Adhyaya 23
Pṛthu Mahārāja’s Renunciation, Austerities, Departure, and the Glory of Hearing His History
പൃഥുവിന്റെ കഥ സമാപനത്തിലേക്ക് നീങ്ങുമ്പോൾ, രാജാവ് വാർദ്ധക്യം കണ്ടു രാജഭാരം പുത്രന്മാർക്ക് ഏൽപ്പിക്കുകയും, സമ്പാദിച്ച ഐശ്വര്യം ധർമ്മാനുസൃതമായി സർവ്വജീവികളിലും വിതരണം ചെയ്ത് ക്രമബദ്ധമായ പോഷണക്രമം സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവകാശികളെ ഭൂമിദേവി (പുത്രിരൂപത്തിൽ) സംരക്ഷണത്തിന് ഏൽപ്പിച്ച്, ദുഃഖിതരായ പ്രജകളെ വിട്ട് റാണി അർച്ചിയോടൊപ്പം വനത്തിലേക്ക് പോയി കഠിന വാനപ്രസ്ഥധർമ്മങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപസ്സ് അല്പാഹാരത്തിൽ നിന്ന് പ്രാണനിയന്ത്രണം വരെ ഉയരുന്നു; അത് സിദ്ധിപ്രദർശനത്തിനല്ല, ശ്രീകൃഷ്ണതൃപ്തിക്കായി മാത്രം. ഫലമായി അചഞ്ചല ഭക്തി, പരമാത്മസാക്ഷാത്കാരം ലഭിച്ച്, യോഗ-ജ്ഞാനത്തിന്റെ അനുബന്ധ ലക്ഷ്യങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. അന്ത്യത്തിൽ മനസ്സിനെ കൃഷ്ണന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ സ്ഥാപിച്ച് യോഗമാർഗ്ഗത്തിൽ ദേഹത്യാഗം ചെയ്ത്, ഭൂതതത്ത്വങ്ങളുടെ ലയവും ഉപാധികളുടെ പരിത്യാഗവും കാണിക്കുന്നു—ഭക്തിനിഷ്ഠ ‘പ്രത്യാവർത്തനം’ എന്ന ഭാവത്തിൽ. അർച്ചി പതിവ്രതധർമ്മത്തോടെ അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ നടത്തി ചിതാഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; ദേവാംഗനകൾ അവളെ പ്രശംസിക്കുന്നു. അവസാനം മൈത്രേയന്റെ ഫലശ്രുതി—പൃഥുവിന്റെ ചരിതം ശ്രവിക്കുക, കീർത്തിക്കുക, ഉപദേശിക്കുക എന്നിവ ആത്മോന്നതിയും ഭക്തിദൃഢതയും നൽകുന്നു; തുടർന്ന് വരുന്ന വംശ-ഉപദേശകഥകൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ജീവിതത്തിന്റെ അന്തിമഘട്ടത്തിൽ വൈന്യനായ പൃഥു താൻ വൃദ്ധനാകുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, ചരാചര ജഗത്തിന് ഉപജീവനം നല്കുന്നവനും ധർമ്മനിഷ്ഠ സന്മാർഗ്ഗികളുടെ ഹിതചിന്തകനുമായ ആ മഹാത്മ പ്രജാപതി ഭഗവാന്റെ ആജ്ഞ പൂർണ്ണ ഏകോപനത്തോടെ നിർവഹിച്ചു. തുടർന്ന് താൻ സമ്പാദിച്ച സമസ്ത ഐശ്വര്യവും ധർമ്മപ്രകാരം എല്ലാ ജീവികളിലും വിഭജിച്ച്, ഭൂമിയെ പുത്രിയെന്നു കരുതി പുത്രന്മാർക്ക് ഏല്പിച്ചു. രാജവിയോഗത്തിൽ പ്രജകൾ കരഞ്ഞുപൊട്ടുന്നപോലെ ആയപ്പോൾ, അവരെ വിട്ട് ഭാര്യയോടുകൂടെ ഏകാന്തമായി തപോവനത്തിലേക്ക് പോയി।
Verse 2
