दरभ्रु सुनासिकम् । सुद्विजं सुकपोलास्यं समकर्णविभूषणम् ॥ ४६ ॥

പ്രഭുവിന്റെ സൗന്ദര്യം മഴക്കാലത്തിലെ സ്നിഗ്ധമായ ഘനശ്യാമ മേഘത്തെപ്പോലെ; അവൻ സർവ്വസൗന്ദര്യത്തിന്റെ സാരസംഗ്രഹം. അവന് നാലു ഭുജങ്ങൾ, അതിമനോഹരമായ മുഖം; പദ്മദളസദൃശമായ കണ്ണുകൾ, മനോഹര ഭ്രൂകൾ, ഉയർന്ന നാസിക. ദീപ്തമായ ദന്തപങ്ക്തി, രമ്യമായ കപോളങ്ങൾ, ഇരുകാതുകളും സമമായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 46

स्‍निग्धप्रावृड्‌घनश्यामं सर्वसौन्दर्यसङ्ग्रहम् । चार्वायतचतुर्बाहु सुजातरुचिराननम् ॥ ४५ ॥ पद्मकोशपलाशाक्षं सुन्दरभ्रु सुनासिकम् । सुद्विजं सुकपोलास्यं समकर्णविभूषणम् ॥ ४६ ॥

പ്രഭുവിന്റെ സൗന്ദര്യം മഴക്കാലത്തിലെ സ്നിഗ്ധമായ ഘനശ്യാമ മേഘത്തെപ്പോലെ; അവൻ സർവ്വസൗന്ദര്യത്തിന്റെ സാരസംഗ്രഹം. അവന് നാലു ഭുജങ്ങൾ, അതിമനോഹരമായ മുഖം; പദ്മദളസദൃശമായ കണ്ണുകൾ, മനോഹര ഭ്രൂകൾ, ഉയർന്ന നാസിക. ദീപ്തമായ ദന്തപങ്ക്തി, രമ്യമായ കപോളങ്ങൾ, ഇരുകാതുകളും സമമായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 47

प्रीतिप्रहसितापाङ्गमलकै रूपशोभितम् । लसत्पङ्कजकिञ्जल्कदुकूलं मृष्टकुण्डलम् ॥ ४७ ॥ स्फुरत्किरीटवलयहारनूपुरमेखलम् । शङ्खचक्रगदापद्ममालामण्युत्तमर्द्धिमत् ॥ ४८ ॥

പ്രഭുവിന്റെ കരുണാഭരിതമായ തുറന്ന പുഞ്ചിരിയും ഭക്തന്മാരിലേക്കുള്ള വശനോട്ടവും അവന്റെ സൗന്ദര്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ചുരുളായ കറുത്ത മുടി അവനെ അലങ്കരിക്കുന്നു; കാറ്റിൽ തരംഗിക്കുന്ന പീതാംബരം താമരയുടെ കേശരധൂളിപോലെ തിളങ്ങുന്നു. മിനുങ്ങുന്ന കുണ്ഡലങ്ങൾ, ദീപ്ത കിരീടം, വളകൾ, ഹാരം, നൂപുരങ്ങൾ, മേഖല; കൂടാതെ ശംഖം, ചക്രം, ഗദ, പദ്മം, മണിമാലകൾ—ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് വക്ഷസ്ഥലത്തിലെ കൗസ്തുഭമണിയുടെ സ്വാഭാവിക ശോഭയെ കൂടുതൽ ഉയർത്തുന്നു.

Verse 48

प्रीतिप्रहसितापाङ्गमलकै रूपशोभितम् । लसत्पङ्कजकिञ्जल्कदुकूलं मृष्टकुण्डलम् ॥ ४७ ॥ स्फुरत्किरीटवलयहारनूपुरमेखलम् । शङ्खचक्रगदापद्ममालामण्युत्तमर्द्धिमत् ॥ ४८ ॥

ഭഗവാൻ പ്രീതിയാർന്ന കരുണാമയ പുഞ്ചിരിയാലും ഭക്തന്മാരിലേക്കുള്ള പാർശ്വദൃഷ്ടിയാലും അത്യന്തം മനോഹരനായി തിളങ്ങുന്നു. കറുത്ത ചുരുളൻ മുടിയും, കാറ്റിൽ അലഞ്ഞാടുന്ന പീതാംബരം താമരയുടെ പരാഗംപോലെ ദീപ്തവുമാണ്. മിന്നുന്ന കുണ്ഡലങ്ങൾ, കിരീടം, വളകൾ, ഹാരം, നൂപുരം, മേഘല എന്നിവയോടൊപ്പം ശംഖ-ചക്ര-ഗദാ-പദ്മം, മാലയും രത്നങ്ങളും ചേർന്ന് വക്ഷസ്ഥലത്തിലെ കൗസ്തുഭമണിയുടെ സ്വാഭാവിക ശോഭ വർധിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 49

सिंहस्कन्धत्विषो बिभ्रत्सौभगग्रीवकौस्तुभम् । श्रियानपायिन्या क्षिप्तनिकषाश्मोरसोल्लसत् ॥ ४९ ॥

പ്രഭുവിന്റെ തോളുകൾ സിംഹത്തിന്റെ തോളുകളെപ്പോലെ ദീപ്തവും ശക്തവുമാണ്. അവയിൽ മാലകളും ഹാരങ്ങളും ഭുജാഭരണങ്ങളും എപ്പോഴും മിന്നുന്നു. ഭാഗ്യമയമായ കഴുത്തിൽ കൗസ്തുഭമണി തിളങ്ങുന്നു; കറുത്ത വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ ശ്രീവത്സചിഹ്നം ലക്ഷ്മീദേവിയുടെ അടയാളമായി വിരാജിക്കുന്നു. അതിന്റെ ദീപ്തി സ്വർണ്ണപരിശോധനക്കല്ലിലെ പൊൻരേഖയുടെ സൗന്ദര്യത്തെയും മറികടക്കുന്നു.

Verse 50

पूररेचकसंविग्नवलिवल्गुदलोदरम् । प्रतिसङ्‌क्रामयद्विश्वं नाभ्यावर्तगभीरया ॥ ५० ॥

ഭഗവാന്റെ ഉദരം മൂന്നു മനോഹരമായ മടിവരകളാൽ ശോഭിക്കുന്നു. വൃത്താകാരമായ അത് വടപത്രംപോലെ തോന്നുന്നു; ശ്വസന-പ്രശ്വസനങ്ങളോടെ മടിവരകൾ സ്പന്ദിക്കുന്നത് അത്യന്തം രമണീയമാണ്. ഭഗവാന്റെ നാഭിയിലെ ആവർത്തം അത്രയും ആഴമുള്ളതാകയാൽ, സർവ്വവിശ്വവും അവിടെ നിന്നു മുളച്ചതുപോലെയും വീണ്ടും അവിടേക്കു മടങ്ങാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെയും തോന്നുന്നു.

Verse 51

श्यामश्रोण्यधिरोचिष्णुदुकूलस्वर्णमेखलम् । समचार्वङ्‌घ्रिजङ्घोरुनिम्नजानुसुदर्शनम् ॥ ५१ ॥

ഭഗവാന്റെ അരക്കെട്ടിന് താഴെയുള്ള ഭാഗം ശ്യാമവർണ്ണമാണ്; അതിന്മേൽ പീതാംബരവും സ്വർണ്ണക്കടപ്പണിയുള്ള മേഘലയും ശോഭിക്കുന്നു. അവന്റെ സമമിതമായ പദ്മപാദങ്ങൾ, കാൽപിണ്ഡങ്ങൾ, തുടകൾ, മുട്ടുസന്ധികൾ അത്യന്തം സുന്ദരം. സത്യത്തിൽ ഭഗവാന്റെ സമഗ്രദേഹം സുസംഘടിതവും അതുല്യവുമാണ്.

Verse 52

पदा शरत्पद्मपलाशरोचिषा नखद्युभिर्नोऽन्तरघं विधुन्वता । प्रदर्शय स्वीयमपास्तसाध्वसं पदं गुरो मार्गगुरुस्तमोजुषाम् ॥ ५२ ॥

ഹേ ഗുരോ! നിങ്ങളുടെ പാദയുഗളം ശരത്കാലത്ത് വിരിയുന്ന താമരപ്പതങ്ങളുപോലെ ദീപ്തമാണ്. നിങ്ങളുടെ പാദനഖങ്ങളുടെ പ്രകാശം ഞങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിനുള്ളിലെ അന്ധകാരം ഉടൻ തന്നെ അകറ്റുന്നു. ഭക്തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നിന്നു എല്ലാ ഭയവും തമസ്സും നീക്കുന്ന നിങ്ങളുടെ ആ സ്വരൂപം ദയവായി എനിക്ക് കാണിച്ചുതരണമേ. പ്രഭോ! നിങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും പരമ ആത്മീയ ഗുരുവാണ്; അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഇരുട്ടിൽ മൂടപ്പെട്ട ജീവികൾ നിങ്ങളുടെ ഗുരുത്വംകൊണ്ട് പ്രകാശിതരാകുന്നു.