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ജീവിതത്തിന്റെ അന്തിമ ഘട്ടത്തിൽ വൈന്യ മഹാരാജ പൃഥു താൻ വാർദ്ധക്യത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, ലോകത്തിന്റെ രാജാവായ ആ മഹാത്മാവ് സ്ഥാവര‑ജംഗമമായ എല്ലാ ജീവികളിലും തന്റെ സമ്പാദിച്ച ഐശ്വര്യം ധർമ്മാനുസാരം വിഭജിച്ചു, എല്ലാവർക്കും ഉപജീവനവ്യവസ്ഥ ചെയ്തു. ഭഗവാന്റെ ആജ്ഞ പൂർണ്ണ സമന്വയത്തോടെ നിർവഹിച്ചു, ഭൂമിയെ പുത്രിയെന്നപോലെ കരുതി അതിനെ തന്റെ പുത്രന്മാർക്ക് ഏല്പിച്ചു. തുടർന്ന് വിരഹത്തിൽ കരയുന്ന പ്രജയെ വിട്ട്, ഭാര്യയോടൊപ്പം ഏകാന്തമായി തപോവനത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 3
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ജീവിതത്തിന്റെ അന്തിമ ഘട്ടത്തിൽ വൈന്യ മഹാരാജ പൃഥു താൻ വാർദ്ധക്യത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, ലോകത്തിന്റെ രാജാവായ ആ മഹാത്മാവ് സ്ഥാവര‑ജംഗമമായ എല്ലാ ജീവികളിലും തന്റെ സമ്പാദിച്ച ഐശ്വര്യം ധർമ്മാനുസാരം വിഭജിച്ചു, എല്ലാവർക്കും ഉപജീവനവ്യവസ്ഥ ചെയ്തു. ഭഗവാന്റെ ആജ്ഞ പൂർണ്ണ സമന്വയത്തോടെ നിർവഹിച്ചു, ഭൂമിയെ പുത്രിയെന്നപോലെ കരുതി അതിനെ തന്റെ പുത്രന്മാർക്ക് ഏല്പിച്ചു. തുടർന്ന് വിരഹത്തിൽ കരയുന്ന പ്രജയെ വിട്ട്, ഭാര്യയോടൊപ്പം ഏകാന്തമായി തപോവനത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 4
तत्राप्यदाभ्यनियमो वैखानससुसम्मते । आरब्ध उग्रतपसि यथा स्वविजये पुरा ॥ ४ ॥
അവിടെയും വൈഖാനസ പരമ്പര അംഗീകരിക്കുന്ന വാനപ്രസ്ഥധർമ്മത്തിന്റെ നിയമങ്ങൾ മഹാരാജ പൃഥു അചഞ്ചലമായി പാലിച്ചു. മുൻപ് ഭരണത്തിലും ജയങ്ങളിലും എത്ര ഗൗരവത്തോടെ പ്രവർത്തിച്ചുവോ, അതുപോലെ തന്നെ വനത്തിൽ കഠിന തപസ്സിലും പൂർണ്ണ നിഷ്ഠയോടെ ലീനനായി.
Verse 5
कन्दमूलफलाहार: शुष्कपर्णाशन: क्वचित् । अब्भक्ष: कतिचित्पक्षान् वायुभक्षस्तत: परम् ॥ ५ ॥
തപോവനത്തിൽ മഹാരാജ പൃഥു ചിലപ്പോൾ കന്ദ‑മൂലങ്ങൾ കഴിച്ചു, ചിലപ്പോൾ ഫലവും ഉണങ്ങിയ ഇലകളും ആഹാരമാക്കി. ചില പകുതിവാരങ്ങൾ അദ്ദേഹം വെള്ളം മാത്രം കുടിച്ചു കഴിഞ്ഞു; ഒടുവിൽ വായുവിനെ മാത്രം ആശ്രയിച്ച് ജീവിച്ചു.
Verse 6
ग्रीष्मे पञ्चतपा वीरो वर्षास्वासारषाण्मुनि: । आकण्ठमग्न: शिशिरे उदके स्थण्डिलेशय: ॥ ६ ॥
വനജീവിതത്തിന്റെ നിയമങ്ങളും മഹർഷിമാരുടെ പാദചിഹ്നങ്ങളും പിന്തുടർന്ന് വീരൻ പൃഥു വേനലിൽ പഞ്ചതപം അനുഷ്ഠിച്ചു; മഴക്കാലത്ത് കനത്ത മഴധാരകൾ സഹിച്ചു; ശീതകാലത്ത് കഴുത്തുവരെയായി വെള്ളത്തിൽ നിന്നു. ഉറക്കത്തിനായി അദ്ദേഹം നിലത്തേ, സ്ഥണ്ഡിലത്തിൽ തന്നെ കിടന്നിരുന്നു.