Verse 53

एतद्रूपमनुध्येयमात्मशुद्धिमभीप्सताम् । यद्भक्तियोगोऽभयद: स्वधर्ममनुतिष्ठताम् ॥ ५३ ॥

ആത്മശുദ്ധി ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ എപ്പോഴും നിങ്ങളുടെ താമരപ്പാദങ്ങളെ ധ്യാനിക്കണം. സ്വധർമ്മം നിഷ്ഠയോടെ അനുഷ്ഠിച്ച് അഭയം തേടുന്നവർ ഭക്തിയോഗം തന്നെ ആശ്രയിക്കട്ടെ।

Verse 54

भवान् भक्तिमता लभ्यो दुर्लभ: सर्वदेहिनाम् । स्वाराज्यस्याप्यभिमत एकान्तेनात्मविद्गति: ॥ ५४ ॥

പ്രഭോ, ഭക്തനു നിങ്ങൾ എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യൻ; എന്നാൽ എല്ലാ ദേഹധാരികൾക്കും നിങ്ങൾ ദുർലഭൻ. സ്വർഗ്ഗരാജ്യത്തേക്കാൾ പോലും അഭിലഷണീയമായ, ഏകാന്ത ആത്മവിദരുടെ പരമഗതിയും നിങ്ങൾ തന്നെയാണ്।

Verse 55

तं दुराराध्यमाराध्य सतामपि दुरापया । एकान्तभक्त्या को वाञ्छेत्पादमूलं विना बहि: ॥ ५५ ॥

പ്രഭോ, നിങ്ങൾ ദുർആരാധ്യൻ; സന്മാർഗ്ഗികള്ക്കും മറ്റു ഉപായങ്ങളാൽ നിങ്ങളെ പ്രാപിക്കുക ദുഷ്കരം. എന്നാൽ ഏകാന്തഭക്തിയാൽ മാത്രം നിങ്ങൾ തൃപ്തനാകുന്നു; അപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ പാദമൂലം വിട്ട് മറ്റെന്ത് മാർഗം ആരാണ് തേടുക?

Verse 56

यत्र निर्विष्टमरणं कृतान्तो नाभिमन्यते । विश्वं विध्वंसयन् वीर्यशौर्यविस्फूर्जितभ्रुवा ॥ ५६ ॥

നിങ്ങളുടെ താമരപ്പാദങ്ങളിൽ പൂർണ്ണ ശരണം പ്രാപിച്ച് മരണത്തെയും നിസ്സാരമാക്കിയ ഭക്തന്റെ അടുക്കൽ കൃതാന്തരൂപമായ കാലൻ സമീപിക്കുകയില്ല. എന്നാൽ അതേ കാലൻ നിങ്ങളുടെ ഭ്രൂവിസ്ഫുരണത്തിന്റെ മാത്രം ശക്തിയാൽ ക്ഷണാർദ്ധത്തിൽ ലോകം തകർക്കാൻ കഴിയും।

Verse 57

क्षणार्धेनापि तुलये न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किमुताशिष: ॥ ५७ ॥

ഭഗവദ്ഭക്തന്റെ സാന്നിധ്യം അർദ്ധക്ഷണമെങ്കിലും ലഭിച്ചാൽ, മനുഷ്യൻ സ്വർഗ്ഗത്തെയും അല്ല, അപുനർഭവമായ മോക്ഷത്തെയും അല്ല—ഒന്നിനെയും തുല്യമാക്കുകയില്ല. പിന്നെ ജനനമരണനിയമത്തിന് വിധേയരായ ദേവന്മാരുടെ അനുഗ്രഹങ്ങളിൽ അവന് എന്ത് താൽപര്യം?