Verse 7
तितिक्षुर्यतवाग्दान्त ऊर्ध्वरेता जितानिल: । आरिराधयिषु: कृष्णमचरत्तप उत्तमम् ॥ ७ ॥
മഹാരാജ പൃഥു വാക്കിനെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും നിയന്ത്രിക്കാനും, വീര്യസ്രാവം ഒഴിവാക്കാനും, ശരീരത്തിലെ പ്രാണവായുവിനെ ജയിക്കാനും അത്യുത്തമമായ കഠിനതപസ് അനുഷ്ഠിച്ചു. ഇതെല്ലാം ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ പ്രസാദത്തിനായി മാത്രം; മറ്റൊരു ലക്ഷ്യമില്ലായിരുന്നു।
Verse 8
तेन क्रमानुसिद्धेन ध्वस्तकर्ममलाशय: । प्राणायामै: सन्निरुद्धषड्वर्गश्छिन्नबन्धन: ॥ ८ ॥
ഇങ്ങനെ ക്രമാനുസൃതമായി സിദ്ധിച്ച തപസ്സിലൂടെ മഹാരാജ പൃഥുവിന്റെ കർമഫലാസക്തിയുടെ മലവും വാസനകളും നശിച്ചു. പ്രാണായാമങ്ങളാൽ മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്ന ഷഡ്വർഗ്ഗത്തെ നിയന്ത്രിച്ച് ബന്ധനങ്ങൾ ഛേദിച്ചു; ഫലകാമനയിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വിമുക്തനായി।
Verse 9
सनत्कुमारो भगवान् यदाहाध्यात्मिकं परम् । योगं तेनैव पुरुषमभजत्पुरुषर्षभ: ॥ ९ ॥
ഭഗവാൻ സനത്കുമാരൻ ഉപദേശിച്ച പരമ ആത്മീയ യോഗമാർഗ്ഗം മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മഹാരാജ പൃഥു പിന്തുടർന്നു; അഥവാ പരമപുരുഷനായ ശ്രീകൃഷ്ണനെ ഭജിച്ച് ആരാധിച്ചു।
Verse 10
भगवद्धर्मिण: साधो: श्रद्धया यतत: सदा । भक्तिर्भगवति ब्रह्मण्यनन्यविषयाभवत् ॥ १० ॥
ഭഗവദ്ധർമ്മം അനുഷ്ഠിക്കുന്ന ആ സാദു മഹാരാജ പൃഥു ശ്രദ്ധയോടെ എല്ലായ്പ്പോഴും പരിശ്രമിച്ചു. അതിന്റെ ഫലമായി ബ്രാഹ്മണപ്രിയനായ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണനിലേക്കുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനന്യഭക്തി വളർന്ന് അചഞ്ചലമായി സ്ഥിരപ്പെട്ടു।
Verse 11
तस्यानया भगवत: परिकर्मशुद्ध सत्त्वात्मनस्तदनुसंस्मरणानुपूर्त्या । ज्ञानं विरक्तिमदभून्निशितेन येन चिच्छेद संशयपदं निजजीवकोशम् ॥ ११ ॥
ഭഗവാന്റെ സേവാപരികർമയാൽ ശുദ്ധസത്ത്വമയമായ മനസ്സു നേടിയ മഹാരാജ പൃഥു, നിരന്തര സ്മരണത്തിന്റെ പൂർണ്ണതയാൽ ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും പ്രാപിച്ചു. ആ മൂർച്ചയുള്ള ജ്ഞാനത്തോടെ അദ്ദേഹം സംശയത്തിന്റെ ആസനം ഛേദിച്ച്, മിഥ്യാഹങ്കാരവും ദേഹാത്മബുദ്ധിയും എന്ന ബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി।
Verse 12
छिन्नान्यधीरधिगतात्मगतिर्निरीह- स्तत्तत्यजेऽच्छिनदिदं वयुनेन येन । तावन्न योगगतिभिर्यतिरप्रमत्तो यावद्गदाग्रजकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥
ദേഹാഭിമാനം പൂർണ്ണമായി ഛിന്നമായപ്പോൾ മഹാരാജ പൃഥു എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന പരമാത്മാവായ ശ്രീകൃഷ്ണനെ സാക്ഷാത്കരിച്ചു. അന്തരംഗത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ഉപദേശം ലഭിച്ചതിനാൽ യോഗ-ജ്ഞാനാദി മറ്റു സാധനങ്ങൾ അദ്ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ചു; അവയുടെ സിദ്ധികളിലും ആസക്തിയില്ല. കാരണം കൃഷ്ണഭക്തിയേയാണ് ജീവിതത്തിന്റെ പരമ ലക്ഷ്യമെന്ന് അദ്ദേഹം ദൃഢമായി അറിഞ്ഞു; യോഗികളും ജ്ഞാനികളും കൃഷ്ണകഥയിൽ രതി നേടാതെപോവുകയാണെങ്കിൽ അവരുടെ മായാഭ്രമം നീങ്ങുകയില്ല।
Verse 13
एवं स वीरप्रवर: संयोज्यात्मानमात्मनि । ब्रह्मभूतो दृढं काले तत्याज स्वं कलेवरम् ॥ १३ ॥
ഇങ്ങനെ വീരശ്രേഷ്ഠനായ മഹാരാജ പൃഥു ആത്മാവിനെ ആത്മാവിൽ ഏകീകരിച്ച് മനസ്സിനെ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ ദൃഢമായി സ്ഥാപിച്ചു. തുടർന്ന് ബ്രഹ്മഭൂത നിലയിൽ പൂർണ്ണമായി നിലകൊണ്ട്, കാലം വന്നപ്പോൾ തന്റെ ഭൗതിക ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ചു।
Verse 14
सम्पीड्य पायुं पार्ष्णिभ्यां वायुमुत्सारयञ्छनै: । नाभ्यां कोष्ठेष्ववस्थाप्य हृदुर:कण्ठशीर्षणि ॥ १४ ॥
ഒരു പ്രത്യേക യോഗാസനത്തിൽ ഇരുന്ന് മഹാരാജ പൃഥു കാൽമുട്ടുകളുടെ (കുതികാൽ) സഹായത്തോടെ ഗുദദ്വാരം അടച്ചു, വലതും ഇടതും കാൽപിണ്ഡങ്ങൾ അമർത്തി പ്രാണവായുവിനെ പതുക്കെ മേലോട്ടുയർത്തി. അതിനെ നാഭിചക്രത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് ഹൃദയവും കണ്ഠവും കടത്തി, അവസാനം ഇരുഭ്രൂകളുടെ മദ്ധ്യത്തിലുള്ള കേന്ദ്രസ്ഥാനത്തേക്ക് മേലോട്ടു തള്ളിച്ചു।
Verse 15
उत्सर्पयंस्तु तं मूर्ध्नि क्रमेणावेश्य नि:स्पृह: । वायुं वायौ क्षितौ कायं तेजस्तेजस्ययूयुजत् ॥ १५ ॥
ഇങ്ങനെ മഹാരാജ പൃഥു പ്രാണവായുവിനെ ക്രമേണ കപാലത്തിലെ ബ്രഹ്മരന്ധ്രത്തിലേക്ക് ഉയർത്തി, ഭൗതിക ആഗ്രഹങ്ങളിൽ നിന്ന് നിർസ്പൃഹനായി. തുടർന്ന് പ്രാണവായുവിനെ സമഷ്ടി-വായുവിൽ, ദേഹത്തെ സമഷ്ടി-പൃഥ്വിയിൽ, ദേഹത്തിനുള്ളിലെ തേജസ്സിനെ സമഷ്ടി-അഗ്നിയിൽ ക്രമമായി ലയിപ്പിച്ചു।
Verse 16
खान्याकाशे द्रवं तोये यथास्थानं विभागश: । क्षितिमम्भसि तत्तेजस्यदो वायौ नभस्यमुम् ॥ १६ ॥
ഇങ്ങനെ ശരീരത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളുടെ സ്ഥാനഭേദം അനുസരിച്ച് മഹാരാജ പൃഥു ഇന്ദ്രിയരന്ധ്രങ്ങളെ ആകാശത്തിൽ, രക്തം മുതലായ ദ്രവങ്ങളെ ജലത്തിൽ യഥാസ്ഥാനമായി ലയിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് പൃഥ്വിയെ ജലത്തിൽ, ജലത്തെ അഗ്നിയിൽ, അഗ്നിയെ വായുവിൽ, വായുവിനെ ആകാശത്തിൽ എന്നിങ്ങനെ ക്രമമായി ലയിപ്പിച്ചു।
Verse 17
इन्द्रियेषु मनस्तानि तन्मात्रेषु यथोद्भवम् । भूतादिनामून्युत्कृष्य महत्यात्मनि सन्दधे ॥ १७ ॥
അവൻ മനസ്സിനെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ തന്മാത്രാ-വിഷയങ്ങളിൽ യഥോചിതമായി ലയിപ്പിച്ചു; ഭൂതാദി അഹങ്കാരത്തെ ഉയർത്തി മഹത്തത്ത്വമായ മഹദാത്മനിൽ സംധിച്ചു।
Verse 18
तं सर्वगुणविन्यासं जीवे मायामये न्यधात् । तं चानुशयमात्मस्थमसावनुशयी पुमान् । ज्ञानवैराग्यवीर्येण स्वरूपस्थोऽजहात्प्रभु: ॥ १८ ॥