Verse 58

अथानघाङ्‌घ्रेस्तव कीर्तितीर्थयो- रन्तर्बहि:स्‍नानविधूतपाप्मनाम् । भूतेष्वनुक्रोशसुसत्त्वशीलिनां स्यात्सङ्गमोऽनुग्रह एष नस्तव ॥ ५८ ॥

പ്രഭോ! നിങ്ങളുടെ നിർമല പദപദ്മങ്ങൾ സർവ്വമംഗളത്തിന്റെ കാരണവും പാപമലത്തിന്റെ നാശകനുമാണ്. നിങ്ങളുടെ പാദാരാധനയാൽ അന്തർ-ബാഹ്യമായി ശുദ്ധരായി, ബന്ധിതജീവികളോടു കരുണയുള്ള നിങ്ങളുടെ ഭക്തരുടെ സത്സംഗം എനിക്കു ലഭിക്കണമേ—അതുതന്നെ നിങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ അനുഗ്രഹം.

Verse 59

न यस्य चित्तं बहिरर्थविभ्रमं तमोगुहायां च विशुद्धमाविशत् । यद्भक्तियोगानुगृहीतमञ्जसा मुनिर्विचष्टे ननु तत्र ते गतिम् ॥ ५९ ॥

ഭക്തിയോഗത്തിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ ഹൃദയം പൂർണ്ണമായി ശുദ്ധമായ ഭക്തൻ, അന്ധകൂപംപോലെയുള്ള ബാഹ്യവിഷയമോഹത്തിൽ ഭ്രമിക്കുകയില്ല. ഇങ്ങനെ മലിനതകളില്ലാതെ, അവൻ സന്തോഷത്തോടെ നിങ്ങളുടെ നാമം, യശസ്, രൂപം, ലീലകൾ മുതലായവയെ വ്യക്തമായി ഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 60

यत्रेदं व्यज्यते विश्वं विश्वस्मिन्नवभाति यत् । तत् त्वं ब्रह्म परं ज्योतिराकाशमिव विस्तृतम् ॥ ६० ॥

പ്രഭോ! ആകാശംപോലെയോ സൂര്യപ്രകാശംപോലെയോ സർവ്വത്ര വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന നിർഗുണ ബ്രഹ്മത്തിൽ ഈ വിശ്വം പ്രകടമായി അതിൽ തന്നെയെ പ്രകാശിക്കുന്നു. ആ പരബ്രഹ്മം, പരമജ്യോതി നിങ്ങൾ തന്നെയാണ്.

Verse 61

यो माययेदं पुरुरूपयासृजद् बिभर्ति भूय: क्षपयत्यविक्रिय: । यद्भेदबुद्धि: सदिवात्मदु:स्थया त्वमात्मतन्त्रं भगवन् प्रतीमहि ॥ ६१ ॥

ഭഗവൻ! നിങ്ങൾ നിങ്ങളുടെ മായാശക്തിയാൽ പല രൂപങ്ങളിൽ ഈ ജഗത്ത് സൃഷ്ടിക്കുകയും, സ്ഥിരമാണെന്നപോലെ അതിനെ ധരിക്കുകയും, അവസാനം ലയിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; എങ്കിലും നിങ്ങൾ അവികാരിയാണ്. ജീവൻ തന്റെ ആത്മദുഃസ്ഥിതിയാൽ ഭേദബുദ്ധിയോടെ നിങ്ങളെ ജഗത്തിൽ നിന്ന് വേറെയെന്ന് കരുതുന്നു; എന്നാൽ ഞാൻ നിങ്ങളെ സർവ്വതന്ത്രസ്വതന്ത്ര പരമാത്മാവായി ഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 62

क्रियाकलापैरिदमेव योगिन: श्रद्धान्विता: साधु यजन्ति सिद्धये । भूतेन्द्रियान्त:करणोपलक्षितं वेदे च तन्त्रे च त एव कोविदा: ॥ ६२ ॥

പ്രഭോ! പഞ്ചഭൂതങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്, ബുദ്ധി, ഭൗതിക അഹങ്കാരം, എല്ലാം നിയന്ത്രിക്കുന്ന നിങ്ങളുടെ അംശമായ പരമാത്മാവ്—ഇവയൊക്കെയായി നിങ്ങളുടെ വിശ്വരൂപം നിലകൊള്ളുന്നു. ഭക്തന്മാരല്ലാത്ത കർമയോഗിയും ജ്ഞാനയോഗിയും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ക്രിയകളിലൂടെ, ശ്രദ്ധയോടെ, സിദ്ധിക്കായി നിങ്ങളെയേ ആരാധിക്കുന്നു. വേദങ്ങളിലും വേദാനുബന്ധ ശാസ്ത്രങ്ങളിലും എല്ലായിടത്തും ‘ആരാധ്യൻ നിങ്ങൾ മാത്രം’ എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; അതാണ് വേദങ്ങളുടെ നിപുണസാരം.

Verse 63

त्वमेक आद्य: पुरुष: सुप्तशक्ति- स्तया रज:सत्त्वतमो विभिद्यते । महानहं खं मरुदग्निवार्धरा: सुरर्षयो भूतगणा इदं यत: ॥ ६३ ॥

പ്രഭോ! നീയേ ഏകമായ ആദിപുരുഷൻ, സർവകാരണങ്ങളുടെ കാരണമാകുന്നു. സൃഷ്ടിക്ക് മുമ്പ് നിന്റെ മായാശക്തി സുഷുപ്താവസ്ഥയിൽ ഇരിക്കുന്നു; അത് ഉണർന്നാൽ രജസ്-സത്ത്വ-തമസ് ഗുണങ്ങൾ പ്രവർത്തിച്ച് മഹത്, അഹങ്കാരം, ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി എന്നിവയും ദേവ-ഋഷിമാരും പ്രകടമായി ഈ ലോകം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 64

सृष्टं स्वशक्त्येदमनुप्रविष्ट- श्चचतुर्विधं पुरमात्मांशकेन । अथो विदुस्तं पुरुषं सन्तमन्त- र्भुङ्क्ते हृषीकैर्मधु सारघं य: ॥ ६४ ॥

പ്രഭോ! നിന്റെ സ്വന്തം ശക്തികളാൽ ഈ സൃഷ്ടി സൃഷ്ടിച്ച ശേഷം, നിന്റെ ആത്മാംശത്താൽ അതിൽ പ്രവേശിച്ച് നാലുവിധ രൂപങ്ങളിൽ നീ നിലകൊള്ളുന്നു. ജീവികളുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽ വസിച്ച് അവർ ഇന്ദ്രിയങ്ങളാൽ എങ്ങനെ ഭോഗിക്കുന്നു എന്ന് നീ അറിയുന്നു. ഈ ലോകത്തിലെ പറയപ്പെടുന്ന സുഖം തേൻചട്ടിയിൽ ശേഖരിച്ച തേൻ തേൻചീറ്റകൾ നുകരുന്നതുപോലെയാണ്.

Verse 65

स एष लोकानतिचण्डवेगो विकर्षसि त्वं खलु कालयान: । भूतानि भूतैरनुमेयतत्त्वो घनावलीर्वायुरिवाविषह्य: ॥ ६५ ॥

പ്രഭോ! നീ കാലരൂപനായി അത്യന്തം പ്രചണ്ഡ വേഗത്തോടെ ലോകങ്ങളെ വലിച്ചിഴക്കുന്നു. നിന്റെ പരമാധികാരം നേരിട്ട് അനുഭവിക്കാനാവില്ല; എന്നാൽ ലോകത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് കാലക്രമത്തിൽ എല്ലാം നശിക്കുന്നു എന്ന് അനുമാനിക്കാം—ഒരു ജീവി മറ്റൊന്നാൽ ഭക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ. നീ ആകാശത്തിലെ മേഘക്കൂട്ടങ്ങളെ അസഹ്യമായ കാറ്റുപോലെ ചിതറിക്കുന്നു.

Verse 66

प्रमत्तमुच्चैरिति कृत्यचिन्तया प्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम् । त्वमप्रमत्त: सहसाभिपद्यसे क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तक: ॥ ६६ ॥

പ്രഭോ! ജീവികൾ പ്രവർത്തനചിന്തയിൽ മദിച്ചവരായി വിഷയങ്ങളിൽ ലാലസയോടെ, വളർന്ന ലാഭത്തിൽ കുടുങ്ങി തിരക്കിലായിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ നീ എപ്പോഴും ജാഗ്രതയുള്ളവൻ; കാലം വന്നാൽ നീ പെട്ടെന്ന് അവരെ പിടിക്കുന്നു—എലിയെ പിടിച്ച് എളുപ്പം വിഴുങ്ങുന്ന പാമ്പുപോലെ.