പൃഥു മഹാരാജാവ് ജീവനിൽ നിലകൊള്ളുന്ന സർവ്വഗുണവിന്യാസവും മായാമയ ഉപാധികളും മായാശക്തിയുടെ പരമനിയന്ത്രകനിൽ സമർപ്പിച്ചു. ജ്ഞാനം, വൈരാഗ്യം, ഭക്തിബലത്തിന്റെ ആത്മവീര്യം എന്നിവയാൽ സ്വരൂപസ്ഥനായി, ഇന്ദ്രിയാധിപൻ ‘പ്രഭു’യായി ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ചു।
Verse 19
अर्चिर्नाम महाराज्ञी तत्पत्न्यनुगता वनम् । सुकुमार्यतदर्हा च यत्पद्भ्यां स्पर्शनं भुव: ॥ १९ ॥
അർച്ചി എന്ന മഹാരാണി, പൃഥു മഹാരാജാവിന്റെ പത്നി, ഭർത്താവിനെ അനുഗമിച്ച് വനത്തിലേക്ക് പോയി. അവൾ അതിസുകുമാരിയായിരുന്നു; വനവാസത്തിന് അർഹയല്ലെങ്കിലും, സ്വമേധയാ തന്റെ പാദങ്ങളാൽ ഭൂമിയെ സ്പർശിച്ചു।
Verse 20
अतीव भर्तुर्व्रतधर्मनिष्ठया शुश्रूषया चार्षदेहयात्रया । नाविन्दतार्तिं परिकर्शितापि सा प्रेयस्करस्पर्शनमाननिर्वृति: ॥ २० ॥
ഭർത്താവിന്റെ വ്രതധർമ്മത്തിൽ അചഞ്ചലയും ശുശ്രൂഷയിൽ ലീനയും ആയ റാണി അർച്ചി മഹർഷിമാരെപ്പോലെ വനജീവിതം നയിച്ചു. നിലത്ത് കിടന്ന് ഫലം-പൂവ്-ഇല മാത്രം കഴിച്ച് ക്ഷീണിച്ചിട്ടും, പ്രിയഭർത്താവിനെ സേവിക്കുന്ന ആനന്ദം മൂലം അവൾക്ക് ദുഃഖം തോന്നിയില്ല।
Verse 21
देहं विपन्नाखिलचेतनादिकं पत्यु: पृथिव्या दयितस्य चात्मन: । आलक्ष्य किञ्चिच्च विलप्य सा सती चितामथारोपयदद्रिसानुनि ॥ २१ ॥
റാണി അർച്ചി തന്റെ ഭർത്താവ്—തനിക്കും ഭൂമിക്കും സ്വജനങ്ങൾക്കും അത്യന്തം കരുണയുള്ളവൻ—ഇനി ജീവലക്ഷണങ്ങളില്ലെന്ന് കണ്ടപ്പോൾ, അല്പം വിലപിച്ചു; പിന്നെ മലമുകളിലെ ചിത ഒരുക്കി ഭർത്താവിന്റെ ദേഹം അതിൽ വെച്ചു।
Verse 22
विधाय कृत्यं ह्रदिनीजलाप्लुता दत्त्वोदकं भर्तुरुदारकर्मण: । नत्वा दिविस्थांस्त्रिदशांस्त्रि: परीत्य विवेश वह्निं ध्यायती भर्तृपादौ ॥ २२ ॥
അതിനുശേഷം രാജ്ഞി ആവശ്യമായ അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു, നദിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ഉദാരകർമ്മനായ ഭർത്താവിനായി ജലതർപ്പണം അർപ്പിച്ചു. ആകാശസ്ഥ ദേവന്മാരെ നമസ്കരിച്ചു മൂന്നു പ്രാവശ്യം പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, ഭർത്താവിന്റെ പാദപദ്മങ്ങൾ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചു।
Verse 23
विलोक्यानुगतां साध्वीं पृथुं वीरवरं पतिम् । तुष्टुवुर्वरदा देवैर्देवपत्न्य: सहस्रश: ॥ २३ ॥
വീരശ്രേഷ്ഠനായ ഭർത്താവ് പൃഥുമഹാരാജനെ അനുഗമിക്കുന്ന ആ സാദ്ധ്വിയായ അർച്ചിയെ കണ്ടപ്പോൾ, ദേവന്മാരുടെ ആയിരക്കണക്കിന് ഭാര്യമാർ തങ്ങളുടെ ഭർത്താക്കളോടൊപ്പം അത്യന്തം സന്തുഷ്ടരായി രാജ്ഞിയെ സ്തുതിച്ചു തുടങ്ങി।
Verse 24
कुर्वत्य: कुसुमासारं तस्मिन्मन्दरसानुनि । नदत्स्वमरतूर्येषु गृणन्ति स्म परस्परम् ॥ २४ ॥