Verse 67

कस्त्वत्पदाब्जं विजहाति पण्डितो यस्तेऽवमानव्ययमानकेतन: । विशङ्कयास्मद्गुरुरर्चति स्म यद् विनोपपत्तिं मनवश्चतुर्दश ॥ ६७ ॥

പ്രഭോ! നിന്റെ ആരാധനയില്ലാതെ ജീവിതം പാഴാകുന്നു എന്ന് അറിയുന്ന പണ്ഡിതൻ നിന്റെ പദ്മപാദങ്ങളെ എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കും? നമ്മുടെ പിതാവും ഗുരുവുമായ ബ്രഹ്മാവും സംശയമില്ലാതെ നിന്നെ ആരാധിച്ചു; പതിനാലു മനുക്കളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാത പിന്തുടർന്നു.

Verse 68

अथ त्वमसि नो ब्रह्मन् परमात्मन् विपश्चिताम् । विश्वं रुद्रभयध्वस्तमकुतश्चिद्भया गति: ॥ ६८ ॥

ഹേ ബ്രഹ്മൻ, ഹേ പരമാത്മൻ! പണ്ഡിതർ നിങ്ങളെയേ പരബ്രഹ്മവും അന്തര്യാമിയും എന്നു അറിയുന്നു. രുദ്രഭയത്തിൽ വിറയ്ക്കുന്ന ലോകത്തിലും നിങ്ങൾ ഭക്തജ്ഞാനികൾക്ക് നിർഭയ ശരണഗതിയാണ്.

Verse 69

इदं जपत भद्रं वो विशुद्धा नृपनन्दना: । स्वधर्ममनुतिष्ठन्तो भगवत्यर्पिताशया: ॥ ६९ ॥

ഹേ രാജപുത്രന്മാരേ! ശുദ്ധഹൃദയത്തോടെ നിങ്ങളുടെ രാജധർമ്മം നിഷ്ഠയോടെ അനുഷ്ഠിക്കൂ. ഭഗവാന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ച് ഈ സ്തോത്രം ജപിക്കൂ; അതുവഴി നിങ്ങൾക്ക് സർവ്വമംഗളം, കാരണം പ്രഭു പ്രസന്നനാകും.

Verse 70

तमेवात्मानमात्मस्थं सर्वभूतेष्ववस्थितम् । पूजयध्वं गृणन्तश्च ध्यायन्तश्चासकृद्धरिम् ॥ ७० ॥

ആ ഹരിയേ പരമാത്മാവ്; എല്ലാ ജീവികളുടെ ഹൃദയത്തിലും, നിങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിലും അവൻ വസിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് പ്രഭുവിനെ പൂജിക്കൂ, അവന്റെ മഹിമ പാടിക്കൂ, ഇടവിടാതെ ഹരിയെ ധ്യാനിക്കൂ.

Verse 71

योगादेशमुपासाद्य धारयन्तो मुनिव्रता: । समाहितधिय: सर्व एतदभ्यसताद‍ृता: ॥ ७१ ॥

ഹേ രാജകുമാരന്മാരേ! പ്രാർത്ഥനാരൂപത്തിൽ ഞാൻ നാമജപത്തിന്റെ യോഗമാർഗം വിശദീകരിച്ചു. നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ഇത് മനസ്സിൽ ധരിച്ചു, മുനിവ്രതത്തോടെ, മൗനമായി, ആദരവും ശ്രദ്ധയും കൊണ്ട് ഏകാഗ്രമായി അഭ്യസിക്കൂ.

Verse 72

इदमाह पुरास्माकं भगवान् विश्वसृक्पति: । भृग्वादीनामात्मजानां सिसृक्षु: संसिसृक्षताम् ॥ ७२ ॥

ഈ പ്രാർത്ഥന ആദ്യം ഞങ്ങൾക്ക് ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാ—സകല സൃഷ്ടികർത്താക്കളുടെ അധിപതി—ഉപദേശിച്ചു. സൃഷ്ടി ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച ഭൃഗു മുതലായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രന്മാർക്കും സൃഷ്ടികാര്യത്തിനായി ഇതേ സ്തോത്രം ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 73

ते वयं नोदिता: सर्वे प्रजासर्गे प्रजेश्वरा: । अनेन ध्वस्ततमस: सिसृक्ष्मो विविधा: प्रजा: ॥ ७३ ॥

ബ്രഹ്മദേവൻ ഞങ്ങളെ എല്ലാ പ്രജാപതികളെയും പ്രജാസൃഷ്ടിക്കായി നിയോഗിച്ചപ്പോൾ, ഞങ്ങൾ പരമപുരുഷനായ ഭഗവാനെ സ്തുതിച്ചു; അജ്ഞാനാന്ധകാരം നശിച്ചു, അതിനാൽ വിവിധ ജീവജാതികളെ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞു।

Verse 74

अथेदं नित्यदा युक्तो जपन्नवहित: पुमान् । अचिराच्छ्रेय आप्नोति वासुदेवपरायण: ॥ ७४ ॥

വാസുദേവനിൽ മനസ്സ് എപ്പോഴും ലീനമാക്കി, ശ്രദ്ധയോടും ഭക്തിയോടും കൂടി ഈ സ്തോത്രം ജപിക്കുന്ന ഭക്തൻ വൈകാതെ തന്നെ പരമ ശ്രേയസ്—ജീവിതത്തിന്റെ പരമസിദ്ധി—ലഭിക്കുന്നു।

Verse 75

श्रेयसामिह सर्वेषां ज्ञानं नि:श्रेयसं परम् । सुखं तरति दुष्पारं ज्ञाननौर्व्यसनार्णवम् ॥ ७५ ॥

ഈ ലോകത്തിൽ പലവിധ ശ്രേയസ്സുകൾ ഉണ്ടെങ്കിലും, അവയിൽ ജ്ഞാനമാണ് പരമ ശ്രേയസ്; കാരണം ജ്ഞാനമെന്ന നൗകയിലൂടെയേ മനുഷ്യൻ അജ്ഞാനരൂപമായ ദുഷ്പാര വ്യസനസമുദ്രം കടക്കൂ।

Verse 76

य इमं श्रद्धया युक्तो मद्गीतं भगवत्स्तवम् । अधीयानो दुराराध्यं हरिमाराधयत्यसौ ॥ ७६ ॥

ശ്രദ്ധയോടെ ഞാൻ രചിച്ച് പാടിയ ഈ ഭഗവത്‌സ്തവം വായിക്കുകയോ ഉച്ചരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നവൻ, ദുർആരാധ്യനായ ഹരിയെയും എളുപ്പത്തിൽ ആരാധിച്ച് അവന്റെ കൃപ നേടുന്നു।

Verse 77

विन्दते पुरुषोऽमुष्माद्यद्यदिच्छत्यसत्वरम् । मद्गीतगीतात्सुप्रीताच्छ्रेयसामेकवल्लभात् ॥ ७७ ॥

എല്ലാ ശ്രേയസ്സുകളിലും ഏറ്റവും പ്രിയമായ ലക്ഷ്യം പരമപുരുഷനായ ഭഗവാനാണ്. ഞാൻ പാടിയ ഈ ഗാനം പാടുന്നവൻ ഭഗവാനെ പ്രസന്നനാക്കുന്നു; ഭക്തിയിൽ സ്ഥിരനായി, അവൻ പ്രഭുവിൽ നിന്ന് താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതു ലഭിക്കുന്നു।

Verse 78

इदं य: कल्य उत्थाय प्राञ्जलि: श्रद्धयान्वित: । श‍ृणुयाच्छ्रावयेन्मर्त्यो मुच्यते कर्मबन्धनै: ॥ ७८ ॥

പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ് ശ്രദ്ധയോടെ കൈകൂപ്പി ഈ ശിവൻ പാടിയ സ്തോത്രം ശ്രവിക്കുകയും മറ്റുള്ളവർക്ക് ശ്രവിക്കാൻ അവസരം നൽകുകയും ചെയ്യുന്ന ഭക്തൻ നിർഭാഗ്യമായി കർമ്മബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും।

Verse 79

गीतं मयेदं नरदेवनन्दना: परस्य पुंस: परमात्मन: स्तवम् । जपन्त एकाग्रधियस्तपो महत् चरध्वमन्ते तत आप्स्यथेप्सितम् ॥ ७९ ॥

ഹേ രാജപുത്രന്മാരേ! ഞാൻ പാടിയ ഈ സ്തവം പരമപുരുഷനായ പരമാത്മാവിനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാനാണ്. ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ ഇതു ജപിക്കുവിൻ; ഇത് മഹത്തായ തപസ്സിനോളം ഫലപ്രദം. അവസാനം നിങ്ങൾ ആഗ്രഹിച്ചതെല്ലാം നിർഭാഗ്യമായി നേടും.