അപ്പോൾ ദേവന്മാർ മന്ദരപർവതത്തിന്റെ മുകളിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്നു; അമരതൂര്യങ്ങളുടെ നാദം മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. അവരുടെ ഭാര്യമാർ ചിതയിൽ പുഷ്പവർഷം ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ട് പരസ്പരം ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചു।
Verse 25
देव्य ऊचु: अहो इयं वधूर्धन्या या चैवं भूभुजां पतिम् । सर्वात्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीर्वधूरिव ॥ २५ ॥
ദേവപത്നിമാർ പറഞ്ഞു—അഹോ, ഈ വധു എത്ര ധന്യ! ഭൂമിയിലെ രാജാക്കന്മാരുടെ അധിപനായ ഭർത്താവിനെ അവൾ മനസ്സും വാക്കും ശരീരവുംകൊണ്ട് പൂർണ്ണമായി സേവിച്ചു; ശ്രീദേവി യജ്ഞേശനായ വിഷ്ണുവിനെ സേവിക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 26
सैषा नूनं व्रजत्यूर्ध्वमनु वैन्यं पतिं सती । पश्यतास्मानतीत्यार्चिर्दुर्विभाव्येन कर्मणा ॥ २६ ॥
ദേവപത്നിമാർ തുടർന്നു പറഞ്ഞു—നോക്കൂ, ഈ സതി അർച്ചി തന്റെ അചിന്ത്യമായ പുണ്യകർമ്മങ്ങളുടെ ബലത്തിൽ, നമ്മുടെ കാഴ്ചയുടെ പരിധിയും കടന്ന്, വൈന്യനായ ഭർത്താവ് പൃഥുവിനെ അനുഗമിച്ച് മേലോട്ടു പോകുന്നു।
Verse 27
तेषां दुरापं किं त्वन्यन्मर्त्यानां भगवत्पदम् । भुवि लोलायुषो ये वै नैष्कर्म्यं साधयन्त्युत ॥ २७ ॥
ഈ മർത്ത്യലോകത്തിൽ മനുഷ്യരുടെ ആയുസ്സ് ചഞ്ചലവും അല്പവും; എന്നാൽ ഭഗവദ്ഭക്തിസേവയിൽ നിരതരായവർ ഭഗവത്പദം പ്രാപിക്കുന്നു. അത്തരം ഭക്തർക്കു ഒന്നും ദുർലഭമല്ല।
Verse 28
स वञ्चितो बतात्मध्रुक् कृच्छ्रेण महता भुवि । लब्ध्वापवर्ग्यं मानुष्यं विषयेषु विषज्जते ॥ २८ ॥
ദുഃഖങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള മോക്ഷത്തിന് അവസരമായ മനുഷ്യജന്മം ലഭിച്ചിട്ടും, മഹാകഷ്ടത്തോടെ ഫലാസക്ത കർമങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടു വിഷയങ്ങളിൽ മുങ്ങുന്നവൻ ആത്മദ്രോഹിയും വഞ്ചിതനുമാണ്—സ്വയം തന്നെ വൈരിയാക്കുന്നു।
Verse 29
मैत्रेय उवाच स्तुवतीष्वमरस्त्रीषु पतिलोकं गता वधू: । यं वा आत्मविदां धुर्यो वैन्य: प्रापाच्युताश्रय: ॥ २९ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിദുരാ! ദേവസ്ത്രീകൾ ഇങ്ങനെ സ്തുതിച്ചു സംസാരിക്കുമ്പോൾ, രാജ്ഞി അർച്ചി ഭർത്താവിന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് എത്തി; അച്യുതാശ്രയനായ, ആത്മവിദ്യയിൽ അഗ്രഗണ്യനായ വൈന്യ പൃഥു മഹാരാജൻ പ്രാപിച്ച ലോകം അതായിരുന്നു।
Verse 30
इत्थम्भूतानुभावोऽसौ पृथु: स भगवत्तम: । कीर्तितं तस्य चरितमुद्दामचरितस्य ते ॥ ३० ॥
മൈത്രേയൻ തുടർന്നു: ഇങ്ങനെ ഭക്തന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ പൃഥു മഹാരാജൻ മഹാശക്തിയുള്ളവനും ഉദാരനും മഹിമാപൂർണ്ണനും ആയിരുന്നു. അവന്റെ അതിമഹത്തായ ചരിതം ഞാൻ കഴിയുന്നത്ര നിനക്കു വിവരിച്ചു।
Verse 31
य इदं सुमहत्पुण्यं श्रद्धयावहित: पठेत् । श्रावयेच्छृणुयाद्वापि स पृथो: पदवीमियात् ॥ ३१ ॥
ഈ അതിമഹാപുണ്യമായ പൃഥു-ചരിതം ശ്രദ്ധയോടും ഏകാഗ്രതയോടും കൂടി വായിക്കുന്നവനും കേൾക്കുന്നവനും മറ്റുള്ളവരെ കേൾപ്പിക്കുന്നവനും, നിശ്ചയമായി പൃഥു മഹാരാജൻ പ്രാപിച്ച പദവിയും ലോകവും പ്രാപിക്കും—അഥവാ വൈകുണ്ഠത്തിലേക്ക് മടങ്ങും।
Verse 32
ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी राजन्यो जगतीपति: । वैश्य: पठन् विट्पति: स्याच्छूद्र: सत्तमतामियात् ॥ ३२ ॥
പൃഥു മഹാരാജന്റെ ഗുണലക്ഷണങ്ങൾ ശ്രവിക്കുന്നവൻ ബ്രാഹ്മണനെങ്കിൽ ബ്രാഹ്മണതേജസ്സിൽ പരിപൂർണ്ണനാകും; ക്ഷത്രിയനെങ്കിൽ ലോകാധിപനായ രാജാവാകും; വൈശ്യനെങ്കിൽ വൈശ്യരുടെ നേതാവായി അനേകം പശുസമ്പത്തിന്റെ ഉടമയാകും; ശൂദ്രനെങ്കിൽ ഉത്തമഭക്തനാകും।
Verse 33
त्रि: कृत्व इदमाकर्ण्य नरो नार्यथवादृता । अप्रज: सुप्रजतमो निर्धनो धनवत्तम: ॥ ३३ ॥
പുരുഷനോ സ്ത്രീയോ—ആരായാലും മഹത്തായ ആദരത്തോടെ പൃഥു മഹാരാജന്റെ ഈ കഥ മൂന്നു പ്രാവശ്യം ശ്രവിച്ചാൽ, സന്താനമില്ലാത്തവൻ അനേകം സന്താനങ്ങളുടെ മാതാപിതാവാകും; ധനമില്ലാത്തവൻ അത്യന്തം ധനവാനാകും।
Verse 34
अस्पष्टकीर्ति: सुयशा मूर्खो भवति पण्डित: । इदं स्वस्त्ययनं पुंसाममङ्गल्यनिवारणम् ॥ ३४ ॥
കീർത്തി പ്രസിദ്ധമല്ലാത്തവനും മഹായശസ്സു നേടും; അജ്ഞാനിയും പണ്ഡിതനാകും. പൃഥു മഹാരാജന്റെ കഥ ശ്രവണം മനുഷ്യർക്കു പരമ മംഗളകരവും എല്ലാ അമംഗളങ്ങളും നീക്കുന്നതുമാണ്।
Verse 35
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं कलिमलापहम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां सम्यक्सिद्धिमभीप्सुभि: । श्रद्धयैतदनुश्राव्यं चतुर्णां कारणं परम् ॥ ३५ ॥
പൃഥു മഹാരാജന്റെ കഥ ശ്രവണം ധന്യവും യശസ്സുനൽകുന്നതും ആയുസ്സ് വർധിപ്പിക്കുന്നതും സ്വർഗ്ഗപ്രദവും കലിയുഗമലിനത നീക്കുന്നതുമാണ്. ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം—ഈ നാലിന്റെയും സമ്യക്സിദ്ധി ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ ഇത് ശ്രദ്ധയോടെ ശ്രവിക്കണം; ഇതാണ് നാലിന്റെയും പരമ കാരണം।
Verse 36
विजयाभिमुखो राजा श्रुत्वैतदभियाति यान् । बलिं तस्मै हरन्त्यग्रे राजान: पृथवे यथा ॥ ३६ ॥
വിജയവും രാജാധികാരവും ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാജാവ് രഥത്തിൽ പുറപ്പെടുന്നതിന് മുമ്പ് പൃഥു മഹാരാജന്റെ കഥ മൂന്നു പ്രാവശ്യം പാരായണം/ജപം ചെയ്താൽ, അധീനരാജാക്കന്മാർ സ്വയം—പൃഥുവിന് അർപ്പിച്ചതുപോലെ—അവന്റെ ആജ്ഞ മാത്രം കൊണ്ട് നികുതികളും ബലിയും സമർപ്പിക്കും।
Verse 37
मुक्तान्यसङ्गो भगवत्यमलां भक्तिमुद्वहन् । वैन्यस्य चरितं पुण्यं शृणुयाच्छ्रावयेत्पठेत् ॥ ३७ ॥
മുക്തനും അസംഗനും ആയി ഭഗവാനിൽ നിർമല ഭക്തി വഹിക്കുന്നവനും പോലും, വൈന്യൻ (പൃഥു) മഹാരാജാവിന്റെ പുണ്യചരിതം ശ്രവിക്കയും വായിക്കയും മറ്റുള്ളവരെ ശ്രവിപ്പിക്കയും വേണം.
Verse 38
वैचित्रवीर्याभिहितं महन्माहात्म्यसूचकम् । अस्मिन् कृतमतिमर्त्यं पार्थवीं गतिमाप्नुयात् ॥ ३८ ॥
ഇത് വൈചിത്രവീര്യൻ വിവരിച്ച മഹത്തായ മഹാത്മ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്ന കഥയാണ്. ഇതിൽ മനസ്സുറപ്പിക്കുന്ന മർത്ത്യനും പൃഥുവിനെപ്പോലെ പരമഗതി പ്രാപിക്കും.
Verse 39
अनुदिनमिदमादरेण शृण्वन् पृथुचरितं प्रथयन् विमुक्तसङ्ग: । भगवति भवसिन्धुपोतपादे स च निपुणां लभते रतिं मनुष्य: ॥ ३९ ॥
ദിവസേന ആദരത്തോടെ പൃഥുചരിതം ശ്രവിക്കുകയും ജപിക്കുകയും പ്രചരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ, ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി, ഭവസിന്ധു കടക്കാനുള്ള പടവായ ഭഗവാന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ അചഞ്ചലമായ രതി നേടുന്നു.
Frequently Asked Questions
Pṛthu’s distribution reflects rājadharma purified by devotion: kingship is stewardship, not ownership. By arranging sustenance and pensions according to religious principles, he demonstrates non-exploitative governance and detachment, ensuring social stability while he transitions to vānaprastha. The Bhāgavata frames this as completion of the Lord’s mandate—prosperity administered as service, then relinquished without possessiveness.
The text explicitly states his purpose: control of speech and senses, celibacy, and prāṇa regulation were undertaken “for the satisfaction of Kṛṣṇa,” not for siddhis, fame, or heavenly promotion. As devotion becomes fixed, he abandons separate pursuits of yoga and jñāna because he realizes bhakti to Kṛṣṇa is the ultimate goal and that without attraction to kṛṣṇa-kathā, illusion cannot be fully dispelled.
Anta-kāla-smaraṇa is presented as the culmination of a life of regulated devotion: remembrance is not accidental but the fruit of steady service. Pṛthu’s brahma-bhūta steadiness and absorption in the Lord’s lotus feet illustrate the Bhāgavata conclusion that liberation is secured through devotion, with yogic procedures functioning as supportive rather than independent means.
The narrative describes a yogic withdrawal where bodily constituents are returned to their cosmic totals (earth to earth, water to water, etc.), alongside the relinquishing of sense-identities and false ego (ahaṅkāra) into mahat-tattva. In Bhāgavata theology, this is not impersonal annihilation but freedom from upādhis (material labels) so the self can abide in its constitutional service identity, strengthened by bhakti.
Arci is Pṛthu’s chaste queen who voluntarily accepts forest hardship to serve her husband and, after his passing, performs the rites and enters the funeral fire while meditating on his lotus feet. The deva-patnīs praise her as paralleling Śrī (Lakṣmī) in service to Viṣṇu—highlighting loyalty, selflessness, and devotion-centered marital dharma as spiritually luminous when aligned with the Lord’s purpose.
Phala-śruti functions pedagogically: it motivates śravaṇa and kīrtana by declaring tangible and spiritual results, while ultimately steering the listener toward bhakti. The chapter states that faithful recitation and assisting others to hear leads to attaining Pṛthu’s destination (Vaikuṇṭha) and increases unflinching faith—asserting that contact with saintly character narratives purifies Kali-yuga contamination and awakens devotion.